Арай мин тыал эбитим буоллар сочинение

Дьи²нээх суруналыыс диэн кимий?

Суруналыыс – диэн кимий? Бу санаатахха, уустук да ³йд³бµл эбит. Мин оскуолабын бµтэрдэхпинэ, суруналыыс идэтигэр µ³рэнэр санаалаах сылдьабын. Ол эрэн, дьи²нээх суруналыыс диэн кимий, кини хайдах буолуохтаа±ый диэни бу ылын да этэр ыарахан эбит.

Аан бастаан хайдах са±аламмытай? Мин бэйэм сытыы-хотуу са²арбыт-и²эрбит о±о буоларым бы´ыытынан, биир сиргэ чу²куйа олорорбун с³бµлээбэппин. £сс³ 7 кылааска µ³рэнэ сырыттахпына, суруйар, айар дьо±урбун бэлиэтии к³р³н, учууталым «Дьо±ур» эдэр корреспонденнар куру´уоктарыгар сырыт диэн ы²ырбыта. Мин боруоба±а сылдьан, дьарыктанан са±алаабытым. Уонна бу эйгэни эппинэн-хааммынан с³бµлээн, кµн бµгµ²²ээ²²э дылы кэмсиммэппин.

О±отук санаабынан, суруналыыс диэни хайдах ³йдµµрбµнэн бы´аарарга холоннум.

Суруналыыс диэн, бастатан туран, мин киэн туттар ки´им, ымыы о²остор идэм буолар. Кини са²алаах-и²элээх, сытыы ³йд³³х, дьону кытта тµргэнник уопсай тылы булар, дьаныардаах чинчийээччи. Суруналыыс – бу талаан, чахчы талаан! Дьону кытта хайа да тµгэ²²э уопсай тылы булуу, сµµ´µнэн информацияны билии, ону киэ² ара²а±а табыгастаах ³ттµнэн тиэрдии, олох араас кµµппэтэх тµгэнигэр тµбэ´ии, дьон ку´а±ан санаатын тулуйуу,  наада буолла±ына, ырыа´ыт да, µ²кµµ´µт да буолуу – бу барыта биир ки´иэхэ, суруналыыс диэн идэлээх ки´иэхэ тµмµллэ сылдьар.

Кини µлэтэ уустук. Уустук гынан баран, тµмµктээх. Кµн-дьыл аа´ыа, оттон дойдубут сонуна барыта ха´ыакка µйэлэр тухары хаалыа.  

Мин оскуолам и´инэн тахсар ха¤ыакка, туох эрэ са²аны киллэрээччи, са²аны µ³рэтээчи, билээччи оруолун толоробун. Ол и´ин хас кµн ахсын бэйэм билиитин кэ²этэбин. Эдэр корреспондент буоларым бы´ыытынан кµнтэн кµн элбэ±и билэргэ дьулу´абын, сайдан и´эргэ кы´аллабын. Кµннэтэ суруналыыс буоларга кы´аллабын. Мин киэн туттар уонна холобур оҥостор суруналыыспынан Саха Республикатын бастакы идэлээх суруналыыс дьахтара, «Кыым» хаһыаты тилиннэрбит, биһиги биир дойдулаахпыт Егорова Федора Петровна буолар.

Дьи²нээх суруналыыс – хорсун ки´и. ¥³рµµлээх эрэ сонуннарынан му²урдаммакка, ыксалаах, ку´а±ан бы´ылааннары сырдатар эмиэ µлэлээх. Онуоха барытыгар кини бэлэм буолуохтаах.

Суруналыыс – уус киһи. Чахчы дьи²нээх суруналыыс ки´и дьон оло±ор сабыдыаллыа с³п. Кини дьо²²о с³пк³ бэйэтин санаатын тиэрдэр.

Дьон туохтан µ³рэрин-хомойорун, интэриэ´ин этинэн-хаанынан билэр буолуохтаах. ¥³рэхтээхтэр и´ин, µчµгэй былыргыга историктар кы´аллаллар, µчµгэй били²²игэ – бэлиитиктэр, онтон инникигэ – суруналыыстар.

Онон, тµмµктээн эттэхпинэ, дьи²нээх суруналыыс диэн кытаанах санааны, куруук барыга бары к³хт³³х буолары, ха´ан да санаатын тµ´эрбэт, тадааннаах ки´и.

Мин бу эйгэ±э кыратык да сыстан, µгµс дьону кытта билсэбин, республикабыт ха´ыаттарын, телевидениятын суруналыыстарын кытта алты´ан, олохпор элбэ±и и²эринним.

Романова Люда, 9 кыл

«Дьо±ур» эдкорпост.

Кэбээйи

Саха тылын сарсыҥҥыта

Кыттыыны ылар:

Кэбээйи улууһун Е.Е.Эверстов аатынан

 Кэбээйи орто оскуолатын «Дьоҕур»

 эдкорпост корреспонденнара

Салайааччы: Павлова М.Е.

Олунньу 13 кµнэ «Саха тылын уонна суругун» кµнµнэн биллэр. Бу кµн суругу-бичиги олохтообут учуонай Семен Новгородов аатын сµгэр. Бу кµн би´иги Сахабыт Сиригэр сыл аайы бэлиэтэнэр. 15 сыл аннараа ³ттµгэр Саха республика бастакы президенин Михаил Ефимович Николаев уураа±ынан олохтоммута. Оскуолаларга Саха суруйааччыларын, поэттарын кытта к³рсµ´µµлэр буолаллар, араас конкурстар, быыстапкалар тэриллэллэр. Республика µрдµнэн Саха тылыгар аннаммыт уру´уйдар быыстапкалара тэрилиннилэр. О±олор Сахабыт сирин т³рµт тылын умсугуйан туран µ³рэтэллэр.

Ол курдук би´иги оскуолабытыгар эмиэ сылын аайы саха тылыгар анаммыт уруоктар, кылаас чаастара, викториналар, уус-уран аа±ыы кµрэхтэрэ, радионнан биэриилэр тэриллэн ыытыллаллар. Онон биһиги оскуолаҕа төрөөбүт тылбыт суолтата хаһан да сүппэт.

О±олоор, т³р³³бµт тылыгытын харыстаа² уонна µ³рэти²!

Максимова Даща 6 кылаас

Хас биирдии ки´и ийэ куттаах, ол и´ин ийэ тыллаах. Онон ийэ тылынан са²арыы удьуор т³рдµн туттууну диэн µ³рэтэбит. Кырдьык, т³р³³бµт тылым — бу ийэм биэрбит тыла. Т³р³³бµт тылын билбэт ки´и, толкуйдуур дьо±урун сµтэрэр, т³р³³бµт тыл ки´иэхэ ³йµгэр — санаатыгар, майгытыгар-сигилитигэр дьайар кµµ´э улахан. Ки´и бастаан бэйэтин тылын учугэйдик билиэхтээх, ол тылын атын тылы µ³рэтэригэр тирэх буолар. Т³р³³бµт тылбынан сатаан са²арар, толкуйдуур, истээччи бол±омтотун тардар курдук кэрэхсэбиллээхтик кэпсиир буоллаххына, ха´ан ба±арар µчµгэйдик µ³рэниэм, талан ылбыт идэбинэн сити´иилээхтик бµтэриэм, элбэх до±оттордоох буолуом дии саныыбын. Т³р³³бµт тылын билбэт ки´и саха суруйааччыларын айымньыларын аа±ан ³йд³³б³т. Ол и´ин кинигэни аахпат буолар. Оччотугар норуот муудара´ын, дохуобунай баайын, оло±ун историятын билбэт. Онон т³´³ кыалларынан т³р³³бут т³рµт тылбытынан кини сайдар сарсыҥҥытын туһугар ыраастык са²арыа±ы², кичэйэн µ³рэтэн харыстыа±ы²!    

                                                                   Павлова Алина, 9 кылаас

Би´иги т³р³³бµт дойдубут  — Саха сирэ. Т³р³³бµт тылбыт сахалыы. Дьиэбитигэр, оскуола±а сахалыы тылынан кэпсэтэбит. Хас биирдии омук т³р³³бµт тылын таптыахтаах, харыстыахтаах. О±олору кыра эрдэхтэриттэн т³р³³бµт тылларыгар µ³рэтиэхтээхтэр. Оччо±о биирдэ Саха омуга т³р³³бµт тылын сµтэрбэт.

 Би´иэхэ оскуола±а саха тылын уонна литературатын уруогун та´ынан КНРС(Я) (Культура Народов Республики Саха якутия) диэн предмети µ³рэтэллэр. Ол предмет би´иэхэ сахалыы сиэри — туому хайдах туту´арга µ³рэтэр, т³р³³бµт айыл±абытын харыстыырга, кэрэ±э, сырдыкка тарды´арга. Ону та´ынан Саха сиригэр олорор атын кыра ахсааннаах омуктар олохторун дьа´ахтарын ту´унан эмиэ µ³рэтэбит.

Маны та´ынан, о±о тылын-³´µн, уус-ураннык суруйар дьо±урун сайыннарар «Дьо±ур» эдкорпост, «Нуклеус» научнай тµмсµµ, «Тэгэлик» куру´уок µлэлиир.

Мин ба±а санам диэн, би´иги ийэ тылбыт ха´ан да сµппэтин, т³р³³бµт тылбытын харыстыа±ы² уонна ³р³ тутуо±у²!

                                                                   Винокурова Таня, 6 кылаас

                                                                   Т³р³³бµт т³рµт тылым

                                                                   Бу тыынар салгыным курдук,

                                                                   Иитиллибит ийэ тылым

                                                                   Бу и´эр ута±ым курдук.

                                                                                            В.Власов.

  Саха тыла — мин т³р³³бµт тылым. Т³рө³бµт тылын билэр ки´и атын тылы µчµгэйдик уонна судургутук ылынар.

   Хас бирдии норуот бэйэтэ тыллаах — ³ст³³х, дьи² баай култууралаах, былыргы историялаах.

  Мин омугум — саха. Сха омук т³рµт тыла — саха тыла. Бу тыл тюрскай тылларга киирэр. Саха тыла олус баай, дири² ис хо´оонноох.

  Аан бастаан сахалыы алпаабыты т³рµттээбит ки´и буолар саха биллиилээх деятэлэ Семён Андреевич Новгородов. Кини бу би´иги алпаабаппытын т³рµттээбит буолан, би´иги сахалыы аа±абыт, суруйабыт, кэпсэтэбит.

  Би´иэхэ кылааспытыгар саха тылын уруога нэдиэлэ±э иккитэ эрэ буолар. Мин санаабар бу а±ыйах. Бэйэбит т³р³³бµт тылбытын элбэхтэ µ³рэтиэхтээхпит, билиэхтээхпит.

  Тыл- ки´и айбыт биир эриэккэс к³стµµтэ. Сахабыт тыла баай, кэрэ, хомо±ой, ол и´ин бар±ара тупса турар, сайдар- µµнэр кэскиллээх. Тылы имитэ- хомута тутар эрэ ки´и кини сµмэтин µчµгэйдик ³йдµµр.

  Онон мин санаабар саха ки´итэ т³р³³бµт тылын µ³рэтиэхтээх, билиэхтээх, сайыннарыахтаах.

                                                                    Эверстов Алёша, 7 кылаас.

Саха тыла — мин т³р³³бµт тылым, оло±ум тыла, саргылаах сахам са²ата буолар. Саха тылыгар норуоппут оло±о сурулла сылдьар. ¥³рэхтээхтэр этэллэринэн, тыл диэн дьол, эрэл, доруобуйа, сиэр-майгы эбит. Тыл дьадайыыта- норуот дьадайыыта. Тыл тиллиитэ- норуот тиллиитэ буолуо±а.

 Мин сахам тылын с³бµлµµбµн уонна кининэн киэн туттабын. Мин атын омуктар курдук нууччалыы, кытайдыы, английскайдыы са²арбаппын. Саха сиригэр т³р³³бµппµн кэмсиммэппин. Ойуурга µµнэр мастар, µµнээйилэр, сир астара, кµ³ллэрэ, эбэлэрэ, кыыллара-к³т³рд³р³, сыта-сымара бу барыта мин т³р³³бµт дойдубар Сахам сиригэр эрэ баар.

Сметанина Саина, 6 кылаас

Саха тыла — бу би´иги киэн туттар тылбыт буолар. Саха тыла — биьиги национальнай тылбыт буолар.

Мин сахабын, сахалыы санарабын. Ийэлээх а±ам, чугас дьонум бары бу ийэ тылбытынан кэпсэтэбит, са²арабыт.

Мин санаабар, били²²и бириэмэ±э сахабыт тыла сµтэн, мэлийэн эрэр диэххэ с³п. Сахабыт тыла кэхтибэтин, сµппэтин ту´угар, би´иги улахан дьон буолан, ийэ-а±а дэттэхпитинэ, о±олорбутун кыра эрдэхтэриттэн сахалыы са²аран µ³рэтиэххэ наада. Республикабыт оскуолаларын аайы саха тылын уруогун киллэрэллэригэр, µ³рэтэллэригэр дьулу´уохха наада. То±о диэтэр, саха норуотун ахсаана кµнтэн кµн а±ыйыы туруон с³п. Оннук тµгэн буолбатаны ту´угар элбэхтик µ³рэтиэххэ.

Мин сахам тылын таптыыбын! Сахам тылынан киэн туттабын!

Марианна Кобякова, 9 кылаас

«Оскуола олоҕун аргыһа»

хаһыат республикатааҕы күрэҕин олус астынным!

Бу тэрээһин муус устар 4 күнүгэр Кэбээйи улууһун Мастаах нэһилиэгэр буолан ааста. Биһиги оскуолаттан икки эдкорпост, «Дьо5ур» (сал. Павлова М.Е) уонна «Нуклеус» (сал. Заровняева В.Н.), бу республикатаа5ы күрэххэ кытынныбыт.

Биэс аҥаар чаас устата айаннаан, Мастаах ыалдьытымсах сиригэр-уотугар тиийдибит. Билэр ыалбытыгар хонон-өрөөн баран, аныгыс күн сарсыардатыттан үлэбит-хамнаспыт саҕаланна. Мастаах сабыс-саҥа таас оскуолата бөһүөлэк килбэйэр киинин киэргэтэр эбит. Сып-сырдык, ып-ыраас, киэҥ кылаастар, сабыс-саҥа үөрэх тэриллэрэ. Оҕолор оскуолаларын харыстыыллара тута харахха быраҕыллар.

Саха Репсубликатын бастакы идэлээх суруналыыс дьахтара, «Кыым» хаһыаты тилиннэрбит, Мастаах олохтооҕо Егорова Федора Петровна 80 сааһыгар анаммыт научнай-практичексай конференция аһыллыыта олус үөрүүлээхтик ааста.

Бу конференция иһинэн «Оскуола олоҕун аргыһа» диэн оскуола иһинэн тахсар хаһыат күрэҕэ саҕаланна. Дьокуускай  куораттан биһиги күөх экраҥҥа көрөр, хаһыакка эрэ ааҕар суруналыыстарбыт дьүүллүүр сүбэҕэ баалларыттан астына да, салла да санаабытым. Ол курдук, «Кыым» хаһыаттан Альберт Капрынов, Петр Петров, «Бэлэм буолтан» Мария Данилова о.д.а. бааллара. Оскуола хаһыаттарын көмүскүү Кэбээйи, Куокуй, Мастаах, Мукучу, Баҕадьа оскуолаларыттан уопсайа 11 хамаанда кэлбиттэрэ. Күрэхтэһии олус кэрэхсэбиллээхтик ааста. Кыттыбыт оскуолалар бары анал номинацияларынан бэлиэтэннилэр.

Хаһыат үлэһиттэрэ мустубут эдэр корреспонденнары, конференция кыттыылаахтарын, учууталлары уонна көннөнрү ааҕааччылар элбэххэ үөрэттилэр, хаһыат тула санаа атастастылар.

Мин ордук сэргээбитим диэн Мастаах олохтоохторо, оҕолоро Федора Петровна Егорованы билиҥҥэ диэри ахталларын, убаастыылларын. Кини «Кыым» хаһыаты ыарахан кэмнэргэ быыһаабыт үтүөтүн хаһан да умнубаттар эбит. Киниэхэ анаан кинигэ презентацията буолбутун манна эмиэ бэлиэтиэххэ наада.

Эбиэт кэннэ Федора Петровна олоҕун уонна айар үлэтин сырдатар научнай-практичексай конференцич 3 сүһүөҕүнэн бэрт дириҥ ис хоһоонноохтук буолла. Саамай элбэх чинчийээччи, биллэн турар, Мастаах орто оскуолатыттан кытынна.

Маны таһынан бары суруналыыстары кытта атах тэпсэн олорон, суруналыыс идэтигэр үөрэннибит. Суруналыыс идэтэ олус ыарахан, ол эрэн интэриэһинэй эбит.

Кэмпириэнсийэ түмүктүүр чааһыгар Мастаах талааннаах ыччатын, олохтоохторун эҕэрдэ кэнсиэрдэрин көрөн дуоһуйа сынньанныбыт.

Саамай сүрүн сонуммун түмүккэ анаан-минээн хаалларбыппын кэпсиибин. Биһиги оскуолабыт «Дьоҕур» эдэр корреспонденнарын түмсүүтэ бу күрэххэ «ОСКУОЛА БАСТЫҤ ХАҺЫАТА» диэн үрдүк ааты ыламмыт үөрүүбүт муҥура суох!

Күн бүтүүтэ кыайыы-хотуу көтөллөнөн, Кэбээйибитигэр айаннаабыппыт.

Вася Стручков, 5 кыл

«Дьо5ур» эдкорпост. Кэбээйи.

Биһиги  5 «а» кылааспыт олус интэриэһинэй олохтоох коллектив буолабыт. Араас тэрээһинэргэ кыттан мэлдьи миэстэлэһэбит, оскуолаҕа, нэһиэлиэккэ буолар тэрээһиннэргэ бары көхтөөхтүк кыттабыт.

Биһиги кылааспыт чаастара олус кэрэхсэбиллээхтик ааһаллар. Кылааспыт салайааччыта Мария Егоровна Павлова кылаас чааһын, мунньахтары бэйэ-бэйэлэригэр майгыннаспат баай ис хоһоонноох, араас темалаах гына бэлэмнээн ыытарын бары олус сөбүлүүбүт.

Кылаас чааһыгар араас слайдалары көрөбүт, кэрэ-бэлиэ дааталары бэлиэтиибит, кэрэхсэбиллээх дьону кытта көрсөбүт, элбэҕи билэбит-көрөбүт. Биһиги кылаас Кэбээйитээҕи кыраайы үөрэтэр музейы, Г.Г. Кобяков аатынан библиотеканы кытта мэлдьи утумнаахтык үлэлиибит, араас өйдөбүнньүк сирдэргэ экскурсиялыыбыт.

Бу үгэспитин тутуһан соторутааҕыта Г.Кобяков аатынан библиотекаҕа олус интэриһинэй кылаас чааһын ыыттыбыт. Улуустааҕы «Дабаан» хаһыаппыт 70 сылыгар түбэһиннэрэн, библиотека үлэһиттэрэ хаһыат сайдын кэлбит историятын, Кэбээйиттэн көхтөөх корреспонденнар тустарынан умсугутуулаахтык кэпсээтилэр.

Чуолаан, Григорий Григорьевич Кобяков олоҕун, айар үлэтин тула истиҥник кпсэтии таҕыста. Григорий Кобяков биһиги Кэбээйибит чаҕылхай талааннаах поэта, дойдубут айылҕатын, үлэһит дьонун нарын-намчы тылынан хомоҕойдук хоһуйбут хоһоонньута буолар. Мин кини хоһооннорун кыра эрдэхпиттэн ааҕааччыбын. Кини дьиэ кэргэнэ тэрийбин хоһоон күрэҕэр кыттыбытым, эдьиийим Моника кыайыылаахтартан биирдэсэтэрэ буолан, анала бирииһинэн наҕараадаламмыта.

Бу кылааспыт чааһыгар бибилиотека үлэһиттэрэ чулуу поэт олоҕун, айымньытын туһунан кэпсэтилэр. Кэрэхсэбиллээх ыалдьыппыт — Г.Кобяков быраата Иосиф Григорьевич Кобяков. Кини убайын олоҕун, айар үлэтин туһунан дириҥ ис хоһоонноох иһитиннэрии оҥордо. Биһиги билбппитин биллибит, элбэххэ үөрэннибит. Холобур, Г.Кобяков талааннаах физик, математик, дэгиттэр талааннаах киһи, биллиилээх поэт эрэ буолбакка, кини өссө спортсмен, сүүрүк, ыстаҥаһыт, тустуук, гимнаст, хайыһардьыт эбит. Иосиф Кобяков бэйэтэ эмиэ олус өйдөөх, үөрэх-билии өттүгэр улахан дьоҕурдаах, физик, математик, айылҕаттан олус талааннаах поэт быһыытынан биһиги улууспутугар биллэр киһи. Оскуолаҕа үөрэммит сылларыгар түөрт бырааттыы Кобяковтар оскуола бастыҥ үөрэнээччилэрэ этэ диэн дьонум билиҥҥээҥҥэ диэри кэпсээннэрин истэбин.  Тэрээһиҥҥэ кылаас оҕото барыта хоһоон аахта.

Түмүгэр ыалдьыппытыгар, библиотека үлэһиттэригэр дьоһун тэрээһиҥҥэ кыттыыны ылбыттарыгар ис сүрэхпиттэн махтанабыт.

Вася Стручков, 6 кылаас

«Дьоҕур» эдкорпост. Кэбээйи

Тимофеев Стефан

Үрүйэ

Утаппыт көтөр-сүүрэр

Уйгулаах уугуттан

Уулаан-ыймахтаан

Уоскуйан ааһаллар.

Максимов Гриша

Кыһыҥҥы күн

таптыыбын Сахам сирин

Кыһыҥҥы тыйыс күнүн,

Чараҥ кырыа симэҕин,

Дуйдуур көмүс күлүмүн.

Протопопов Игнат

Маҥнайгы хаар

Ып-ыраас,

Сып-сырдык

Көбүөрүнньүк хаар

Күн уотугар

Күлүмүрдээн көһүннэ.

Находкин Женя

Кыһыҥҥы күн

Манна баар бары маҥан

Маҥан кырса, кырынаас,

Маҥаҥҥа маҥанынан

Маҥан хабдьы суруйар.

Степанова Айта

Кыһыҥҥы күн

таптыыбын Сахам сирин

Кыһыҥҥы тыйыс күнүн,

Чараҥ кырыа симэҕин,

Дуйдуур көмүс күлүмүн.

Из благодатной воды ручья

Утоляя жажду свою,

от долгой дороги унося

Отдыхают перелетные птицы

Люблю я суровые морозы

Необьятной моей земли,

Инея белой рощи зимы,

Рощи озолоченный блеск .

Светлые и чистые снежинки

От солнца засверкали,

Коврое снежное одеало

Словно серебро заблестели

Здесь вокруг белым бело

Белый песец и горностай,

Белым мелом на снегу

Пишет белая куропатка.

Люблю свою родную землю

Ее суровые зимние дни,

Покрытые снегом леса

Ее пленящие золотые тени.

«СОЛНЫШКО» cайыҥҥы үөрэх лааҕыра

Е.Е. Эверстов аатынан Кэбээйи орто оскуолата сүрүн үөрэҕи таһынан сайыҥҥы сынньал кэмигэр араас хайысханан лааҕырдары тэрийэн үлэлэтэр. Ол курдук, үөрэх лааҕырдарыттан биирдэстэринэн «Солнышко» лаа5ыр быйыл эмиэ 7-8 кылаас үөрэнээччилэрин муста. Бу лааҕыр уратыта диэн үс омук тылын, английскай, нуучча уонна төрөөбүт тылын, дириҥэтэн үөрэтии буолар. Лааҕыр сүрүн сыалынан ОГЭ курдук тургутук экзамен сорудахтарынан билиини дириҥэтии, төрөөбүт тылынан уус-ураннык саҥара үөрэнии, айар дьоҕуру сайыннарыы буолар. Салайааччыларынан омук тылын учуутала Колесова В.А., нуучча тылын учуутала Обутова М.В., саха тылын учуутала Павлова М.Е. үлэлээтилэр.

   Мантан аллараа лааҕыр кэмигэр үөрэнээччилэр айар үлэлэриттэн сороҕун ыытабыт.

Арай мин баһылык эбитим буоллар…

 Арай мин  баһылык эбитим буоллар, төрөөбүт нэһилиэгим тас көстүүтүн тупсарараары,  саҥа тпусаҕай көстүүлээх дьиэлэри туттарыам этэ. Тоҕо диэтэргит, ханнык баҕар кэлии киһи аан бастаан хараҕа дьиэҕэ-уокка быраҕыллар, онтон нэһилиэк хайдах дьаһанан олороро сыаналанар.

Ону тэҥэ, кэлэр-барар суолбутун көннөттөрүөм, алдьанан эрэр хаарбах дьиэлэри оҥотторуом этэ.

Хас улуус аайы оҕо оонньуур площадкалара оҥоһуллаллар. Биһиэхэ эмиэ кыра оҕолорго са²а оонньуур площадка аһыахпын баҕарабын. Оччоҕо оҕолор таах уулуссаҕа сылдьыбакка, манна үөрэ-көтө бириэмэлэрин атаарыахтара этэ.

Арай мин баһылык буолар күннээх буоллахпына, нэһилиэкпэр саҥа  гостиница, үчүгэй сиибээс, wi-fi киллэттэриэм. Оччоҕо сайдыы барыа.

Кырдьаҕастарга сынньаналларыгар дьиэ туттарыхпын баҕарабын. Бииргэ түмсэн сэһэргэһэр, хаһыат, сурунаал ааҕар, уопсайынан көрсүһэр сир баарар буоллар.

Ити курдук мин нэһилиэгим үүнүөн-сайдыан баҕарабын.

Петя Сметанин, 7 кыл

Дьиҥнээх саха кыыһа хайдах буолуохтааҕый?

Үөрэхтээхтэр бэлиэтииллэринэн, урут  уол оҕо кыыска сыһыана атын хайысханан барара. Кыыс оҕо-айылҕа маанылаах далбара. Кини нарын намчы, көрсүө сэмэй, ураты уйан, ыраас, аһыныгас сүрэхтээх. Кыыска сыһыан сырдык уонна ыраас өйдөбүллээҕэ. Бу бастакы тирэҕинэн ыал иллээх – эйэлээх олоҕо, оҕону таптааһын, ийэҕэ, аҕаҕа ытыктабыллаах сыьыан буолаллара. Чугас дьоно, аймахтара кыыс оҕоҕо ураты эйгэни тэрийэллэрэ: ыараханы көтөхтөрбөттөрө, сүктэрбэттэрэ, кыыс танаьа- саба ыраас буолуохтааҕа. Кыыс бэйэтэ балыстарын, инилэрин харайсара, оҕолуура, дьиэ бары үлэлэрин сатыыра.

Бу утуму тутуһан кыыстан маннык быраабыланы ирдииллэр:

— кыыс чэбэрдик туттуохтаах;

— таҥаһын харыстыахтаах;

-чэпчэкитик үктэниэхтээх; тыастаахтык хаамыа суохтаах;

— баттаҕын ыьыа суохтаах;

— дьон ортотугар улаханнык саҥара, хаһытыы сылдьыа суохтаах;

— хоһо мэлдьи хомуллаҕас буолуохтаах;

— улахан дьону кытта этиһиэ суохтаах;

— көнөтук тутта сылдьыахтаах;

— ыраастык аһыахтаах;

— дьиэҕэ хаһаайка эбээһинэһин толоруохтаах.

Болҕомто кыыс ис туругар, мааны майгытыгар туһаайыллыахтаах.

Ийэ уонна кыыс биир тыыннаахтар, уран айылҕалаахтар.

Мин ийэбинээн мэлдьи биир санаалаахпыт, бэйэбит эрэ аһаҕастык кэпсэтэр кистэлэҥнээхпит. Ийэм дьиэ иһинээҕи улэҕэ-хамнаска сыһыаран, тугу да мээнэ көрөн олорбот гына иитэр. Бу ситим хаһан да быстыбатар.

Биһиги ыалга үс кыыс улаатан эрэбит. Ийэбит-аҕабыт аһыныгас, амарах сүрэхтээх, аламаҕай, ыалдьытымсах буоларга мэлдьи үөрэтэллэр – такайаллар. Кыыс – киргэ – хахха биһиллибэт, куһаҕанна сыстыбат, мөкүнүсанаан да көрбөт диэн уһуйаллар. Кыыс оҕо киэҥ көҕустээх, тулуурдаах, дьулуурдаах, туттунумтуо буоллаҕына олоххо бигэ эрэллээх, кытаанах санаалаах, бигэ – таҕа буола улаатарын  субэлииллэр.

Эт-хаан өттүнэн сайдарга Кэрэ эйгэ оскуола үҥкүү кылааһыгар кыргыттар үһүөн үөрэнэбит. Хас куһун аайы бары быраастарга көрдөрөн түмүгүн билсэн, кэмигэр эмтэтэллэрэ суолталанар.

 Араас куруһуоктарга уһуйуллан бары иистэнэбит, баайабыт, быысабайдыыбыт, оҕуруо тиһэбит, уруһуйдуубут.

 Аҕабыт уолаттарын кытары ийэбэр, кыргыттарга харыстабыллаахтык сыһыаннаһаллар. Аҕам айылҕаҕа элбэхтик илдьэ сылдьар. «Биһиги, сахалар, бары айылҕалыын ситимнээхпит» — диэн аҕам тоһоҕолоон этэр. Аҕам элбэхтик ааҕар буолан, наһаа интэриэһинэй үһүйээннэри, номохтору кэпсиир.

Кыыс оҕону иитиигэ дьиэ – кэргэн бары биир санаанан салайтаран, оҕону таптаан, болҕомто уран иитэр арылхайдык көстөр диэн санааҕа кэллим. 

Айыына Харлампьева, 8 кыл

Сотовай телефон туһата уонна буортута

Кэлинни кэмнэ сотовай телефон олус сайынна, тэнийдэ. Билигин хас биирдии киhи бэйэтигэр телефоннаах.  Арааhа да элбэҕэ киһини сөхтөрөр. Аан дойду хас биирдии куоратыгар, беhуелэгэр уонна сэлиэнньэтигэр сотовай сибээс уонна Интернет киирэн турар. Ханна да буол, кырдьаҕастыын, эдэрдиин бары телефоннаахтар.

  Сотовай телефон туhалаа5а уонна буортулаа5а биллэр.

          Туhата: 

· ыксал тугэннэргэ дьонно эрийэ5ин;

· билэр дьоннун кытта кэпсэтэ5ин, билсэ5ин;

· Аан дойдуга туох буола турарын Интернетинэн киирэн кере5ун, аа5а5ын;

· хаартыска5а туhэ5ин;

· санаан тустэ5инэ оонньуугун;

· Интернеккэ тугу ба5арбыккын керуеххун-билиэххин, аа5ыаххын сеп.

Аныгы уйэ5э сотовай телефонна олус элбэх программалар бааллар, ол курдук Opera, WhatsApp Messenger, Play Маркет, ВКонтакте, You Tube, E-mail – бу барыта Интернет эрэ кеметунэн туттуллар программалар.  Бу программалар кемелерунэн дьоннор суруйсаллар, билсэллэр, уорэхтэригэр, улэлэригэр куус-комо оностоллор. Биллэн туран, бу аныгы сайдыы улэ тэтимин тургэтэтэргэ комото улахан.

 Киhи сотовай телефонна олус элбэх бириэмэни туhата, наадата суохтук атаарар.

        Буортута: 

· кэпсэтэргэ; Интернеттииргэ олус элбэх харчы баранар;

· бириэмэни туhата суохтук атаарыы;

· киhи кулгаа5ын улитката ыалдьар;

· сорох телефон оноhуута кэбирэх буолуон сеп, онтон сылтаан киhи харчытын абарар, о.д.а.

 Онон мин маннык тумуккэ кэллим. Сотовай телефон хас биирдии киhиэхэ наадалаах, ыксал кэмнэ кимиэхэ эмит эрийэн билсэ5ин. Телефон буортуулаах буолуон сеп, киhи хара5а сылайар, кулгаа5а ыалдьар, интернеттэн куьаҕан информацияны билэҕин.

 Онон ер туттубакка, тургэнник наадалаа5ы эрэ  кэпсэтиэххэ наада. Оҕолоор, доруобуйа5ытын харыстаан!

Эверстов Алёша, 7 кыл

Самаан сайын кэрэтэ

    Саамай куутуулээх дьыл кэмэ сайын буолар. Улаханныын—кыралыын бары уорууннэн корсобут . Биьиги самаан сайын кэлбитин кэ5э этэринэн, от-мас ко5ороруттэн билэбит.

   Сайын дьонно барыларыгар уорууну-котууну, тапталы эрэ а5алар, бэлэхтиир.

Сайын устудьуон аймах ,Дьокуускай куоракка улэлиир,  аймахтарыгар, дэриэбинэлэригэр сынньана кэлэллэр. Сорохтор араас омук сирдэрин кэрийэллэр.

Оттон биьиги дьиэ кэргэн сайын аайы балыктыыбыт, куогулуубут, урэххэ-куолгэ сотуолуубут.

  Сыһыыга-хонууларга араас сиэдэрэй сибэкки уунэн, киьи хараҕын уордэр. О5олор тороппуттэрин,аймахтарын кытта айыл5а5а киирэн сынньаналлар. Суоьулээх дьон сайынын наар оттуу киирэллэр, куьунну астарын  булуналлар.

Сайын—айыл5а саамай дьикти дьыла буолар. Биьиги ойуурбутугар дьэдьэн,сугун, хаптаҕас, сир аьын онтон да арааьа уунэр.

Кыргыттар ийэлэрбитин кытары сир асстыы,тэллэйдии тахсабыт. Ол эмиэ биир туспа умсугутуулаах дьарык. Мин бу сана самаан сайын ууммутунэн олус уордум. Уонна олус туьалаахтык атаарыам дии саныыбын.

Бары самаан сайыннытын умнуллубаттык уонна туьалаахтык атаараргытыгар ба5арабын:))))

Марита Кобякова, 7 кыл

Биэс саастаах эрдэхпинэ дьонум миэхэ кырачаан ыт оҕотун бэлэхтээбиттэрэ. Аан бастаан бэйэм да кыра буоламмын, куттанар этим, онтон үөрэнэн барбытым. Онтон улум бэйэ-бэйэбитигэр үөрэнэн, ыкса доҕордуу буолбуппут. Наар бииргэ сылдьар буолбуппут, ытым мин таспыттан отой эйбэт этэ. Оннооҕор табаарыстарбар кытта тыыттарбат этэ, тута ырдьыгынаан көмүскэһэһ турааччы. Ыппыт олус сөбүлүүр этим.

Биирдэ дьиэм таһыгар биир итирик киһи миигин саҕабыттан тутан баран турда. Мин уолуйан баран турдум, ыппын ыҥыран хаһыытаатым. Ытым барахсан саҥабын истээт, сүүрэн кэлэн, ол киһи атаҕар түһэн, миигин быыһаан турардаах.

Өссө доҕорум миигин детсаппар диэри атаарааччы уонна киэһэ кэлэрбэр эмиэ көрсөн бииргэ дьиэлээччибит.

Ити ытым аата—Доҕор диэн. Доҕор—мин дьиҥнээх доҕорум! 

Сергей Семенов, 7 кыл

Бэйиэт Николай Нутчин-Дьуур олоҕун улахан аҥаарын оҕону иитиигэ анаабыт бастыҥ педагог, РФ үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, мэтэдиис учуутал, “Саха-Азия оҕолоро” пуонда стипендиата, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, үс оҕо амарах аҕата, хас да сиэн истиҥ эһэтэ. Хоһоон хонуутугар өссө отучча сыллааҕыта үктэммитэ эрээри, аҕыйах сылтан бэттэх Дьуур диэн аатынан киэҥник биллэр. Бүгүн, Арассыыйаҕа Ийэ күнүн иитинэн истиҥ, сылааһынан илгийэр, кыайыыга кынаттыыр хоһооннорун билиһиннэрэбит. Мантан сорохторо ырыа буолбуттара.

Дорообо ийэкээм барахсан

Кый ыраах дойдуттан ыытабын,

Олус да ахтыбыт саҥаҕын

Бу уйан эҕэрдэм тылларын.

Ийэкээ эн түүнүн ытаама

Сүрэххин ыарыта тыыныма.

Уолчааныҥ этэҥҥэ сылдьабын

Өстөөҕү самнара сырсабын.

Эн сылаас ытыскын суохтуубун

Баҕардым алаадьым  амтанын.

Балтыбын, бырааппын, аҕабын

Сүрдээҕин мин ахтар эбиппин.

Сотору тиийиэҕим ийэкээ

Сылаастык дьоннорбун кууһуоҕум.

Идэһэҥ этиттэн бэлэмнээ

Эт миинин мин ахтан иһиэҕим.

Харахпар бу тиллэн көһүннэ

Ийэкэм алаадьы кутара,

Итииттэн тэтэрбит иэдэһэ

Туллуктуу тунаарар былаата.

Муннубар бу баардыы билиннэ

Минньигэс алаадьым сыттара,

Кып-кыра мин дьиэбин тунуйа

Ийэккэм ырыатын кытары.

Ийэкэм алаадьы кутара

Алгыстаах тыллары сипсийэ,

Оһохпут кытары ыллыыра

Алаадьы амтанын амсайа.

Оҕо саас умнубат лоскуйа

Алаадьы сырылас ырыата,

Ийэкэм алаадьы кутара

Дуоһуйан ырыатын ыллыыра.

Хос ырыата

Ол баара барыта, ол баара

Ол дьоллоох оҕо саас чараҥар,

Алаадьым эргийэр оһоҕор

Ийэбит сып-сылаас хоонньугар.

Ийэкээм оонньообут мыраанын

Эниэтин устунан тэтэрэн,

Ньургуһун бөлөҕө сандааран

Долгуйа устара кэрэтиэн!

Ураты тэтэркэй өҥнөрө

Угуйар ньургуһун бөлөҕө,

Көрүөххэ-үөрүөххэ кэрэтиэн

Күн уота кытары сырдыгыан!

Ийэкэм төрөөбүт дойдутун

Улахан Муҥкуну ахтабын.

Мыраанын устунан хаамыахпын

Эмискэ бу сытан баҕардым.

Баҕардым үрэххэ кутуллар

Сыккыһын чырылыыр ырыатын,

Киэҥ тыаттан мутукча илгийэр

Минньигэс-минньигэс сыттарын.

Мин эһэм Өлөксөөн өтөҕөр

Баҕардым сынньана түһүөхпүн,

Ол онно ньургуһун бөлөҕөр

Хоһоонум тылларын айыахпын.

Мин ыраах айантан эргиллэн

Тэлгэһэм иһигэр киирэрим,

Күүлэтин ааныгар ийэкэм

Кэтэһэн турарын көрөрүм.

Илиитин мин диэки тоһуйан

Ийэкээм кэлэрэ бэдьэйэн,

Төбөбүн түөһүгэр кууһара

Сэрэнэ сылаастык сыллыыра,

Ахтыбыт сыттарбар умсарым

Хатыҥыр санныттан кууһарым,

Убаабыт суһуоҕун сыллыырым

Киирэрбит мичиһэ сиэттиһэн .

Ытыйбыт күөрчэҕин уурара

Лэппиэскэ тоһутан уунара,

Ахтыбыт мичээрин ыһара

Сонунун үллэстэн үөрэрэ.

Сыҥааҕын баттанан манньыйа

Аһыырбын дуоһуйа көрөрө,

Баттахпын оргууйдук ыһара

Киэн тутта мичээрдээн ылара.

Мин эмиэ кыратык атаахтаан

Кэпсиибин буолбаты үҥсэргээн,

Кыракый саастарбын санааммын

Ийэбэр атаахтаан ыларым.

Ийэкэм аттыбар буолларгын

Мичээрдээн мичийэ турдаргын,

Сып-сылаас ытыскын туттарбын

Аччаабыт бэйэҕин куустарбын.

Кыратык атаахтан ылларбын

Таптаабыт мичээргин көрдөрбүн,

Ол онтон тэптэрэн ырыабын

Эйиэхэ мин ыллаан ылларбын.

Ийэкэм аттыбар буолларгын

Маҥхайбыт баттахпын ыстаргын,

Эн сылаас ытыскын уурдаргын

Сылаастык эн сыллаан ылларгын.

Мунчаарбыт санаабын ыстаргын

Эрэнэ мичийэ көрдөргүн,

Мунаарбыт ыллыгым ороҕун

Оломун  булларан ыыттаргын.

Ийэкээм эн эрэ өйдүүрүҥ

Уолчааныҥ бу буккуур дууһатын,

Өрүүтүн сөптөөҕүн булларан

Айаҥҥа алҕааҥҥын ыытарыҥ.

Билигин аттыбар буолларгын

Сэҥээрэн эн истэн турдаргын,

Ол эрэ итэҕэс миэхэҕэ

Төһө да сааһырбыт эһэҕэ…

Арай мин алыптаах буолларбын

Аан дойдум үрдүнэн көттөрбүн,

Алдьархай ааннарын саптарбын

Амарах санааны ыстарбын…

Төгүрүк бу сирбэр эйэни

Көҕөрө-чэлгийэр күөх саады.

Өйдөһөр-өйөһөр көҥүлү

Олохтуом этэ мин хайаан да.

Арай мин аптааҕым буоллар дуу

Бар дьонум сүрэҕин эйэҕэ,

Түмэммин оо дьоллуом этэ дуу

Оо сирдиэм этэ дуу кэрэҕэ.

Төгүрүк бу сирбэр өрүүтүн

Үрүҥ күн эргиччи тыгыаҕын,

Эйэ дьол холууба көтүөҕүн

Олус да баҕарар эбиппин.

Истиҥник ийэбин кытары

Сэлэһэ түһүөхпүн баҕардым.

Эрэли иҥэрэр мичээри

Утары көрүөхпүн баҕардым.

Оҕолуу үҥсэргээн ылыахпын

Түһэҕэр төбөбүн ууруохпун.

Сымнаҕас ытыһын сылааһын

Бу эмиэ билиэхпин баҕардым.

Санаабын көтөҕөр тылларын

Уоскутар тапталлаах куоласпын.

Уйулҕам уоскуйан ылыаҕын

Туохтааҕар даҕаны баҕардым.

Билэбин бу туолбат баҕабын

Ыллыыбын сүрэҕим баҕатын.

Билэбин үөһээттэн көрөрүн

Оҕотун арчылыы алгыырын.

Ырыаттан санаатым ийэбин

Иһирэх истиҥ да мичээрин,

Мин олус ахтыбыт ытыспын

Ырыатын ол аптаах матыыбын.

Сүрэҕим долгуйа мөҕүстэ

Харахпар бу илэ көһүннэ,

Ыраахтан кэлэрбин кэтэһэ

Ийэкэм түннүккэ турара.

Былаатын уһугун мускуйа

Сэрэнэ бэдьэйэн кэлэрэ,

Түөһүгэр    сыһыары кууһара

Сүүспүттэн сык гына сыллыыра.

Ырыаттан мин көрдүм бэйэбин

Аттыбар суохтаабыт ийэбин,

Оҕо саас улааппыт уйатын

Ийэкэм бу кууспут сылааһын.

Үөрүүбүн-көтүүбүн үллэстэ

Аттыбар буолларгын ийэкээ.

Ахтыбыт сып-сылаас мичээргин

Кыратык мин көрөн ылларбын.

Мунчаарар мунаарар күннэрбэр

Ийэкээм аттыбар буолларгын.

Эн сылаас ытыһыҥ даҕайдар

Эрэли сипсийэ куустаргын.

Оҕолуу эн түөскэр сыстаммын

Атаахтыы,үҥсэргии түһүөхпүн,

Олус да баҕаран кэлэбин

Төһө да сааһыран бардарбын.

Үөрүүбүн-көтүүбүн үллэстэн

Искиттэн мичийбит мичээргин,

Киэн тутта сылаастык сыллыыргын

Баҕардым даҕаны, баҕардым…

Ийэкэм хараҕын ууларын

Чып кистээн тоҕуоҕун аһынан,

Дьаллыктан, омсоттон тэйбитим

Үөрэҕи батыһан барбытым.

Билэрим түннүккэ кэтэһэн

Кэлэрбин манаһан турарын,

Тоҥ күөһүн элбэхтик сылытан

Оһохтон түннүккэ тиэстэрин.

Соҕотох уолчаанын арчылаан

Аартыктаах суолунан барыаҕын,

Дьылҕаттан көрдөһөр буоларын

Билэрим, таайарым өрүүтүн.

Хас биирдии утуйбат түүннэрэ

Иэдэһин илитэр таммаҕа,

Сааһырдар, ыарытар ийэни

Харыстааҥ күндүнү, ийэни!

Уолчаанын атаара таҕыста
Арҕааҥы аартыгы кэтэһэ,
Оргууйдук өрүтэ тыынара
Сэрэнэн хараҕын сотторо.
Оо, эмиэ сэриибит күөдьүйдэ
Күн ийэ сүрэҕэ ытаата,
Уолчаанын сэриигэ атаарда
Эргиллэн кэлэрин алҕаата.

Ким да баҕарбат сэриини
Хара суор өлүүнү-сүтүүнү.
Ийэбит хараҕын ууларын
Эдэр уол кый ыраах барарын.
Баҕарар да этэ ол уолчаан
Ыллыыра кэрэни ыралаан,
Тапталлаах кыысчаанын көрсүөҕүн
Саҥа дьиэ туттунан киириэҕин.

Эргиллээр кыайыыны сүгэҥҥин
Эйэлээх олоҕу түстээҥҥин,
Көрсүөҕүҥ тапталлаах кыысчааҥҥын
Ыксары кууһуоҕуҥ ийэҕин.
Саалаахтан самныма уолчааным
Охтоохтон охтума хотойуом.
Арчылыыр иһирэх тылларым
Өрүүтүн сүрэххэр битийдин!

Ийэбин олустук таптыырбын
Аһынан мин кистээн ытыырбын,
Эрдэлээн эппэтэх эбиппин
Оҕотук санаабар тэптэрэн.
Таптыырбын сэрэйэ мичээрэн
Ийэккээм сылаастык кууһара.
Сүрэҕим ол онтон уйарҕаан
Сүр күүскэ долгуйа тэбэрэ.
Үлэтин чэпчэтэ сатааммын
Хортуоска буһаран үөрэрим,
Балыспын утутан ыллыырым
Иһинэн-таһынан сүүрэрим.
Ийэкэм хайҕаабыт мичээрин
Көрөммүн кыырайа көтөрүм,
Өссө да элбэҕи ситээри
Сүүрэрим мичээрин көрөөрү.
Ийэкэм махтаммыт мичээрин
Истиҥник сылаастык сыллыырын,
Эрдитэр сып-сылаас ытыһын
Билигин олуһун суохтуубун.
Эрдэлээн эппэтэх тылларбын
Оҕотук ол сэмэй тапталбын,
Хоһооммор хоһуйа тиһэбин
Ырыабар ыпсара ыллыыбын.

Ийэҕит түннүгэ уоттааҕар ыалдьыттааҥ
Ыллыга ол сүтүөн иннинэ сылдьаарыҥ,
Иллэҥ суох дэһэҥҥит аһардан кээһимэҥ
Ийэҕит түннүгэр олорон кэтэһэр.

Киирэҥҥит истиҥник сэлэһиҥ атаахтааҥ
Астаабыт астарын дуоһуйа амсайыҥ,
Олоххут-дьаһаххыт туһунан сырдатыҥ
Сүбэтин-аматын истиҥник сэҥээриҥ.

Ол онтон ийэҕит иһиттэн сандаарыа
«Туһалаах эбиппин» иһигэр үөрээхтиэ,
Сиэннэргэ кэһиитин ээр-сэмээр угаттыа
Сэрэнэн сэмэйдик алгыһын сипсийиэ.

Түбүгү арыый да тохтото түһэҥҥит
Ийэҕит түннүгэ уоттааҕар сылдьыҥ дуу,
Туртайбыт суһуоҕун сэрэнэн тараарыҥ
Таптыыргыт туһунан сипсийэн этээриҥ!

(Нууччалыыттан тылбаас).

Н.Дьуур.

С 1999 года наш сперва небольшой сайт Ykt.Ru, затем большой и популярный портал работал для якутян. За 23 года был сделан огромный объем работы, принесено много пользы людям, и это наш несгораемый остаток, наш вклад в мир. Усилиями команды в начале 2010-х портал стал самым популярным медиа в Якутии и региональным порталом №1 в России по охвату аудитории в своем регионе. Наши журналисты защищали справедливость и свободу слова, не давали обижать слабых, пресекали проявления коррупции. Ykt.Ru – это яркая история большого успеха, честного построения выдающейся истории.

После 24 февраля 2022 года стало ясно, что история портала подошла к своему завершению. Чтобы сохранить репутацию портала и команды, нашу славную историю, не подвергать риску сотрудников, мы решили остановить работу Ykt.Ru.

Благодарим всех наших пользователей за то, что были с нами эти годы. Надеемся, вы тоже благодарны нам за наш многолетний, искренний труд во благо жителей Якутии.

С уважением и пожеланиями счастья и мира,
Команда Ykt.Ru 1999-2022

Бырааттыы Боескоровтар ааттарынан

Сургуулук орто оскуолата

Оскуолаҕа өйтөн суруйууну тэрийии методиката.

(Оҕо суруйар үөрүйэҕин сайыннарыы)

Толордо: Бырааттыы Боескоровтар ааттарынан

Сургуулук орто оскуолатын саха тылын

уонна литературатын учуутала

Ксенофонтова Любовь Алексеевна

2017с.

Иһинээҕитэ.

Киириитэ…………………………………………………………………… 3с

1баһа. Өйтөн суруйуу -тылы сайыннарыы биир көрүңэ.

1.1.10 кылааска өйтөн суруйууну тэрийии……………………………. 5 с

1.2. Өйтөн суруйуу календарнай былаана………………………… 7с

2 баһа. Өйтөн суруйууну тэрийии ньымалара………………….……… 12с

2.1. Саха тылын, литературатын уруогар ођо суруйар үөрүйэђин сайыннарыы………………………………………………………… ……… 12с

2.2. Өйтөн суруйууну тэрийии ……………………………………. 14с

Түмүк…………………………………………………………………….. 18с

Сыһыарыы………………………………………………………………. 19с

Киириитэ

Орто оскуоланы бүтэрэр оҕо саха тылыгар бэйэтин билиитин-көрүүтүн тылынан уонна суругунан кэпсиир, ханнык бађарар түбэлтэҕэ санаатын көҥүллүк сааһылаан этэ-суруйа үөрэниэхтээх. Үөрэнээччи төрөөбүт тылын үчүгэйдик билэрэ, бэйэтин санаатын сатаан этэрэ, кини нуучча тылын, историяны, географияны, онтон да атын предметтэри баһылыырыгар кыађы биэрэр.

Саха оскуолатын орто үөрэђин бүтэрэр үөрэнээччи түмүк экзаменыгар саха тылыгар, литературатыгар билиитин хонтуруоллуур суругунан үлэнэн өйтөн суруйуу буолар. Бэрилилбит темаҕа үөрэнээччи бэйэтин билиитин, бэлэмин, өйүн-санаатын уонна олоххо көрүүтүн көрдөрөр үлэтэ. Саха тылын программатыгар өйтөн суруйууга үөрэтии диэн анал чаас көрүллүбэт, онон оҕо ааҕыллар айымньыны, тулалыыр эйгэни дириҥник ырытарыгар учууталтан айымньылаах сыһыан ирдэнэр. Үгүс үөрэнээччи өйтөн суруйууну ыарырҕатар буолан, халыыпка киирбит бэлэм өйдөбүллэри уопсай тылынан суруйарынан муҥурданар. Онон алын, орто уонна үрдүкү кылаас учууталларын сүрүн соруктарыттан биирдэстэринэн оҕо аахпыт айымньытын, олоххо сыһыанын дириҥник ырытан, бэйэтин санаатын чопчу сааһылаан хомоҕойдук тиэрдиигэ үөрэтии буолар.

Үлэ сыала:

Оҕо бэйэтин санаатын сааһылаан уонна уус-уран хомођой тылынан-өһүнэн этэригэр үөрэтии.

Үлэ соруктара:

— тылы сайыннарыыга өйтен суруйууну биир сурүн керун быһыытынан туттуу

— кыра кылаастарга өйтөн суруйууну тэрийии

— өйтен суруйуу ньымаларыгар үөрэтии

Бу соругу ситиһэргэ ыытыллар үлэ биир көрүҥүнэн өйтөн суруйуу буолар. Өйтөн суруйуу суругунан үлэ саамай уустук көрүҥэ.

Өйтөн суруйуу суругунан үлэ саамай уустук уонна мындыр үлэ. Өйтөн суруйуу диэн тугуй? Маны билээри аан бастаан тылдьыт быһаарыытын көрүөҕүҥ. «Сочинение— самое произведение, что сочинено. Сочинять – изобретать, вымышлять, придумывать, творить умственно, производить духом, силою воображения»,- диэн В.Даль тылдьытыгар этиллэр. Онтон «Краткий толковый словарь русского языка» ыйылларынан, «сочинение-художественное, научное и тому подобное произведение. Сочинять – создавать произведение».

«Өйтөн суруйуу – үөрэнээччи айымньыны ылыныытын таһымын, уратытын кэрэһэлиирин таһынан, оҕо бэйэтин санаатын сатаан итэђэтиилээхтик сааһылаан сурук тылын таба туттан суруйар дьођурун көрдөрөр өй –санаа, уйулҕа үлэтэ»,- диэн суруйар филологическай наука доктора, профессор, методист Е.М.Поликарпова. Методист М.А.Попова этэринэн, «өйтөн суруйуу — өй-санаа-толкуй үлэтэ тобулан таһаарар эргимтэтэ». Онтон СВФУ преподавателэ В.Б.Окорокова санаата маннык: «Өйтөн суруйууга уус-уран айымньыны билии, сатаан ырытыы, сөптөөх теоретическай өйдөбүллэри туһаныы халбаҥнаабат ирдэбиллэр буолаллар».

Өйтөн суруйууга үөрэнээччи бэриллибит тема ис хоһоонун арыйар гына аахпыт айымньытын, үөскээбит проблеманы ырытан суруйуохтаах. Ол иһин бу үлэҕэ өй күүрүүтэ, санаа харсыһыыта, мэйии үлэтэ, иэйии үөскээһинэ, уйулђа хамсааһына, айар үлэ абылаҥа, чинчийии, ырыҥалааһын таһыма барыта киирэр. «Киһи бэйэтигэр тута сылдьар өйдөбүлүн, толкуйун, олох философиятын уус-уран айымньыга сыһыаран, ол айымньыны ылынар, сыаналыыр, тойоннуур»,- диэн суруйар методист М.Попова. Бу айымньылаах үлэни тобулан таһаарыы түмүгэр бэйэ өйтөн суруйуута тахсан кэлэр.

Хомуурунньукка ейтен суруйууга уерэтиигэ субэлэр уонна уерэнээччилэр ейтен суруйууларын холобурдара киирдилэр. Маны таьынан саха тылыгар, литературатыгар туттарсааччы о5олор улэлэрэ буолбакка, кеннеру орто таьымнаахтык уерэнэр уерэнээччилэр ейтен суруйуулара киирдилэр. Бу матырыйаал саха тылын, литературатын учууталларыгар уерэнээччини ейтен суруйууга уерэтиигэ кеме быьыытынан туьаныллыан сеп.

1баһа: Өйтен суруйуу -тылы сайыннарыы биир керүңэ

1. Өйтөн суруйууну тэрийии

Грамматиканы да, литератураны да үөрэтии биир сүрүн соругунан тылы сайыннарыы буолар. Ситимнээх саҥаны сайыннарыы диэн оҕо кэпсиир уонна суруйар үөрүйэххэ үөрэниитэ буолар.Ситимнээх саҥаҕа үөрэтии сүрүн көрүҥнэринэн тылынан кэпсээһин, аахпыттан уонна өйтөн суруйуу буолар. Балартан өйтөн суруйуу үөрэтэр-иитэр суолтата олус улахан. Өйтөн суруйуу туохха барытыгар болҕомтолоох буоларга, тулалыыр эйгэни кэтииргэ, истибити, аахпыты толкуйдаан, ис хоһоонун илдьиритэн сыаналыырга үөрэтэр.

Ейтен суруйуу-айар улэ. Оҕо кыра эрдэ5иттэн айар толкуй дьо5уругар ылларыахтаах. Кыра о5о эрдэхтэн тыл баайын сайыннарбатахха, ейтен айан суруйуу сыппах, тыла-еье сымсах буолуо, биир тэн халыыптаах этиилэр баьыйыахтара. Кыра кылаас уерэнээччитигэр ейтен суруйууга айыл5аны, тулалыыр эйгэни кэтээн керуу айар улэ тирэ5инэн буолар. Септеех усулуобуйа, улэ тэрилиннэ5инэ, о5о бэйэ тугу билбитин-кербутун кэпсииргэ, санаабыт санаатын, иэйиитин тиэрдэргэ дьулуьуо. Бу тугэни муччу туппакка, айан ейтен суруйууга уьуйуохха наада. Өйтөн суруйуу тылыгар-өһүгэр, ис хоһоонугар, тема кэриҥин арыйыыга сүрүн болҕомто ууруллар.

Кыра кылаастан саҕалаан үөрэнээччилэр хайдах быһыылаахтык өйтөн суруйуохтаахтарын туһунан аналлаах үлэ ыытыллар. Манна ойуулааһын, сэһэргээһин, тойоннооһун хайдах туттуллара үөрэтиллэр. Текст сүрүн санаатын, тематын, тылын-өһүн ырытыы ыытыллар. Алын суьуех кылаас уерэнээччитин ейтен суруйуутугар бу керуннэр булкуьа туттуллаллар. Бу сеп. Кыра кылаас о5отугар биир керуну тутуьан суруйтарыы, ирдээьин кыаллыбат.

Сэһэргээһин керунэр туох тубэлтэ буолбутун ситимнээн суруйуу киирэр. Бу керуну кыра кылаас уерэнээччитэ себулээн туттар. Ол курдук «Мин сайыны хайдах атаардым», «Тыа5а сылдьан», «Сана дьыл киэһэтэ» диэн тема5а суруйуулар киирсэллэр.

Ойуулааһынна предмет эбэтэр туох эмэ кестуу бэлиэтин ыйан суруйуу киирэр. Сурун сыала- предмет, кестуу туьунан толору уонна чуолкай ейдебулу биэрии. «Мин себулуур оонньуурум», «Таптыыр куоскам», «Куьунну сэбирдэх» тема5а суруйуулар киирэллэр.

Тойоннооһун – бэйэ санаатыгар оло5уран холобурдаан, тэннээн, дакаастаан, толкуйдаан ситимнээх текси суруйуу киирэр. «Улааттахпына Ким буолуохпунуй?», «Арай мин аптаах буолуум», «Уерэх то5о нааданый?» тема5а суруйтарыахха сеп.

Тэттик (мини) өйтөн суруйуу ыытыллара ордук көдьүүстээх. Оҕо бэйэтин билиитигэр олоҕуран айылҕаны, дьиэни-уоту, хамсыыр-харамайы, билэр дьонун туһунан судургу ойуулааһыны суруйуон сөп. Манна предмет киһи хараҕар хатанар сүрүн бэлиэлэрэ суруллаллар. Өйтөн суруйуох иннинэ бэлэмнэнии үлэ барар. Тема оҕоҕо чугас буолуохтаах. Холобур, айылҕаны ойуулуох иннинэ оҕону тыаҕа экскурсияҕа илдьэр тоҕоостоох. Манна оҕо оту-маһы, үөнү-көйүүрү кэтээн, болҕойон, сыныйан көрөрүн ирдэниллиэхтээх. Учуутал үөрэнээччилэр суруйалларыгар холобур буолар айымньыны ааҕара, уус-уран быьаарыылары, ойуулуур-дьүһүннүүр тыллары биэрэн көмөлөһөрө ордук. Үөрэнээччи бэйэтин айар үлэтигэр өс хоһоону, бэргэн тыллары, сонун уобарстары, тэҥнэбиллэри туттубута хайҕаныахтаах. Оҕо өйтөн суруйууну ыарырҕатар буоллаҕына, киирии чааһыгар көмөлөһүллүөхтээх эбэтэр бары куолаан суруйбут кэрчиктэрин туһаныахтарын сөп. Суругунан үлэ оҕо опытыгар олоҕуруохтаах. Учуутал сорудаҕын, сүбэтин өйдөөн истиэхтээх. Үлэтин былаанныахтаах. Суруйууга туттуллар тыллары, тыл ситимин сааһылыахтаах. Кыра кылааска өйтөн суруйууну бастаан кэрчик тема, этюд курдук суруйаллара ордук Кылаастан кылааска таҕыстах аайы ойуулааһын өссө кэҥээн иһэр. Тылы сайыннарар үлэ саҥа чаастарын кытта ыкса сибээстээх буолар. Оҕо тылын саппааһа байар. Холобур, даҕааьын аат үөрэтиллибитин кэннэ, ойуулааһын тексин суруйтарар ордук. Кыра кылаас оҕотугар киэҥ тема бэриллэрэ сатаммат. Холобур «Саас», «Кыһын» диэн уопсай теманы суруйарын о5о ыарырҕатар, тема киэҥ буолан тыл-өс дьадайар. Үрдүттэн саба быраҕан суруйар. Онтон үөрэнээччи бэйэтэ кэтээн көрбүт, билэр темата буоллаҕына суруйарыгар ыарырҕаппат. Холобур, сетуелуур элгээним, тэллэйдии сылдьан, ыт-киьи до5оро,сааскы таммах, маҥнайгы хаар, дорообо.

1.2. Өйтен суруйуу календарнай былаана.

Айан суруйуу кэнниттэн ырытыы, кеннерер улэ хайаан да ыытыллара эрэйиллэр. Бэрэбиэркэлииргэ о5о айар, суруйар ба5атын кэ5иннэрбэт туьуттан кыьыл уеьунэн кеннерер сатаммат. Учугэй тылы, этиини, текси «+» ,мелтех, чочуйуохха себу- «-» бэлиэтиир ордук. Сыыьаны поля5а бэлиэтээбэккэ, аннынан тардан уерэнээччи бэйэтэ кеннерунэригэр кыах биэриэххэ наада. Оччо5о о5о айар ба5ата уостубакка, салгыы суруйарыгар тирэх буолуон сеп

Мантан аллараа суруйтарыахха септеех темалары биэрэбит:

1.Самаан сайын кэллэ.

2.Сетуелуур элгээним.

3. Балыктыахха эрэ.

4.Мин бастын до5орум.

5.Амсат эрэ дьэдьэнниттэн.

6.Тэллэйдии сылдьан

7.Дьокуускайым барахсан.(Сайын куоракка)

8.Куьунну айыл5а кэрэтиэн!

9.Куьунну киьи кулбутунэн.

10.Саьарбыт сэбирдэх тугу кэпсиирий?

11.Куьун кэлбит бэлиэтэ.

12.Дорообо, маннайгы хаар…

13.Кыс хаар тустэ

14.Кыьынны кун.

15.Кэрэтиэн, Сана дьыл киэьэтэ

16.Кыьынны ойуур олохтоохторо.

17.Саас илдьиттэрэ-туллуктар.

18.Мутукча сыта дыргыйда.

19.Мин айыл5а о5отобун.

20.Сардаана-Аммам кунду бэлэ5э.

21.Ньургуьун сибэкки тугу кэпсиирий?

22.Оскуола-биьиги иккис дьиэбит.

23.Ийэм бырааьынньыга.

24.Мин себулуур дьарыгым.

25.Кинигэ -билии терде.

26.Утуе санаа диэн тугуй?

27.Кун уонна ийэм.

28.Киьи то5о олороруй?

29.Ыьыах-саха бырааьынньыга.

30.Арай аптаах буолуум

31.Эьэм кэпсээнэ.

32.Сулустар тугу кэпсииллэрий?

33.Чэгиэн-чэбдик буолаары

34.Тереебут тыл туохха нааданый?

35.Чыычаах кэпсээнэ

36.Мин дьиэм сыаналаах мала

37.Ыт-киьи до5оро.

38.Мин себулуур суруйааччым.(айымньым, малым)

39.Аптаах остуоруйа (остуоруйа дойдута)

40.Мин еребул кунум

41.Биьиги тиэргэммит

42.Мин дьиэ кэргэним

43.До5орбор сурук

44.Дьиннээх тубэлтэ

45.Куорат уонна дэриэбинэ уратыта

46.От улэтэ са5аланна

47.Куерчэх хантан кэлэрий?

48.Ынах, сылгы иитии-саха киьитин дьарыга

49.Ыьыах оонньуулара

50.А5ам кустуу барда.

51.Туранна туулуубун

52.Отоннуу сылдьан

53.Алдьаммыт кинигэ кэпсээнэ (тэтэрээт, дневник, паарта, аан, суумка, уруучука)

54.Ытыы турар хатын

55.Улэ киьини киэргэтэр

2 баһа. Өйтөн суруйууну тэрийии ньымалара.

2.1. Саха тылын, литературатын уруогар өйтөн айан суруйуу көрүҥнэрин туттуу.

Толкуй сурук. Орто эбэтэр улахан кылаастара өйтөн суруйууга тирэх быһыытынан толкуй сурук тутуллара ордук эбит. Кэтээн көрүү түмүгүнэн, үгүс үөрэнээччи улахан кээмэйдээх өйтөн суруйуу оннугар, бэйэтин санаатын, иэйиитин көрдөрөр толкуй суругу сөбүлээн суруйар. Ол иһин ситимнээх саҥаҕа, быһа тардыллан аађыллар айымньы да кэнниттэн араас проблемнай тема толкуйдаан, ођођо толкуй сурук суруйтарар быдан көдьүүстээх. Бу кылгас кээмэйдээх тойоннооһун суруктары аађан, ырытан, илдьиритэн баран, бүтүн айымньыга өйтөн суруйууну тэрийдэххэ, ођо ыарырђаппат. Онон, биһиги санаабытыгар, толкуй сурук — өйтөн суруйууга бастакы хардыы, олук.

Хоһоонунан суруйуу. Орто уонна улахан кылаас оҕолоругар өйтөн суруйууга хоһоонунан суруйууларын, поэзия тылынан суруйарга холонууларын биһириэххэ наада. Ол иһин суруйааччылартан холобур көрдөрүөххэ, ааҕан иһитиннэриэххэ наада. Υөрэнээччи уус-уран тылга боруобаланыыта учуутал сэңээриитин ылыахтаах. Оҕолору интэриэһиргэтэр уонна хоһоонуну көҕүлүүр наадаҕа, бэриллибит айымньылары аађан, ис хоһоонун кэпсэтэн, ырытыы оңоһуллар. Салгыы хоһоон өйтөн айан суруйарга сорудах бэриллэр.

Мөккүөрдээх темаҕа суруйуу. Мөккүөрдээх боппуруоска эппиэт тезис буолар. Тезиһи олоххо баар биитэр буолбут чахчыларынан дакаастаныллар. Маннык суруйууга саамай сүрүнэ-интэриэһиргэтии уонна тута сатаан быһаарбат боппуруоска толкуйдаан суруйуу буолар. Бу өйтөн суруйуу тутула: тезис (сүрүн балаһыанньа), дакаастабыл, түмүк. Сорох түгэңңэ түмүк оңоһуллара ирдэниллибэт буолар. Ол курдук ыстатыйа, сыанабыл суруйарга толкуйдааһын өйтөн суруйуу туттууллар.

Өйтөн айан кэпсээн суруйуу. Ођолор айар үөрүйэхтэрин сайыннарарга өйтөн айан кэпсээн суруйуу улахан көмөлөөх. Υгүс үөрэнээччи кэпсээн айан суруйарын сөбүлүүр, улгумнук үлэлиир.Маннык суруйууга сюжеттаах суруйуу барсар. Олоххо көрсөр түгэңңиттэн тупсаран суруйуохха сөп.

Хаһыат ыстатыйата өйтөн суруйуу. Хаһыат аађар ођо ыстатыйа хайдах сурулларын билэр. Ыстатыйа суруйар тута кыаллыбат, бастаан темађын быһаарыы эрэйиллэр, онтон онно сыһыаннаах түбэлтэни, буолбут түгэни мунньан толкуйдаан суруйуллар. Тематын ођо үчүгэйдик билэрэ ирдэнэр. Онон ткиниэхэ чугас темађа суруйтарар табыгастаах.

Истибиккэ олођуран суруйуу. Буолбут түбэлтэ туһунан истибитин, ођо айымньылаахтык суруйуон сөп. Биитэр ахтыы оңорон сиһилиэн син. Маннык ньыма кэпсээн иһигэр кэпсээн (обрамление) дэнэр.

Өйтөн суруйууга матырыйаал хомуйуу. Ођођо бастатан туран, суруллуохтаах темађа матырыйаал наада буоларын быһаарыллар. . Өйтөн суруйууң туһунан үчүгэйдик билэр эрэ буоллаххына суруйуохха сөп диэн өйдөтүллэр. Онон өйтөн суруйууга бэлэмнэнии эрдэттэн барара ирдэниллэр. Υөрэнээччи билбэт, ыарырђатар тематыгар суруйарыгар хайдах бэлэмнэнэри ыйан, сүбэлээн, салайан биэрии наада. Ођо бастаан темађа сыһыаннаан тугу билэрин чуолкайдыыр, түмэр, бэлиэтэнэр. Салгыы теманы арыйарга, сырдатарга туох наадатын, хантан булуохха сөбүн толкуйдуур. Темађа сыһыаннаах матырыйаалы кинигэттэн, хаһыаттан, сурунаалтан булан бэлиэтэнэр, айымньыттан цитаталыыр, биллиилээх дьон этиитин, ох тыллары туһанар. Матырыйаалы мунньан баран, бэрээдэктэнэр, наарданар: 1. Мунньуллубут матырыйаалтан теманы, сүрүн санааны арыйарга сыһыаннаађын талан ылыллар. 2. Талан ылыллыбыт матырыйаалы былааннаан наарданар. 3. Туспа чаастарынан наардаммыт матырыйаалы сибээстээн, биир ситимнээх гына суруйары толкуйданар. Тугу бастаан суруйары, ордук наадалаах түгэни ханан киллэрэри, өйтөн суруйуу бары чаастара ситимнээх буоларын курдук бэрээдэктэнэр. Ити курдук мунньан, хомуйан, сааһылаан харатын суруйууга бэлэмниир.

2.2. Өйтен суруйууну тэрийии.

Өйтен суруйуу көрүҥэ элбэх:

— проблеманы ырытыы.

— уобараьы ырытыы,

— уобарастары тэцнээн, тумэн керуу,

— биир тугэни ырытыы,

— айымньыны кэлимник ырытыы,

— айымньыны атын айымньыга тэҥнээһин,

— историческай-литературнай проблемаҕа өйтөн суруйуу.

Проблемнай өйтөн суруйуу айымньыны проблемнай ырытыыны кытта сибээстээх. Олох, киьи, сиэр-майгы курдук тутаах темаларга уус-уран айымньыга оло5уран, билиини-керууну тумэн, дирицник толкуйдаан ырытан суруйуу ирдэнэр. Холобура,

Саха прозатыгар аҕа уонна оҕо дьылҕатын кердеруу.

А.Е.Кулаковскай «Ойуун түүлэ» поэматын проблематиката.

Н.Якутскай «Кемүстээх үрүйэ» сэһэнигэр эбэнки норуотун дьылҕата.

«Чүөчээски» кэпсээн билиҥҥи хараҕынан.

Уобараьы ырытыы, уобарастары тэцнээн, тумэн кердеруу уус-уран айымньы биир геройун ырытан эбэтэр геройдар белехтерун тэцнээн, утарыта туруоран тумэн кердеруу буолар. Холобура,

Олоцхо5о айыы бухатыырын уобараьа.

Манчаары – норуот номо5ор.

А.И.Софронов драмаларыгар киьи дьыл5ата.

Далан «Дьикти саас» сэьэнигэр сурун герой уобараьа.

Эрдэ хагдарыйбыт ньургуьун.

Ханнык ба5арар уус-уран айымньыттан тема арааьыттан

Эпизоду (биир тугэни) ырытыахха сеп. Манна сурун тубэлтэ кыттыылаахтарын майгыларын еруттэрин бу тубэлтэ5э сыьыары тутан ырытыллар. Холобура,

Эрилик Эристиин «Кэриэс туолуута» сэьэнигэр сир уллэстиитэ.

«Сааскы кэм» романна сэриигэ ынырыллыы аймал5ана.

Киьи ейун-санаатын, сиэрин-майгытын кууьэ. (Н.Якутскай «Телке» романынан)

Сорох ейтен суруйууга айымньыны толору ырытыы оцоьуллара эрэйиллэр. Бу уксун хоьоонунан айымньыларга буолуон сеп. Оччотугар айымньы тематыттан, сурун санаатыттан са5алаан, тылыгар-еьугэр тиийэ дирицник толору ырытыллар. Холобура,

Семен Данилов лириката.

Алампа драмаларыгар саха оло5ун кердеруу.

«Сааскы кэм» — саха норуотун энциклопедията.

Литература-олох сиэркилэтэ.

Онон олоххо туох буолбута литературнай айымньы нецуе тиэрдиллэр. Историческай быьыыга-майгыга ананан суруллубут айымньыны эбэтэр уус-уран айымньыга историческай тугэн кестерун кердеруу.

С.Данилов «От урэххэ» сэьэнигэр сэрии тематын арыйыы уратылара.

«Кукур Уус» драма5а былыргы уонна аныгы алтыьыылара.

Эргэ уонна сана уйэ охсуьуута (Ойуунускай «Кыьыл Ойуун» драматынан)

Суругунан улэ хайдах суруллара киирии туьумэхтэн олус тутулуктаах. Ейтен суруйуу киириитин хайдах са5алаатын да, улэц оннук хайысханан салаллан барар. Ол иьин киирии тыл олус уолталаах. Ейтен суруйууга киирии туьумэх тематтан быьаччы тутулуктаах. Маннык киирии туьумэ5и оноруохха сеп:

— суруйааччы оло5ун, айар улэтин сырдатыы,

— айымньы хайдах быьыылаахтык суруллубутун арыйыы,

— историческай тугэни суруйуу,

— иэйии,

— соьуччу тугэни ахтыы.

Мантан аллараа ейтен суруйууга киириини хайдах са5алыахха себун о5олор суруйбут улэлэриттэн холобурдуубут.

* «Ытык киьи дьыл5ата»

Алампа – саха норуотун бастакы дэгиттэр талааннаах, имигэс тыллаах-естеех айар улэ генийэ, общественнай деятель, ытык киьи. Кинини атын уьулуччу биллиилээх дьонтон «ус мутук урдук турар» киьинэн сыаналыыбын. Алампа Софронов олорбут оло5о олус уустуга: о5о сааьыгар тереппут а5атыттан тэйиччи сылдьан хара5а суох кырыымчык олохтоох дьоццо иитиллии, аччыктыыры-тоцору тулуйуу, уерэххэ-сырдыкка бэйэ ба5атынан тардыьыы, ииттинэр ба5аттан эрдэ улэьит буолуу, тапталлаах до5оро арахсан, тус оло5ор табыллымыы, сымыйа5а балыллан, репрессия5а тубэьии. Ол да буоллар талааннаах суруйааччы норуотугар елбет-суппэт айымньылары бэлэх уунна5а.

«Сэрии темата саха литературатыгар».

Сэрии… Угус аймал5аны, елууну-сутууну а5албыт А5а дойду Улуу сэриитэ 1941сыллаахха бэс ыйын 22 кунугэр эмискэ этиц эппитинии аацнаабыта. Саха сирин чулуу, быьый уолаттара, норуоппут инники кэскиллэрэ, саа саадах тутан сэриигэ ынырыллыбыттара. История ааспыт алдьархайын угус суруйааччы уус-уран айымньынан норуокка кэпсээбитэ.

«Дьикти саастаахтар» кэмнэрэ.

Оскуолабыттан дьиэбэр баран иьэбин. Кун уотуттан хара5ым саатар, чэбдик салгын илгийэр, харалдьыктар тахсыталаабыттар. Тулабар туллуктар кетен «тир» гыналлар. Оо, саас, кэрэ саас! Саас диэн тылы кытта Далан «Дьикти саас» сэьэнин санаан кэллим.

Киьи олоххо анала

Олох… Олох диэн тугуй? Олох киьиэхэ биирдэ эрэ бэриллэр. Ол бэриллибит оло5у туьалаахтык, бэйэ эрэ иннин керуммэккэ, дьонуц-сэргэц туьугар умнуллубаттык олоруохтааххын. Эн олорон ааспытын кэннэ, норуотуц учугэйдик саныырыц туьугар кыьаллыахтааххын. Ол эрэн, былыр ыарахан, батталлаах олоххо киьи теье да учугэйдик олоруон ба5арбытын иьин, ол кыаллыбат этэ. Киьи оло5о бэйэтиттэн эрэ тутулуктаммата.

Далан «Дьикти саас» сэьэнигэр сурун герой уобараьа.

Киьи ейун-дууьатын уеьэ кетутэр, олох учугэй да еруттэрдээх буолар эбит диэн санаа5а тириэрдэр В.С.Яковлев-Далан «Дьикти саас» сэьэнэ. Далан айымньытын 1974 сыллаахха суруйбута. Сэьэнигэр 70-с сыллардаах ычча олоххо керуутун, тулалыыр эйгэни кытта сыьыанын суруйар. «Дьикти саас» — оскуола оло5ун туьунан айымньы.

Ейтен суруйууга ирдэбил ыйынньык курдук оҕо мэлдьи көрөр сиригэр ыйанан турара ордук. Оччого үөрэнээччи суругунан үлэтигэр туох ирдэнэрин тутуһар, өйдүүр, болҕойор буолар.

ӨЙДӨӨҤ!

-ейтен суруйуу темата кавычката суох суруллар,

-эпиграф тема5а сеп тубэьиэхтээх,

-эпиграф баара ордук, ол эрээри хайаан да баар буолуохтаах диэн буолбатах,

-эпиграф кавычката суох суруллар, бутэьигэр автор инициала, араспаанньата скобката суох суруллар,

-цитата кавычка5а суруллар, онуоха автора септеех туохтуурунан ыйыллар (эппитэ, суруйуутунан, бэлиэтиир ), араспаанньата скобка5а ылыллыбат,

-хоьоонтон быьа тардыы кавычката суох суруллар,

— цитата5а кетутуу … бэлиэтэнэр,

БОЛ5ОЙУҤ!

Ейтен суруйуу маннык ирдэбилинэн сыаналанар:

-теманы сепке, толору арыйыы,

-матырыйаалы сепке таныы, туьаныы,

-суруйуу бэрээдэгэ утум-ситим, логичнай буолуохтаах,

-хатылааьын, логическай сыыьа, стилистическай ал5ас суох буолуохтаах,

-бэйэ санаатын киллэрии,

-ойуулуур –дьуьуннуур ньымалары, ес хоьооннору, бэргэн этиилэри табыгастаахтык туьаныы,

-таба суруйууга ал5аьынан: орфографическай, пунктуационнай, стилистическай, фактическай сыыьалар киирэллэр.

ТУТУҺУҤ!

-ейтен суруйуу-бэйэ толкуйдаан, чинчийэн, ырытан санааны суруйуу,

-улэ сыалын, былаанын тутуьуу,

— ейтен суруйуу керунун быьааран тутуьуу,

— логичнай сибээстээх буолуу,

-ыраас, сыыс тыла суох, литературнай нуорманы, тыл культуратын тутуьуу

Түмүк.

Өйтөн суруйуу суругунан үлэ саамай уустук көрүҥэ буолар. Манна үөрэнээччи бэйэтин билиитин, уоппутун, олоххо бэлэмин, өйүн-санаатын дириҥин уонна киьиэхэ сыһыанын көрдөрөр. Υөрэнээччи төрөөбүт тылынан бэйэтин санаатын толору этэр-суруйар дьођура сайыннађына, кини наука атын предметтэрин баһылыыр кыахтанар. Онтон өйтөн суруйууга үөрэтэргэ сөптөөх ньыманы таба тайаннахха, үлэ түмүктээх уонна таһаарыылаах буолара эрэбил. Ођођо ийэ тыл уус-уран күүһүн, кэрэтин, илбиһин иңэрэн, суруйар үөрүйэђин сайыннарыахха, айымньылаахтык толкуйдуур, айар дьођура тобулларыгар суол аһыахха сөп.

Үөрэнээччи бэйэтин таьымынан сайыннын диэн хас биирдии о5о5о туьаайыылаах уерэх технологиятын (личностно-ориентированное обучение) туьанан ейтен суруйууга үөрэтэбит. Билигин государственнай уерэх стандарта о5о уерэх дэгиттэр дьайыыларын инэриниэхтээх диэн соруга турар. Өйтен суруйуу ньыматыгар уерэнэн, о5о уерэх дэгиттэр уеруйэхтэрин (универсальные учебные умения) инэринэр. Ол курдук:

• киьитийии сиэрин инэрэр уеруйэхтэр (личностные УУД): суруйар тиэмэтин арыйар инниттэн, сыалын-соругун туруорунар, бу толкуйум, тус санаам туох суолталаа5ый диэннэ эппиэти була, быьаара, оло5у сыаналыы уерэнэр. Уерэнээччи тус оло5ун эйгэтиттэн таьааран, бэйэтигэр ис суолталаах сиэрдээх, киьилии тускуну инэринэр, сыаналыыр уеруйэ5и баьылыыр.

• бэйэни салайынар-дьаьанар уеруйэх (регулятивные УУД): уерэнээччи ейтен суруйууга бэлэмнэнэн, араас матырыйаалы хасыьан булар, улэтин сатаан былаанныыр, тумугун сылыктыы уерэнэр. Тугу билэрин-билбэтин, тугу ситэри уерэтиэхтээ5ин арааран ейдуур. Улэ тиьигин быспакка былааннаан, толкуйдаан улэлиир, туох-ханнык тумуккэ кэлиэхтээ5ин быьа холоон билэр. Салгыы улэтин уустаан-ураннаан суруйар. Манна бэйэтин хонтуруолланар-санаабыт санаатын ал5аьа суох, ситимнээн кэпсииргэ, суруйарга кыьаллар.

• билиини-керууну ыла уерэнэр уеруйэх (познавательные УУД): о5о ейтен суруйуу тематын арыйар туьуттан билиини-керууну ханатар араас матырыйаалы туьанар. Ол курдук ыйынньыктартан, энциклопедиялартан, араас кинигэттэн туьааннаах информацияны, билиини булар, наардыыр, бэлиэтэнэр, тумэр, ситимниир араас ньыманы табыгастаахтык туьанар. Маны таьынан сахалыы тахсар о5о5о-ыччакка аналлаах республика, улуус хаьыаттарыттан, сурунаалларыттан («Кэскил», «Чуораанчык», «Чолбон», «Илин», «Саха сирэ», «Эдэр саас», «Кыым» , «Амма оло5о», «Уйэ» о.д.а.) наадалаа5ын кердуур, чинчийэр, улэтигэр кедьуустээхтик туьанар. Сахалыы уерэ5и сайыннарар Интернет-сайтартан туьалаах, наадалаах информацияны булан, сепке наардаан туьанар; толоруллубут улэни компьютерга бэйэтэ бэчээттиир. Эрдэ уерэтиллибит билиитигэр тирэ5ирэр. Атын предметтэргэ ылбыт билиитин сатаан ситимниир (интеграция знаний).

• бодоруьууну сайыннарар уеруйэх (коммуникативные УУД): саха тылын,литературатын уруоктарыгар ситимнээх сана быьаччы бодоруьуу култууратын инэрэр толору кыахтаах: учуутал-уерэнээччи; учуутал-суруйааччы-уерэнээччи; учуутал-суруйааччы-уус-уран айымньы-геройдар-уерэнээччи; уерэнээччи-уерэнээччи – бары ситимнэринэн дьайыылар оноьуллаллар.

Ити курдук, өйтен суруйуу уеруйэ5ин баьылаата5ына, уерэнээччи тус санаатын этэр, уустаан-ураннаан суруйар, айымньыны ырытар, тэнниир, оло5у ырыналыыр сатабыла сайдар дии саныыбыт. Өйтөн суруйуу темата муҥура суох, онон былааннаах үлэ эрэ үчүгэй түмүктэри биэриэн сөп.

Туһаныллыбыт литература.

Бугаев Н.И. Саха оскуолатыгар уус-уран литератураны үөрэтии туһунан санаалар.Дь-2000.

Брызгалова С.М., Романова С.Р. Из опыта обучения написанию сочинений. Я.-2003

Залуцкая С.Ю.Разножанровые сочинения. Я.-2002

Неустроев Н.Н., Поликарпова Е.М., Яковлева Т.И. 6 кылааска саха тылын, литературатын үөрэтии.Дь.-1993

Неустроев Н.Н., Ядрихинская А.Г. Ситимнээх саңаны сайыннарыы.Я.-1990

Попова М.А. Өйтөн суруйуу кистэлэңэ.

Поликарпова Е.М. Литература уруога-айар үлэ.Дь.-1997

Поликарпова Е.М.Суруйар дьођуру сайыннарыы. Дь.-1997