Обновлено: 09.03.2023
А теперь, я постараюсь, хотя бы приблизительно перевести с языка Вайнахов на Русский язык, Святые Обычаи и Традиции Вайнахов.
Точный перевод, к сожалению невозможен, ибо кроме того, что проявляется в поведении человека, внутренний Мир, который они создают в Человеке, невозможно передать никакими Словами или примерами.
То, что будет переведено, будет по сравнению с их глубинным смыслом, подобно электрической лампочке по сравнению с солнцем!
Но и то, что будет переведено, навсегда осветит жизнь того, кто о них не знал, чтобы он смог прожить осмысленно и полноценно, всю свою оставшуюся жизнь!
Перед тем, как начать описывать основные правила поведения, я примерно переведу такие Слова, как Г1иллакх – Г1уллакх, Яхь, Эхь – Оьзделла, Сий – Къонахалла, Комаршо – Къинхетам, Иман – Ларам, Нийсо – Бакъо, Барт – Безам.
Г1иллакх – можно перевести, примерно как набор правил поведения Порядочности и Уважения людей для каждого человека, и на все случаи жизни, или как Милостивый.
Г1уллакх – как делающий или услужливый.
Яхь – соперничество в Добрых делах и поступках.
Эхь – стыдливость.
Оьзделла – Высокая – Духовная – Нравственность.
Сий – Честь.
Къонахалла – кодекс Чести Настоящего Мужчины.
Комаршо – Щедрость.
Къинхетам – Милосердие, Сострадание.
Иман – Вера, Доверие.
Ларам – Уважение.
Нийсо – Справедливость.
Бакъо – Право, Правда.
Барт – Мир, Согласие.
Безам – Любовь.
Еще раз повторяю, этот перевод отражает лишь бледное подобие Истинного значения этих Святых Обычаев и Традиций Вайнахов.
Главным Адатом или Обычаем Вайнахов, является Г1иллакх, который включает в себя все остальные Святые Обычаи и Традиции Вайнахов.
1. Человек имеющий Г1иллакх – встает во весь рост, когда к нему подойдет или зайдет кто бы то ни было, независимо от того, кто он.
2. Человек имеющий Г1иллакх – никогда не сядет сам, не усадив на самое удобное и почетное место того, кто зашел к нему домой, или в помещение, где он находится!
3. Человек имеющий Г1иллакх – никогда не сядет сам на самое удобное и почетное место у себя дома, если в его доме находится кто-то!
Самое почетное место то, которое находится на самом далеком расстоянии от входной двери, или самое удобное!
4. Человек имеющий Г1иллакх – никогда и ни при каких обстоятельствах не сядет в присутствии тех, при ком ему не положено сидеть!
Не положено сидеть в присутствии родственников Матери, Жены, и Стариков!
5. Человек имеющий Г1иллакх – никогда не выпьет воды или других напитков, не предложив ее тем, кто находится в его присутствии, независимо от их возраста!
И не выпьет пока не выпьет Старший по возрасту, если знает, что он был бы не против выпить, даже если он из вежливости говорит, что не хочет пить!
6. Человек имеющий Г1иллакх – никогда не станет ничего есть, не предложив это тем, кто находится в его присутствии!
И если даже он или они откажутся есть, не станет съедать все, не оставив большую часть ему или им!
7. Человек имеющий Г1иллакх – если попадет туда где едят, не стесняясь станет есть с ними!
Если попадет туда где работают, не отлынивая станет помогать им!
8. Человек имеющий Г1иллакх – везде и всегда поможет тому, кто что-то делает, и тому, кому нужна помощь!
9. Человек имеющий Г1иллакх – никогда не станет идти рядом с тем, кто Старше его по возрасту, встав справа от него или впереди него!
11. Человек имеющий Г1иллакх – даже если есть места, где могли бы усесться все, не станет садиться, если Старший по возрасту стоит!
13. Человек имеющий Г1иллакх – всегда и везде Особо уважает того, кто Старше него хотя бы на сутки! И помогает уважать себя тому, кто хотя бы на сутки моложе его, подсказывая ему то, чего он не знает!
14. Человек имеющий Г1иллакх – всегда и везде будет иметь Г1уллакх, Яхь, Эхь – Оьзделла, Сий – Къонахалла, Комаршо – Къинхетам, Иман, Нийсо – Бакъо, Барт – Безам,!
15. Человек имеющий Г1иллакх – весь Мир считает своей Родиной! А всех людей, считает своими братьями и сестрами!
16. Человек имеющий Г1иллакх – точно знает, что если он не будет выполнять Г1иллакх, он перестанет быть Настоящим Къонахом!
17. И что если он будет выполнять Г1иллакх, все о нем будут помнить только как о хорошем человеке, и будут вспоминать о нем с любовью!
Это одни из Главных правил поведения Человека имеющего в себе и в своем сердце Г1иллакх, которым Бог Одарил Человечество!
Помимо этих, у Г1иллакха есть еще много прекрасных проявлений!
О Г1иллакхе говорят и пословицы Вайнахов!
Что означает эта пословица?
К примеру, есть два человека, Старший по возрасту, и молодой, и есть, только один стул.
Усаживание на него Старшим младшего – означает, что он отбирает у младшего Г1иллакх!
А то, что поддавшись уговорам Старшего младший сядет – означает, что он дал отобрать у себя Г1иллакх!
Минус от этого, был бы каждому из них! Это означало бы то, что они оба не имеют Г1иллакх!
Слово Г1иллакх, состоит из двух Слов Г1ила и лакхе, которые в переводе на Русский язык, означают:
Г1ила – слабый, а лакхе – верх или наверх.
Получается Г1ила лакхе – Слабого наверх.
Смысловой же перевод этого Словосочетания означает – Слабого наверх, на самое удобное место, на самое почетное место.
Тогда получается, что любого слабого: к примеру старшего по возрасту, гостя, или слабого по любой причине нужно переводить, усаживать и т.д. на самое удобное и почетное место.
Дело в том, что оказав кому бы то ни было Г1иллакх, и оказавшись сам на более не удобном месте, ты тем самым автоматически оказываешься сильнее его, и становишься Настоящим Къонахом и в глазах того, кому ты оказал Г1иллакх, и в глазах тех, кто это видит, и в Глазах Бога, и тебя ангелы автоматически записывают в список тех, кто Имеет Г1иллакх.
Теперь встает вопрос: А разве оказаться слабее не является для человека оскорбительным или обидным?
Дело в том, что тот, кто сильнее, никогда не даст тебе отобрать у себя Г1иллакх. А если все таки становится вопрос, у кого есть право оказать Г1иллакх, то безоговорочное право оказать Г1иллакх отдается тому, кто младше, хотя бы на 2 суток.
Правда если человек калека, то никак нельзя, чтобы он оказывал здоровому Г1иллакх. Здесь предпочтение имеет тот, кто здоровее.
Вот еще одно отражение Огромной Ценности и Высочайшей Святости Г1иллакха в Глазах Бога.
Говорят был один Человек, который всю свою жизнь отрицал религию и насмехался над религией и религиозными людьми.
И однажды он стал насмехаться над одним Религиозным и Святым Человеком, который дошел до того уровня Святости, что мог мысленно общаться с Богом.
Этот Святой Человек, говорят сказал этому святотатцу, что ему было бы лучше, если бы он раскаялся и обратился к Богу, чтобы Бог простил его.
Святотатец говорят сказал, что Бог его и так простит. Святой сказал, хочешь я спрошу Бога, простит ли Он тебя?
Святотатец говорят сказал, хочешь спрашивай, хочешь нет, но я знаю, что Он простит меня, так как не было случая, чтобы я поступил не по Г1иллакху.
Святой говорят спросил Бога, простит ли Он этого Человека, который постоянно насмехается над Его Религией и Религиозными Людьми.
Бог ответил Святому, что Он его никогда и ни за что не простит, если тот сейчас же не раскается и не обратится в Религию.
Святой передал святотатцу слова Бога, которые святотатец сразу же перевел в насмешку.
Время шло, и к этому святотатцу говорят пришел Ангел смерти за его Душой.
Говорят святотатец сказал Ангелу смерти, что один Святой Человек сказал ему, что Бог сказал, что ни за что не простит его, и попросил Ангела смерти, чтобы Он вернулся к Богу и спросил, есть ли хоть что-нибудь, что он смог бы сделать, после чего Бог простил бы его.
Ангел смерти спросил у Бога, на что Бог ответил, что нет ничего, что он смог бы сделать, чтобы Он простил этого святотатца.
Ангел смерти вернулся, и сообщил святотатцу ответ Бога.
Говорят святотатец попросил Ангела смерти, чтобы он передал Богу его последнее желание, чтобы Бог сделал его таким большим, чтобы он собой наполнил весь ад так, чтобы в него не смог попасть ни один Человек, и чтобы все муки ада, достались бы только ему.
Тогда говорят Бог сказал, Я не могу не поступить с ним по Г1иллакху, когда он поступил так по Г1иллакху со всеми Людьми. Я не могу поступить так, чтобы он забрал у меня Г1иллакх. Поэтому Я прощаю его.
Вот что еще рассказывают о Святости и Огромной Ценности Г1иллакха в Глазах Бога.
Говорят Бог сказал Г1иллакху, чтобы Он вышел из Рая в Мир Людей. Г1иллакх отказался. Тогда Бог снова сказал Г1иллакху выйти из Рая в Мир Людей.
Тогда говорят Г1иллакх сказал Богу, что Он выйдет с условием, что если Бог пообещает Ему, что тот кто будет выполнять Г1иллакх, вернется вместе с Ним в Рай.
Говорят, что Бог пообещал Г1иллакху, что любой, кто будет выполнять Г1иллакх, вернется вместе с Г1иллакхом в Рай.
Еще есть рассказ о том, что в воротах Рая, на пропускном пункте стражем будет Г1иллакх. И когда к воротам Рая подойдет Человек имеющий Г1иллакх, того Г1иллакх отведет на самое почетное место в Раю.
А того, кто не имеет Г1иллакх, того отгонит от ворот Рая, как Люди прогоняют чумную собаку.
А вот еще о пример.
Однажды Эвлия Кунта – Хаджи Кишиева, Дала къайле тайойла цуьна, его мюриды спросили: — О Хаджи, когда ты рассказываешь нам о нашем Г1иллакхе — нам начинает казаться, что Г1иллакх Ценнее чем Религия — может ты расскажешь нам о Их Ценности в сравнении?
Эвлия Кунта – Хаджи Кишиев, Дала къайле тайойла цуьна, ответил: — Видели вы хорошо приготовленное блюдо (жижиг-галнаш) — если Г1иллакх сравнить с этим блюдом, то Религию можно сравнить с солью, которую к нему добавляют для вкуса!
Я много думал, почему так сказал Кунта – Хаджи, Дала къайле тайойла цуьна. И Аллах, который дал ему это сказать, навел меня на мысль.
Если ты следуешь Г1иллакху во время его забытья — когда тебя за твой Г1иллакх многие считают тебя идиотом — то Г1иллакх становится безвкусным, как и жижиг-галнаш без соли.
Но если ты следуешь Г1иллакху во время его забытья — когда тебя за твой Г1иллакх многие считают тебя идиотом — чисто по Религии во Имя Аллаха — то тебе безразлично, что тебя за твой Г1иллакх многие считают тебя идиотом — и у Г1иллакха появляется вкус, как и у жижиг-галнаш, которые подсолены!
А еще Эвлия Кунта – Хаджи Кишиев, Дала къайле тайойла цуьна, сказал:
29. Наши Обычаи и Традиции, Дал нам Всемилостивый и Всемогущий Аллах, для того, чтобы мы их сохранили для Человечества.
И Аллах Любит наши Обычаи и Традиции больше всего, что Он Создал и Сотворил, так как Это, Обычаи и Традиции Его Самого.
Поэтому они настолько близки к Исламу. Мы должны их Свято Беречь и не позволять опошлять никому и ни при каких условиях.
Г1иллакх, Г1уллакх, Яхь, Сий, Къонахалла, Оьзделла, Ларам, Отношение к женщине, как к Святой, Почитание старших, Уважение в семье, Особое Отношение к гостю, коллективная Взаимопомощь и общественные работы (белхи), Единство в горе и в праздники, умение быть Милосердными и Уступчивыми и т.д. – все эти качества Объединяют нас и Берегут нашу Честь.
С теми, кто попытается посягнуть на Это, Нужно Воевать до Последнего Чеченца.
Мовсар спросил у Устаза Хажи, Дала къайле тайойла цуьна, своего младшего брата: — «Хажи, что такое тарикат (Путь Истины, Путь к Богу)?»
Хажи, Дала къайле тайойла цуьна, ответил: — Г1иллакх.
Хажи, Дала къайле тайойла цуьна, снова ответил: — Г1иллакх.
Мовсар опять повторил свой вопрос: — «Хажи, а что еще есть тарикат (Путь Истины, Путь к Богу)?»
Хажи, Дала къайле тайойла цуьна, ответил: — «Мовсар, если ты меня спросишь тысячу раз, я тебе отвечу, что тарикат — это Г1иллакх. Мовсар, тарикат — это Г1иллакх.
Каким бы Человек не был богатым, или Алимом (Знатоком Религии и Корана), о нем говорят, что он хороший Человек, или Добрый Человек, но никогда не говорят о нем, что он Къонах.
А вот про того, кто имеет Г1иллакх, говорят, он Къонах имеющий Г1иллакх. Так что Высшее Чеченское Народное Звание которое может иметь Чеченец — Къонах, дают Люди только тому, кто имеет Г1иллакх.
Или вот например магия. В учении магии говорится, что Человек может стать магом, если он поверит в то, что он маг. Далее дается еще один способ как стать магом. Магом Человек может стать, если он ежедневно будет выполнять 10 любых разных действий.
К примеру, каждый раз перед тем как начать есть, проглотить щепотку соли или сахарного песка. Каждый раз проснувшись, сделает 5 приседаний и т.п.
А теперь представьте себе, сколько одних и тех же действий ежедневно выполняет тот, кто имеет Г1иллакх.
Выше я описал только 13 действий, которые выполняет Человек имеющий Г1иллакх, а на самом деле их еще много.
Или вот пример, какой магический эффект имеет выполнение Г1иллакха.
К примеру, Г1иллакх настолько, в положительном смысле заразителен, что тот кто сталкивается с человеком который его выполняет, сразу начинает и сам выполнять его. И это совсем нетрудно, и выполнять его, и научиться этому. И это настоящее волшебство.
А теперь к примеру:
Везде, где бы я не был, те, кто близко бывал со мной знаком, начинали вести себя так, как и я. Я вставал когда кто то заходил ко мне, через пару раз, они меня спрашивали почему я встаю, когда они или он заходит.
Я им объяснял, что это наш обычай. После этого, они или он, тоже начинал, начинали вставать, когда я захожу к ним, или к нему.
И поэтому, представьте себе, нет на земле ни одного человека, кто со мной так или этак познакомился, кто бы не сожалел о расставании со мной.
И это только благодаря Г1иллакху, который Любит Бог. И даже в то время, когда я и не знал о Боге, и не говорил о Нем. Но выполнял Г1иллакх.
Был такой случай в 1994 году в Москве. Когда я в тот год туда приехал, я остановился у Чеченцев, которые снимали там квартиру. Туда приходили много Чеченцев, а с ними и Русские и Евреи, их партнеры, или водители, или коммерсанты.
Когда заходил Человек другой национальности, Чеченцы продолжали сидеть, а я инстинктивно вставал. Чеченцы мне говорили, зачем ты им встаешь, они же не знают зачем ты встаешь. Но я, не столько по своей воле, сколько инстинктивно продолжал вставать.
И что из этого вышло. Когда заходил Чеченец, вставали все Чеченцы, но Русские или Евреи продолжали сидеть. Когда заходил Русский, все сидели, а вставал только я.
Когда же заходил я, вставали и Чеченцы, и Русские и Евреи.
Почему они вставали когда я заходил? Да только потому, что я вставал, когда заходили они. Вот Вам и вся математика про Г1иллакх.
Вот представьте себе: если когда Вы зайдете я буду сидеть, и скажу: — извини, что я не встаю, но я тебя уважаю — один вариант; — или когда Вы заходите я с искренней улыбкой встаю во весь рост, усаживаю Вас на самое удобное и Почетное место, и только потом сажусь сам — второй вариант.
Разницу чувствуете? Так вот, Г1иллакх дает Человеку — все что он захочет.
- Для учеников 1-11 классов и дошкольников
- Бесплатные сертификаты учителям и участникам
Урокан 1алашо :
Адамашна юккъехь лела оьзда г1иллакхаш довзийтар, уьш дийцар.
Стеган дег1аца йолу унахц1еналла д1аяьлча, цуьнан оьздангаллин гайтам бу духар ,цунах дешархой кхетор.
Вайн дайша лардина оьзда г1иллакхаш дийцина ца 1аш уьш ларда дезарх кхетош-кхиор.
Урок д1аяхьар .
Маршалла хаттар
1алашо йовзийтар.
Керла тема д1аяхьар. (Текстан чулацам бовзитар)
Хууш ма-хиллара, адам Дала х1окху лаьтта, шен векал дина, дерриге 1аламна дола дан даийтина ду. Цундела адам кхечу 1аламах схьакъастош Дала цунна белла кхетам, вуон а, дика а къасто хьекъал. Иштта, адамашна юкъахь бен хила йиш йоцчу оьздангаллех болу кхетам а белла вайна Дала. Иза Къинхетаме волчу Аллах1а вайх бина.
Нохчийн г1иллакх – оьздангаллин г1ала замано йохор яц, нагахь вайх х1ораммо а иза 1алашъяхь, шен леларца, вистхиларца, дечу г1уллакхца. Иза лаьттар ю, нохчийн къам мел деха.
(Г1иллакх довзийтарх а цатоьа, нагахь и лелош ца хилча)
Г1иллакх бохучу дашо шена чулоцу дешнаш:
(адамалла,къинхетам,комаьршалла,майралла,къонахалла,доттаг1алла,хьаша т1еэцар,яхь,декхар,эхь-бехк,доьзал а,бераш а кхетош-кхиор,нийсо,собар).
Хьехархочо г1иллакхехь лаьцна ша кечйина доклад д1айоьшур ю:
Стеган оьздангалла-шеца лелочу г1иллакхашна т1ера д1айолало.Иза угар хьалха шен дог-ойла, т1аккха цуьнга хьаьжжина шеен юьхь-сибат а, дег1 а ц1ена латтор ду. Кхузахь стеган чулацаман а, куьцан а цхьа аьлла хила еза. Нагахь стаг коьрта шен дог-ойла, шен г1уллакхаш ду, ткъа шеен духар, сурт -сибат муха хилча а мегар ду аьлла лелахь, цуьнан оьздангалла кхочуш ца хуьлу, цуьнан чулацам куьцаца шалха болу. Стеган оьзда массо х1ума а хила деза – ойла а, духар а, г1иллакхаш а. Мел хаза духар дуьйхина и велахь а, г1уллакхаш цхьана а хоршахь доцуш, шена луъург лелориг а оьздангаллина юххе ца вахна. Кхузахь а го куьцан а, чулацаман а цхьаьна ца дар.
Юьхь-сибат хьахийнначуьра аьлча, нохчийн боьршачу наха маж лелош, ца лелош, иштта мекхаш лелош а, ца лелош а хилла. Амма боьршачу наха корта уьрсаца бошуш хилла, иза бусалба дино т1едожош доццушехьа.
Стеган дег1аца йолу унахц1еналла д1аяьлча, цуьнан оьздангаллин гайтам бу духар. Уггар хьалха билгалдаккха деза: нохчаша, къаьсттина боьршачу наха, дукха къегинчу ц1ен, можа басахь йолу х1умнаш лелош ца хилла. духар таь1начу, цхьана басахь долчу к1аденах деш хилла (1аьржа, сира).
Духар угар хьалха д1адолало коьрта туьллучу х1уманна т1ера. Корта 1уьйра аравалар магош ца хилла, зудчунна а, боьршачу стагана а. И г1иллакх ширчу заманахь дуьйна схьадог1уш ду, шен к1орггера маь1на а ду цуьнан. Ширчу заманахь коьртахь х1ума лело бакъо ца хила шен схьавалар оьзда, ц1ена доцчу стеган. Нагахь шийлачу заманахь цо коьрта х1ума тиллинехь а, оьзда стаг вог1уш гича, коьртара х1ума д1айоккхуш хила цо (оьрсийн г1иллакх).
Ткъа зудчо, дехар деш, коьртара х1ума яккхар кхин а деза хилла. Хийла кечделла зулам сецна, хийла шаьлта бата йиллийтина зудчо довхошна юкъа кхоьссинчу йовлакхо.
Вовшашна чухьаьвдда, оьг1азалло б1арзбина нах, коьртара х1ума яьккхина зуда гича, кхид1а дов ца деш, совцаран маь1на ишттаду: зудчо коьртара йовлакх даккхар тамашийна, доккха х1ума ду, иза цхьа йоккха киртиг т1е ца х1оьттича дан йиш йолуш а дац; цундела и зуда оццул ч1ог1а холча а х1оттийна, шаьш лелориг ма-ледара х1ума ду олий, совцуш хилла уьш, цуьнга йовлакх сихха д1атиллийта, х1унда аьлча, зуда коьрта 1уьйра гича, стигал и ца дезалой, керчий, т1ек1елйолу боху.
Нохчийн боьршачу наха коьрта туьллуш лело куй масех тайпана хилла: холхазан куй — вуонехь, диканехь туьллуш лелош берг; кхакханан – болх беш я кертахь, вог1уш-воьдуш лелош; б1ег1аган куй — аьхка мангал хьокхуш я кхин тайпа болх беш.
Т1еюьйхина вета-туьдарг долу коч а, шуьйра ког болу хеча а лелош хилла боьршачу наха. Кучан ветнаш дерриш а д1атосуш хилла, лаг къовлуш, цу т1е духуш бустамаш болу чоа а хилла. Шийлачу хенахь т1екхуллуш башлакх а, верта а хилла, иштта кхакханан кетар а. Когахь – наь1армачаш, маьхьсеш, пезагаш (т1аьхьуо — царна т1ехула юху калош), эткаш, к1архаш лелош хилла.
Боьршачу нехан духаран коьрта билгало — иза дег1ана кхоччучу барамехь хьулам беш, парг1ат а, хене арахь шийла я йовха хиларе хьаьжжина а, къорза я т1ех къегина йоцуш а хилар.
Духарехь ша тайпана маь1на лелош хилла доьхкано а. Пхийтта шо кхаьчча йоьхкуш хилла юкъ. Иза стаг бераллера валаран, цунна т1е баккхийчеран дукъ дожаран, вуонна а, диканна а д1ах1отта кийча хиларан билгало ю. Стаг къанвелча цуьнан билггала йолу хан яц, иза х1орамма а ша билгалйоккху шена – шеен могашалле а, лааме а хьаьжжина, юкъ д1айостуш хилла. Кхид1а т1амна а, девнна а стаг вац ша бохург ду иза.
Сада1аран миноташ.
Керла тема кхид1а д1аяхьар.
Х1инца шун г1иллакхех долу хаарш толлур вай.
Хаттарш. Х1ун олу?
1. Зуда ялийна меттиг хилча х1ун олу? -(Дала беркате т1аьхье йойла! )
2. К1ант вича х1ун олу? – ( Дала беркате доьзалхо войла! Т1аьхье беркате йойла!
3. Ц1ена бедар юьйхина хилча а, эцча а? – ( Г1оза лелайойла! )
4. Керлачу ц1а чу ваьллачуьнга?- ( Х1усамаш Дала беркате йойла,чохь иман, беркат ма эша дойла, ирсе г1уоза дахар хуьлда!)
5. Цхьа бохам хиллачуьнга х1ун олу?- ( Эзар балех хьалха волийла.Дала диканца меттах1оттадойла хила зен.)
а )Адамийн дика амалш муьлхарниш ю.
Лерам, собар, комаьршалла, майралла, къинхетам, эхь-бехк, тешам, дош лардар яхь йолуш хилар.
Адамийн вон амалш муьлхарниш ю?
Тешнабехк, ямартло, харцлер, мотт тохар, къола дар, писалла, хабар дукха дийцар, шена т1ехь доцург дийцар, сихалла, къизалла, мало яр, куралла.
Сочинени язъян кечам бар.
План язйо уьн т1е.
Адаме мах хада бар.
Х1оранна декхар.
Хуушма-хиллара, адам Дала х1окху лаьтта, шеен векал дина, дерриге 1аламна дола дан даийтина ду. Цундела адам кхечу 1аламах схьакъастош Дала цунна бела кхетам, вуон а, дика а къасто хьекъал. Иштта, адамашна юкъахь бен хила йиш йоцчу оьздангаллех болу кхетам а бела вайна Дала. Иза Къинхетаме волчу Аллах1а вайх бина боккха къинхетам бу.
Вайна х1оранна т1ехь декхар ду г1иллакх а, оьздангалла а лара дан.
1амийнарг т1еч1аг1дар:
Стеган оьзда массо а х1ума хиладеза-ойла а, духар а, г1иллакхаш а.
Жам1 дар:
— Дийца кху урокехь вайна керла х1ун хиъна?
— Дийца шайна хазахеташ долу г1иллакхаш.
Ц1ахь банболх:
— Бакъонаш карлаяха
Тахана бераша, вайна дуьйцур ду, нохчийн къоман г1иллакхех, оьздангаллех лаьцна. Xlopa занятехь нисло вайн нохчийн къоман хаза г1иллакхаш довзийтар, цаьрга безам кхоллар, вайн нехан дикачу амалех лаьцна дуьйцар.
Оьздангалла — ю вайн яхь,
Оьздангалла ду г1иллакх,
Оьздангалла ду вайн эхь,
Собар, тешам, сирла чиркх.
1алашо: къоргера кхетам балар дешархошна нохчийн г1иллакхех
а,оьздангаллехь а;
Масалашкахь берашна довзийтар ,муха лело нохчийн г1иллакхаш. Урокан г1ирс: ИКТ, урокан конспект,б1ов.
Урокан некъ.
Вовшахтохаран ми нот.
Урокан тема а,1алашо а йовзийтар.
Садаг1аран минот.
Тема йовзийтар.
(нохчийн мукъам)
1.Вовшахтохаран минот.
Де дика хуьлда шун хьоме бераш а, хьехархой а.
Тахана бераша, вайна дуьйцур ду, нохчийн къоман г1иллакхех, оьздангаллех лаьцна. Xlopa занятехь нисло вайн нохчийн къоман хаза г1иллакхаш довзийтар, цаьрга безам кхоллар, вайн нехан дикачу амалех лаьцна дуьйцар.
Оьздангалла — ю вайн яхь,
Оьздангалла ду г1иллакх,
Оьздангалла ду вайн эхь,
Собар, тешам, сирла чиркх.
Дуьне хаздинарг малх бу, буьйса хазйинарг седарчий, беттаса ду. Вайн дахар хаздинарг адамийн оьздангалла, г1иллакх ду.
Бераш! Шуна ма — хаъара вайн дайшна, дедайшна юкъахь хилла г1иллакх- оьздангалла, ларам. Пиллакх — иза адамаша вовшаца лелочу гергорлонийн кепаш, куьцаш, дозанаш ду. Оьздангалла xlopa стеган леларехь, амалашкахь гучяьлла ца 1аш, шен сица а, синкхетамца хила езаш ю.
Хаза г1иллакхаш ду вай: да-нана ларар, церан хьашташка хьажар, вовшашна rlo дар, гергорло леладар, вуо болх хилча орцах довлар.
Х1инца хьан юйцур яра оьзангаллехь лаьцна?
Ма оьшу Хьо йоцуш вверг Ца хетта стаг вахарехь.
Ткъа ирс атта И бац бухку — оьцу Оьздангалла — ю вай яхь.
Оьздангалла! Адамашна хьо дахарехь, нахана
Оьздангалла! Хьан мах бац, стеган доккха ирс, карош дац- г1ирс,
Оьздангалла — ду г1иллакх, вайн эхь,
Собар, тешам, сирла чиркх.
-Баркалла. Хаза йийци. Бераш шу муха кхийти цу байтах?
Хь. -Оьздангалла стеган дег1аца, олачу дашца а, боккхучу когаца, массо а ханна шеца хила езаш ю.
-Пиллакхо во стаг.Пиллакхах воьхнарг стогаллах воьхнарг лору халкъо. -Нийсаду.
Ма семалла еза хьуна,
Дайча, карош цахиларна.
Сий дайна дуьненчохь ваха Цурриг оьшуш дац адамна. Цуьнца бен, т1аьхьенна дийца, Дуьсур дац хьох тешаме до
Адамашна юкъахь лелаш,
Церан ларам хьайца лелош, Жимчохь дуьйна лардан дезаш, Ду хьо механа сов деза. Лакхара бу хьан мах ч1ог1а,
Духкуш, оьцуш цахиларна.
ь. -Бариала. Стеган сий дар, ларар, иза ду нохчийн къоман оьздангаллин «ехаллех уггаре коьртаниг.
Хь. Собарх лаьцна дош хьа эр дара?
Къонахийн собар ду лекха лам баккхал, Собар ду сов доккха,
кхача ца луш, Къонахийн и собар кхачийча, баккъал,
Х1ар маьлхан вайн дуьне духур ма ду!
Садаг1аран минот
ВАЙНАХА ЛОРУШ ДОЛЧУ Г1ИЛЛАКХЕХ ЛАЬЦНА ДЕРШ:
1.Туьканахь юхкуш а йоцуш, цхьана а заманчохь, ехча, лур а йоцуш, нахана юккъехь эша а оьшуш йолу х!ума?
Болатшг ч1ог1аниг? Доттаг1ала
Массо а меттехь оьшуш йолу х1ума?-Яхь
Дуьнен чохь цкъа а ца леш ерг?Дикалла
Барзо шен кан хийцарх, ца хуьйцуш ерг х1ун ю?Амал
Нанас шен берана комаьрша кховдошъерг х1ун ю?Йовхо
Гергарлонан бух хилла лаьтташъерг х1ун ю? Марзо
Муьлхачу а адамехь ца хилча йиш йоцург х1ун ю?
10. Адаман Ниллакхехь тоьллачух цхьа г1иллакх х1ун ду?
11. Муьлххачу а къийсамехь уггаре а дика герз муьлха ду? Хьекъал
(самдолуш хилла. Бакъду, къонахчун сий даьржаш хилла, цунах лаьцна иллеш а, дшцарш а кхуллуш а хилла халкъо.
-Хьа эр дара муха кхета шу собар боху чу дашах?
-Собар хилар — хьекъал, иман хилар ду.
Стенца доьзна ду и собар?
-Пиллакх доцчуьнгах собар хир дац, иштта, собар доцчуьнгахь г1иллакх а хир дац.
-Нийса ду. Собар -иза вайн къоман уггаре а ч1ог1а леринчу г1иллакхах цхаъ хилла .Пиллакхца ю-яхь, юхь, озьдангалла, сий, ларам, нийсо, бакъо, собар.
Вайна вовшийн цкъа а вуон ма гойла, Дахарехь замано хьо ирсе война Нагахь ас вас йинехь , къинтеравала
Декъала хила хьо, Са хьоме Дада!
Б1аргаш чуьру йовхоно кийрара дог дохдо,
Буьйцучу матто дог ловзадоху.
Нанас йина чов лаза ца лозу.
Цуьнан сий динарг лорур ву махко!
-Бариала. Хаза йийци. Дега — йене болу безам, доза долуш бац.
-Бераш, шуна дукхадезий шайн Да-Нана ?
Хь. -Ткъа, хьан эр дара соьга, хаза чу г1иллакхо чулорург х1ун ду?
-Хаза г1иллакх ду:
Оьзда, хаза, к1еда — мерз а вистхилар.
-Воккханиг ларар, лераме хилар.
-Воккхачун некъ ца хедар.
-Воккхачунна хьалаг1аттар.
-Да-Нана ларар, собаре, тешаме, яхь йолуш хилар.
-Нийса ду. Вайна ма хаъара Да- Нана кхудуьнена т1ех уггаре деза лерина ду.
Бераш, къид1а вайн занятии 1алошо ю нохчийн туьйранах лаьцна дийцар. Туьрано 1амодо майра хила а, комаьрша хила а, доттг1чунна тешаме накъост хила а. Иштта, туьйранашкахь гойту нохчийн къоман оьзда г1иллакхаш, жимчо воккханиг лара везаш хилар, шен дас- на на с аьлларг кхочуш дан дезаш хилар.
Цхьана стеган ворх1 к1ант хилла. Мацца а, шех лен цамгар кхетча, дас, кхайкхина и ворх1е к1ант т1е а валийна, цаьрга аьлла:
-Bopxle а, ваха а г1ой, цхьацца сара а бахьаш чувола, ас, суо валале , цхьа весет дийр ду шуьга!
Цхьацца сара а бахьаш, ворх1е а чу а веана, дена хьалхха д1ах1оьттина.
Дас аьлла: «И ворх1е а сара вовшах а тохий, т1ийриг а хьарчаей, цхьаъ биэ.
Шайга аьлларг дина к1енташа.
Дас воккхахволчу к1анте аьлла:
-Схьаэцал , къант, уьш кагдан хьажал.
Цу серех дина девзиг, гола т1е а те1ош, кагдан г1ертарх, ца кагделла к1анте.
Цуьнга санна , вукху вежаршка а аьлла, цаьрга а, цхаьнгга а ца кагделла девзиг.
Иаккха дас аьлла:
I xlopa сэра къаста а бай, ша — ша а баккхий, хьовсал шайга уыи кеглой.
Цо ма — аллара, серий ша — ша даьхна, кегдина.
Дас т1аккха шен к1енташка аьлла:
-Хьовсал, сан к1ентий. И аш цхьаьна вовшахтоьхна ворх1 сэра санна, шу цхьаьна, бертахь, вовший rlo деш хилахь, шух аддам а кхаьрдар дац, амма шу вовшех довлахь, наха шу а лорур дац.
-Барт цхьаъ болуш хилалаш. Барт ч1ог1а маь1на долуш х1ума ду шун.
-Бераш, оцу туьйрано х1ун гойту?
-Х1ун маь1ан дара цуьнан?
XIун весетдинера дас, шен к1енташка?
-Вовшийн лерам болуш хилалаш.
Барт цхьаъ болуш дахалаш.
-Цхьана бертахь, вовшийн rlo деш хилалаш.
-Шу барт боьхна, вовшех довлахь, наха шу а лорур дац.
-Шу вовше бертахь хилахь, шух адам а кхардар дац.
Нийса ду.
Барт ч1ог1а маь1на долуш х1 ума ду шуна.
Х1инца хьа дуьйцур ду вайн Бартах лаьцна кицанаш?
-Барт боцчу доьзалехь, беркат хир дац.
-Доьзал доккха беркат ду, дений -нанний дика белахь.
-Барт болу ши стаг, барт боцучу юртал а тоьлла.
-Барт ийг1ина доьзал ,ка йоцу стом.
Нохчийн г1иллакх-оьздангаллин Мала замано а йохор яц, нагахь вайх х1орамма а иза 1алашъяхь, шен леларца, вистхиларца, дечу г1уллакхца. Иза лаьттар ю, нохчийн къам мел деха.
Пиллакх дезаш волчунна, и генахь дац.
Пиллакхо лех эла вина, Миллакх цахиларо злах лай вина.
Оьзда воцу стаг, хьошалг!а веъча, дика кхаба, оьздачунна чохь ерг елча а тоьар ду. Оьзда волчу стагаца дов хилар г1оле ю, осалчу стагаца гергарло хуьлучул.
-Дела реза хуьлда шуна бераш. Хаза дешнаш долу кицанаш дийци аша. Со йоккхае т1екхуьуш долу шу вайн жима ч1ор оццулла г1иллакхех, оьздангаллех кхеташ хиларна. Шун духа ре хьаьажча а хаьа, вай нохчийн оьзда къам дуйла.
1амийнарг mleulazldap:
Стеган оьзда массо а х1ума хила деза-оша а, духар а, г1иллакхаш а.
Дийца кху урокехь вата керла х1ун хиьна?
Дийца тайна хазахеташ долу г1иллакхаш.
Ц1ахь бан болх:
дагахь 1амо байтаил (г1иллакхех лаъцна),
Нохчийн г1иллакх-оьздангалла, васт далош аьлча, цхьалекха б1ов ю. Вайн къоман xlopa а чкъуро цхьацца кхериг буьллуш йоьттина, лакха яьккхина. Цундела xlopa нохчочун декхар ду и б1ов 1алашъяр, иза кхин а лакха яккхарехь дакъа лацар. Нохчийн г1иллакх-оьздангаллин Нала замано а йохоряц, нагахь вайх х1орамма а иза 1алашъяхь, шен леларца, вистхиларца дечу Нуллакхца. Иза лаьттар ю, нохчийн къам мел деха.
Iаж Iожана буха божар хууш ду,
Ткъа хир барий Iаж, ца хилча Iожан дитт?
ГIиллакх дитт ду, ткъа хьекъал — цу диттан стом,
ГIиллакх доцчохь Iилма хила тарлуш дуй.
Дакъаза ма вала, хIай гIалагIазкхи!
Ахь суна ца бина тешнабехк,
Ас бийр бац хьуна!
Хьан дино кхерий-кха сан жима расха дин!
Со кхерор варий-те дин болчу динан дас?
ХIинца лата веза вайша кху бутон раьгIнашкахь.
Латарна кечам бина ваьллачул тIаьхьа, гIалагIазкхичо Эвтархойн Ахьмаде олу:
ГIиллакхаш довзийтарх а ца тоьа, нагахь уьш лелош ца хилча. Вайн къомах волу наггахь а стаг хир вац вайн гIиллакхех коьрта дерш ца девзаш. Амма уьш дахарехь лелор гIеллуш ду дийнера де мел дели, царах цхьадерш дIадовлуш а ду. Масала, нохчийн дахарера дIадаьлла ала мегар ду боьршачу стага коьртахь хIума лелор. Ткъех шо хьалха цхьа а жима стаг коьртахь хIума йоцуш, эвлаюккъе стенна дуьйцу, шен кетIа а, хьешана дуьхьал а вер вацара. Иштта, наггахь бен нислуш дацара божарша коьртахь еха месаш лелор а. Тахана и гIиллакх цкъа а хила а ца хилча санна дIадаьлла. Бакъду, коьртахь хIума йоцуш тезета-м ца боьлху нохчийн божарий хIинца а. Коьртахь хIума лелор дуьххьалдIа кечваларан кеп хилла ца Iа. Иза шен кIорггера маьIна долуш хIума хилла. Сан схьавалар цIена ду, со оьздачу нахах ву бохург хилла иза.
Нохчийн дахарехь гIиллакх-оьздангалло мел йоккха меттиг дIалоцуш хилла гойту халкъан барта кхоллараллин произведенеша. Иштта, цхьана халкъан узамехь ду хIара тайпа могIанаш:
Шайца шуьне ва ховша хьеший боцчу буьйсанна,
Мерза шун ца долош пхьуьйраза бисина,
Шайна уллохь дажа хьешийн дой доцчу буьйсанна,
ДIайиллинарг ца юуш, уьйтIахь дой тирсина,
Чохь хьешан аз ца хезча, йоьттинарг ца юуш,
УьйтIахь жIаьлеш угIуш – оццул хьеший хетта
Хьалха хилла къена дай, и дика къонахий
Биц ма белаш, доттагIий, Iаьржа латта мел хьоьшу…
Кхузахь адамийн гIиллакхаш долуш гайтина говраш а, жIаьлеш а. Оццул лакхара хила езаш хилла нохчийн цIийнан оьздангалла, оцу кертахь долчу хьайбанаша а лелош.
Цунах лаьцна шен цхьана стихотворенехь иштта яздо Сулейманов Ахьмада:
Барзах, къуьнах хьаша къасто
Iамийна вайнехан пхьу,
Генна дуьхьал догIий, хьоьстуш,
Тхойшинна некъ хьоьхуш ду.
Кхин а чIогIа тамашийна сурт хIутту халкъан цхьана туьйранехь. ГIиллакхах кхетам бу оцу туьйранехь, юьртан цхьаъ бен доцчу шовдана гонаха а бижина, хIоразза а шена яа цхьацца къона йоI ца елча, юьртахошка хи ца оьцуьйтуш болчу саьрмикан а. Оцу махкара воцу кIант шозза хи тIе веъча, хIумма а ца деш, хи оьцуьйту цо. КхозлагIа веъна, хи эцна дIавоьдуш олу цо:
— Ас, хьаша волу дела, гIиллакх лелош, вити хьо, кхузза хи тIе веъча а, хIумма а ца деш, кхин ма воьллахь. Кхин вагIахь, дийна дIагIур вац хьо.
Оцу масалша а гойту, нохчийн къомана шен дахаран маьIна хьал-бахам совбаккхарехь, я яккхий тIулгийн гIаланаш ярехь, я кхечу къаьмнийн мехкаш схьалецарехь ца гуш, дуьххьалдIа хIокху лаьтта тIехь хьанала къа а хьоьгуш, гIиллакх-оьздангаллин бехкамаш ларбеш дахарехь гуш хилар.
Нохчийн гIиллакх-оьздангалла, васт далош аьлча, цхьа лекха бIов ю. Вайн къоман хIора а чкъуро цхьацца кхериг буьллуш йоьттина, лакхаяьккхина. Цундела хIора нохчочун декхар ду и бIов Iалашъяр, иза кхин а лакхаяккхарехь дакъалацар. Нагахь жима стаг, ойла а ца еш, дайн гIиллакхаш емалдеш, дIатийса волалахь, я уьш кхечу Малхбузера я Малхбалера еъначу хийрачу амалшца хийца гIортахь, цо оцу бIаьвна юккъера тIулгаш дIадоху. Ткъа и тайпана нах алсамбевлча, и бIов чухарцарна кхерам а бу. Оцу хьокъехь поэта Супаев Руслана аьлла:
Хьо ма сихло шира туьйра харцо,
Дега-нене восе дош ма ала.
Уьш дIахьур бу заманан цу дарцо,
Хьуна дагахьбаллам битарца.
Книгаш тIехь ца Iамийна Iалам цара —
Латта аьхна, летта дарцаца!
Сих ма ло хьо йохо шира гIала,
Замано а отур ю и атта.
Пхенийн шеддаш долчу куьйгийн йовхо —
Хьан ден куьйгийн йовхо ю иза!
Ненан мIараш кIелахь дисна латта —
Хьан Даймехкан латта ду иза.
Нохчийн гIиллакх-оьздангаллин гIала замано а йохор яц, нагахь вайх хIорамма а иза Iалашъяхь, шен леларца, вистхиларца, дечу гIуллакхца. Иза лаьттар ю, нохчийн къам мел деха.
КИЦАНАШ:
ГIиллакх дезаш волчунна, и генахь дац.
ГIиллакхо лех эла вина, гIиллакх цахиларо элах лай вина.
Оьзда воцу стаг, хьошалгIа веъча, дика кхаба, оьздачунна чохь ерг елча а тоьар ду.
Оьзда волчу стагаца дов хилар гIоле ю, осалчу стагаца гергарло хуьлучул.
ВОККХАЧУ СТЕГАН ДИЙЦАР
1
2
Адамийн догIмашца кхо дийнат ду шуна: цхьа жIаьла а, цхьа бежана а, цхьа вир а. ЖIаьла — и шун мотт бу шуна, и зIенашца дIадехкалаш; бежана — шун гай ду шуна, и шайн хьаьвди тIехь латтаделаш; вир — и эвхьазалла ю шуна, цуьнан логгехь хулура боьддучу агIор муш тасалаш.
Синошна элий хилалаш, шайн догIмаш цу синойн леш а делаш.
Шаьш лелочунна наха кхиэл яле, и кхиэл шаьш елаш, хIунда аьлча, наха йина кхиэл цкъа а тIера ер яц шуна, ткъа шаьш дечун хьалххе аш ойла яхь, цу нехан кхиэлах девр ду шу.
Эладитанах кхера а лой, шайн ирсах ма къасталаш, и эладитанаш дIакхаьч-кхаьчначохь бухахь карор ду шуна, цкъа а тIаьхьара а ца довлу уьш.
Цкъа хьалха шаьш кхоьллинчу Делах эхь хеталаш, тIаккха цунах кхералаш, хIунда аьлча, эхь хетар и Дела везар а, ларар а ду, ткъа кхерар – и шуна шайн догIмех къахетар ду, шаьш хьерчийначу къиношна Дала шайна Iазап дийр дуйла а хууш.
Тезета дуьзна ма гIолаш, вуьзначу стеган юьхь тIехь велар хуьлу шуна.
Ловзарга меца ма гIолаш, меца стаг гIийла хетало шуна.
Шаьш бехке долу дов, и гена далале, шайн эшамца дерзаделаш, и эшам эхь дац шуна.
3
Шаьш бехке доцу дов, шайн мостагIа къера хиллалц, дижа ма диталаш, и эхь а, эшам а бу шуна.
Къонахалла массо хIумано ловш ю шуна, къаналла цхьана Iасано бен ловш яц шуна.
КIантана тухуш а, дов деш а, цуьнан амал ма кагъелаш, иштта кхиъначу цунах вон тIемало хир ву шуна.
Зудабер цхьана а буса шийла а, меца а ма диталаш, иштта кхиъначу цунах вон зуда а, вон нана а хир ю шуна.
ЙоьIан лелар ма хестаделаш, хIунда аьлча, хуьлучунна даима ша нийса ю моьттуш, и галъер ю шуна.
Доьзалехь къовсам белахь, берашна тIе ца хIуттуш, зудий, майрий вовшашна тIехIотталаш, хIунда аьлча, шуьшиъ, цхьацца а доккхуш, эшо гIерта шуна шун доьзал.
4
(Дийцар яздина Амагов Доккас)
НОХЧО ВУ СО
Нохчо ву со,
нохчийн зудчо борз ехкинчу буса вина,
ЦIоькъа-лоьмо шен маьхьарца
вижинчуьра гIаттавина,
Нанас иллин накха белла,
илли ала векалвина,
Нохчийн маттах, нохчийн махках
берахь дуьйна дозалдина.
Нохчо ву со,
Лермонтовна тIеман кIуьрлахь хийла гина,
Топ кхетарна цунна кхоьруш,
сайн Даймехкан сий лардина,
Сайн хьешана мерза кхача,
деган йовхо ца кхоийна,
МостагIчунна, бекхам боцуш,
цхьа а зулам ца дитина.
Нохчо ву со,
маршо къуьйсуш, Даймахкаца тоба дина,
Цунна ямарт, осал хетарг,
къа ца хеташ, сайх хервина,
Сайн ден дакъа, цIе-кIур доцуш
ца дисийта юкъ йихкина,
Iазап хьоьгу лай хуьлучул,
летта, вала резахилла.
Нохчо ву со,
кху дуьненчохь са лаьттачу ирсе кхочуш,
Барттий, безам, яххьий, тешам
байна, цкъа а вехар воцуш!
Нохчо ву со,
цхьана а къоман къонахчуьнца гамо йоцуш,
Махках ваьлла, халкъах хаьдда,
декъалхила амал доцуш!
Читайте также:
- Нам бы про душу не забыть сочинение
- Сочинение о западной азии
- Сочинение егэ толстой путь жизни
- Кого можно считать героем нашего времени сочинение
- Сочинение про путешествие на автобусе
Нохчийн г1иллакх-оьздангалла – вайн къоман хазна ю. Х1унда аьлча, адамийн дахарехь коьрта лехамаш бу: эхь-ийманний, яхь-оьздангаллий, г1иллакхе-лераме хиларий. Оцу лехамех муьлххачу цхьаннах стаг д1ахаьдда велахь, цуьнан дахар дуьззина хир дац. Адамаша вовшашца лело дезачу г1иллакхийн кепаш дуккха ю, адаман ц1е бакъ а еш вахархьамма а, иштта оцу бакъ ц1арца Далла къематдийнахь дуьхал ц1еначу дог-ойлица вахархьамма а лелош ерш. Царна юккъехь къаста дан лаьа деца-ненаца лело деза г1иллакх. Х1ора а угар хьалха, шен деца-ненаца г1иллакх лаьцна, иза д1акхоьхьуш хила веза: церан сий-т1алам беш а, цара аьлларг кхочушдеш а. Уьш т1ебаьхкича, хьала а г1аьттина, царна охьаховша меттиг яла еза, цара аьлларг дан деза, царна муьт1ахь хила веза. Нагахь санна, шаьш г1аш цхьанхьа даха новкъа девллехь, аьрру аг1ор, жима т1аьхьо х1оьттина ваха веза. Амма цхьа кхерам х1оьттинехь, дега-ненера хьалхе яккха а еза.
Иштта деца-ненаца к1оршаме цахилар, уьш кхайкхича – к1еда-мерза жоп далар, царна халахетар ца дар, цаьрца къинхетаме хилар, г1о дар, чохь-т1ехь оьшург латтор, цаьрга терра кхин а дуккха х1уманах т1ехь ду доьзалхочунна, х1унда аьлча, цунна дахар делларг цуьнан да-нана ду.
Дай-наношца леладо г1иллакхаш лардан деза йиша-вешица а, шеен дехошца а, ненахошца а, лулахошца а, хьехархошца а, шайн дай-нанойн дикачу, догц1енчу доттаг1ашца, хьешашца а, баккхийчу нахаца.
Цаьргара масал а оьцуш, царна дан долу г1о-накъосталла деш хила веза х1ора г1иллакхе стаг, шена товш доцург, царна а товр доций а хууш.
Г1иллакхе а, товш а ду, заманан лехамашка хьажжина, шеен духарца оьзда хилар.
«Духаре хьожжий т1елоцу хьаша, хьекъале хьожжий новкъа воккху», – и кица хьалкъо лаа ца кхоьллина.
Дерзош, сайна ч1ог1а хазахеташ йолу байт яло луур дара суна. Цуьнан автор ву Гелогаев Сайд-Мохьмад.
Ворх1 г1иллакх
Кхуьийла Нохчийчохь ворх1 т1аьхье къоман,
Ц1ерш дагахь латтаеш ворх1е а ден.
Ворх1е а стигал к1ел ворх1 нана хьоме,
Йиц ца еш, ехийла вайн ворх1 т1аьхье.
Ворх1 ден ц1е ца хуург лай лоруш хилла.
Ворх1 нана йицйинарг ву кхузза лай.
Лайн амал сих йоьлларш безна бац Далла.
Ларлойла цу амалх ворх1 т1аьхье вайн.
Ворх1 йишин цхьа ваша иллешкахь вуьйцу,
Уьш хиларх воккхавеш, сий дарна цо.
Ворх1 вашас йишин дог цхьатерра хьоьсту:
Цхьатерра ло цунна дог х1ораммо.
Ду нохчийн ворх1 г1иллакх
ворх1 ломал сийлахь:
Ларар шен да-нана, дар халкъан сий,
Дайн г1иллакх д1акхехьар, йижарий сий дар,
Собар дар, бакъ хилар, ц1е ларъяр шен.
Мадина Мусаева
www.ChechnyaTODAY.com
При копировании материалов ссылка на сайт обязательна
ГIиллакх
Урокан 1алашо:
Адамашна юккъехь лела оьзда г1иллакхаш довзийтар, уьш дийцар.
Стеган дег1аца йолу унахц1еналла д1аяьлча, цуьнан оьздангаллин гайтам бу духар ,цунах дешархой кхетор.
Вайн дайша лардина оьзда г1иллакхаш дийцина ца 1аш уьш ларда дезарх кхетош-кхиор.
Урокан г1ирс:
1.Закриева Пет1аматан байташ, афоризмаш т1ехь йолу сборник (гулам);
2. Журнал «Орга», «Вайнах»;
3.«Даймохк» ц1е йолу газета т1ера г1иллакхах лаьцна статья.
Урок д1аяхьар.
Хьехархо:
Хууш ма-хиллара, адам Дала х1окху лаьтта, шен векал дина, дерриге 1аламна дола дан даийтина ду. Цундела адам кхечу 1аламах схьакъастош Дала цунна белла кхетам, вуон а, дика а къасто хьекъал. Иштта, адамашна юкъахь бен хила йиш йоцчу оьздангаллех болу кхетам а белла вайна Дала. Иза Къинхетаме волчу Аллах1а вайх бина.
Нохчийн г1иллакх – оьздангаллин г1ала замано йохор яц, нагахь вайх х1ораммо а иза 1алашъяхь, шен леларца, вистхиларца, дечу г1уллакхца. Иза лаьттар ю, нохчийн къам мел деха.
Г1иллакх-иза адамашавовшашца
Лелочу юкъаметтигийн, гергарлонийн кепаш, куьцаш дозанаш ду. Ткъа уьш «оьздангалла» бохучу кхетаман, чулацаман цхьа дакъа ду. Цул сов, оьздангалла ДАЛЛА ечу 1амалца, гонахьарчу 1аламца, шен дег1аца, дагца, ойланца стаг ц1ена хилар ду.
Оьздангалла дуьхьалд1а х1ора стеган леларехь, амалашкахь гучуяьлла ца 1аш, цуьнан сица, синкхетамца хила езаш ю.
« Г1иллакх ялсаманерасхьадеъна», ялсаманедухадерза
дезаш а ду, ша лелочу нахаца цхьаьна»
Г1иллакх — динан ах ду.
(Г1иллакх довзийтарх а цатоьа,
нагахь и лелош ца хилча)
Г1иллакх бохучудашошеначулоцудешнашдаладе…
(адамалла,къинхетам,комаьршалла,майралла,къонахалла,доттаг1алла,хьаша т1еэцар,яхь,декхар,эхь-бехк,доьзал а,бераш а кхетош-кхиор,нийсо,собар)
Т1аккха г1иллакхехь лаьцна ша кечйина доклад д1айоьшур ю вайн Бидаева Хьавас:
Стеган оьздангаллацоша-шецалелочу г1иллакхашна т1ера д1айолало. Иза угар хьалха шен дог-ойла, т1аккха цуьнга хьаьжжина шеен юьхь-сибат а, дег1 а ц1ена латторду. Кхузахь стеган чулацаман а, куьцан а цхьаалла хила еза. Нагахь стаг коьрта шен дог-ойла, шен г1уллакхаш ду, ткъа шеен духар, сурт -сибат муха хилча а мегар ду аьлла лелахь, цуьнан оьздангалла кхочуш ца хуьлу, цуьнан чулацам куьцаца шалха болу. Стеган оьзда массо х1ума а хила деза – ойла а, духар а, г1иллакхаш а. Мел хаза духар дуьйхина и велахь а, г1уллакхаш цхьана а хоршахь доцуш, шена луъург лелориг а оьздангаллина юххе ца вахна. Кхузахь а го куьцан а, чулацаман а цхьаьна ца дар.
Стага угар хьалха шен дег1 ц1ена лело деза. «Ц1еналла — ах дин ду», — аьлла Делан Элчас, Делера Салам-Маршалла Хуьлда Цунна. Ткъа боккъал а Делах а тешаш, дин лелош волу стаг унахц1ена ца хила йиш яц. Х1унда аьлча, дино т1едожош ду стагана билггал йолчу хенахь хих валар, лийчар, юьхь-куьг а, пхьаьрсаш а, когаш а дийнахь масийттазза дилар т1едужу ламаз деш волчунна. Ткъа ламаз динан шолг1а б1ог1ам бу (шах1адат далор д1адаьлча), цуьнца цхьаьна стеган оьздангаллин, ц1еналлин бух а бу. Цкъа делахь, дийнахь пхоьазза Далла дуьхьал х1оттаро стаг цхьана билггалчу оьздангаллин кепехь латта во, цуьнан дог-ойла ц1ан йо, иза къинойх лар во. Шолг1а делахь, шен дег1 а, бедар а ц1ена латтор т1е а дожадо цунна.
Делан Элчас, Делера Салам-Маршалла Хуьлда Цунна, аьлла: «Шуна хьалхахула охьадоьдуш хи хилча, цучохь шу дийнахь пхоьазза луьйчуш хилча, шуна т1ехь мода хила йиш ярий? – Иштта адам къинойх ц1андеш ду ламаз а».
Юьхь-сибат хьахийнначуьра аьлча, нохчийн боьршачу наха маж лелош, ца лелош, иштта мекхаш лелош а, ца лелош а хилла. Амма боьршачу наха корта уьрсаца бошуш хилла, иза бусалба дино т1едожош доццушехьа.
Стеган дег1аца йолу унахц1еналла д1аяьлча, цуьнан оьздангаллин гайтам бу духар. Уггар хьалха билгалдаккха деза: нохчаша, къаьсттина боьршачу наха, дукха къегинчу (ц1ен, можа, и. д1. кх. а) басахь йолу х1умнаш лелош ца хилла. духар таь1начу, цхьана басахь долчу к1аденах деш хилла (1аьржа, ал, сира).
Духар угар хьалха д1адолало коьрта туьллучу х1уманна т1ера. Корта 1уьйра аравалар магош ца хилла, зудчунна хьовха, боьршачу стагана а. И г1иллакх ширчу заманахь дуьйна схьадог1уш ду, шен к1орггера маь1на а ду цуьнан. Ширчу заманахь коьртахь х1ума лело бакъо ца хила шен схьавалар оьзда, ц1ена доцчу стеган. Нагахь шийлачу заманахь цо коьрта х1ума тиллинехь а, оьзда стаг вог1уш гича, коьртара х1ума д1айоккхуш хила цо (оьрсийн г1иллакх).
«Коьртара куй а баьккхина, дехар дина», — олуш ду вайнехан. Иза гуттар а ч1ог1а дина дехар ду. Цо гойту, мел деза х1ума хила боьршачу стага коьртара х1ума д1аяккхар. Нагахь нуьцкъах цхьамма кхечуьнан коьртара х1ума яьккхинехь — и доккха эхь а, зулам а хилла. Ткъа шен лаамехь, дехар деш стага коьртара куй баккхар – иза шеен бехкана къера хилар ду, оцу дехарна, цхьа а аьтто белахь, жоп дала дезар а ду.
Ткъа зудчо, дехар деш, коьртара х1ума яккхар кхин а деза хилла. Хийла кечделла зулам сецна, хийла шаьлта баттайиллийтина зудчо довхошна юкъа кхоьссинчу йовлакхо.
Вовшашна чухьаьвдда, оьг1азалло б1арзбина нах, коьртара х1ума яьккхина зуда гича, кхид1а дов ца деш, совцаран маь1на ишттаду: зудчо коьртара йовлакх даккхар тамашийна, доккха х1ума ду, иза цхьа йоккха киртиг т1е ца х1оьттича дан йиш йолуш а дац; цундела и зуда оццул ч1ог1а холча а х1оттийна, шаьш лелориг ма-ледара х1ума ду олий, совцуш хилла уьш, цуьнга йовлакх сихха д1атиллийта, х1унда аьлча, зуда коьрта 1уьйра гича, стигал и ца дезалой, керчий, т1ек1елйолу боху.
«Ах стаг бедаро во», — бохучу кицано гойту нохчаша духарна т1е боккха тидам бохуьйтуш хилар. Иза т1еч1аг1до кхечу кицано а: «духаре хьажжий, т1е а эца, хьекъале хьажжий, новкъа а ваккха».
Нохчийн боьршачу наха коьрта туьллуш лело куй масех тайпана хилла: холхазан куй — вуонехь, диканехь туьллуш лелош берг; кхакханан – болх беш я кертахь, вог1уш-воьдуш лелош; б1ег1аган куй — аьхка мангал хьокхуш я кхин тайпа болх беш.
Т1еюьйхина вета-туьдарг долу коч а, шуьйра ког болу хеча а лелош хилла боьршачу наха. Кучан ветанаш дерриш а д1атосуш хилла, лаг къовлуш, цу т1е духуш бустамаш болу чоа а хилла. Шийлачу хенахь т1екхуллуш башлакх а, верта а хилла, иштта кхакханан кетар а. Когахь – наь1армачаш, маьхьсеш, пезагаш (т1аьхьуо — царна т1ехула юху калош), эткаш, к1архаш лелош хилла.
Боьршачу нехан духаран коьрта билгало — иза дег1ана кхоччучу барамехь хьулам беш, парг1ат а, хене (арахь шийла я йовха хиларе) хьаьжжина а, къорза я т1ех къегина йоцуш а хилар.
Духарехь ша тайпана маь1на лелош хилла доьхкано а. Пхийтта шо кхаьчча йоьхкуш хилла юкъ. Иза стаг бераллера валаран, цунна т1е баккхийчеран дукъ дожаран, вуонна а, диканна а д1ах1отта кийча хиларан билгало ю. Стаг къанвелча (цуьнан билггала йолу хан яц, иза х1орамма а ша билгалйоккхушена — шенмогашалле а, лааме а хьаьжжина), юкъ д1айостуш хилла. Кхид1а т1амна а, девнна а стагвацшабохургдуиза.
ХЬЕХАРХО:
Дела реза хуьлдахьуна, Хьава!Стеган дег1аца йолу унахц1еналла д1аяьлча, цуьнаноьздангаллингайтамбу духар.
Цуьнцадоьзнацхьамасалдалорвай.
ХалкъаняздархочоАйдамировАбузарадуьйцура, цкъагIалаваханчуьра,
гучувалашааьлла, МамакаевМохьмадволчуваханерашабохуш.
Шецаисс-иттшокхаьчнашенйоI а яра. НеIеллавеънаМохьмад, аьхка
xIycaмexьтIexйовхайолу дела, шенааттачудухарехь вара.
АммаоцуйоIахбIаьргкхетча, шацуннацагойтуш, кхинмогаш-паргIат
хаттардоцуш, дехьачу а вахна, шендухархийцинерацо;
шабоккъал а чIогIацхьанабоккхачугуламевоьдушсанна, кечвелла
схьавеънера. ЦецваьллачушегаМамакаевМохьмада эли, бохураАбузара,
мел жима елахь а, йоIбехкема ю, гIиллакх хила мадезацуьнцааьлла.
Иштташакечйина доклад д1айоьшур ю Мутиева Мархас:
Хуушма-хиллара, адамДала х1окху лаьтта, шеен векал дина, дерриге 1аламна дола дан даийтина ду. Цундела адам кхечу 1аламах схьакъастош Дала цунна бела кхетам, вуон а, дика а къасто хьекъал. Иштта, адамашна юкъахь бен хила йиш йоцчу оьздангаллех болу кхетам а бела вайна Дала. Иза Къинхетаме волчу Аллах1а вайх бина боккха къинхетам бу.
Массарел хьалха билгалдаккха деза г1иллакх, оьздангалла бохучу шина дешан маь1на. Г1иллакх – иза адамаша вовшашца лелочу юкъаметтигийн, гергарлонийн кепаш, куьцаш, дозанаш ду. Ткъа уьш «оьздангалла» бохучу кхетаман чулацаман цхьа дакъа ду. Цул сов, оьздангалла Дална ечу 1амалца, гонахьарчу 1аламца, шена дег1аца, дагца, ойланца стаг ц1ена хилар а ду. Оьздангалла, дуьххьалд1а, х1ора стеган леларехь, амалшкахь гучуяьлла ца 1аш, цуьнан сица, синкхетамца хила езаш а ю.
Стаг мел говза велахь а, мел дика велахь а,цуьнгара мел доккха хьуьнар даьллехь а, цунна т1ехь ду муьлхачу а кхечу стагана т1ехь долу декхарш, оьздангаллин бехкамаш.
Масала, нохчийн дахарера д1адаьлла, ала мегар ду, боьршачу стага коьртахь х1ума лелор. Ткъех шо хьалха цхьа жима стаг коьртахь х1ума йоцуш, эвла юккъе стена дуьйцу, шен к1ет1а а, хьешана дуьхьал а вер вацара. Иштта, наггахь бен нислуш дацара божарша коьртахь еха месаш лелор а. Тахана и г1иллакх цкъа а хила а ца хилча санна д1адаьлла. Бакъду, коьртахь х1ума йоцуш тезета-м ца боьлху нохчийн божарий х1инца а.
Муьлххачу стеган г1иллакхашка хьаьжжина мах хадабо. И тидам беш, вай тидаме ца оьцу цуьнан хьалхалера дика г1уллакхаш, говзалла. И дерриге а дайдеш, дагадо цхьана осалчу х1умано. Бакъду, г1иллакхаш довзийтарх а ца тоьа, нагахь уьш лелош ца хилча. Вайн къомах волу наггахь стаг хир вац вайн г1иллакхех коьрта дерш ца девзаш. Амма уьш дахарехьлелор г1еллуш ду де дийне мел дели, царахцхьадершд1адовлуш а ду.
Хьехархо:
Дела реза хуьлдахьуна,Марха!Г1иллакхо лайхэла вина, г1иллакх ца хилароэлах лай вина аьллавайдайша…
Ахь хьайна т1аьхьалонна ахча ларде, халкъана т1аьхьалонна дайн г1иллакх ларде.Иштта, и гlиллакхдуьйцуш, вайнкъоманиэсехьдисинацхьадийцарду.
ГоврахьвогlучуИсмайлин Дудина шенберацадуьхьалйогlуцхьа жима зуда,
и берохьа а диллина, букъ а берзийна, дlахIоьттина. Говраравоьссина Дуда,
оцуберaнатle а веъна, иза к1ант вуйла а хиъна,
цуннаюххе cовг1атнa шенворхIаззайолутапчаохьа а йиллина,
«Дала беркатедоьзалховойлакхунах, Даладукхавахавойлахlapa», — аьлла,
дlавахна.
Tlaккxa и гlиллакххIоттийнастаг мила ву а хиъна, оцужимчу к1ентан дас
Исмайлин Дудина cовг1атнa дин бигийтина.
Г1иллакхах лаьцна байт (Мунашева М..)
Доьналла, стогалла, яьхь, юьхь а санна,
Г1иллакх а хуьлушдацледара, вуон
Я ша д1а, шецасха мел гайтарх, хьанна
Мичахь и, я маца карийна к1уон?
Олуш ду: «Г1иллакхца аттадуваха,
Цунах д1атиллачун мах бац ши шай»,
Халонехьшаьшхиларх, ваймассоваха,
Г1иллакхах цабухушбеллавайн дай.
Шаделахь, ду г1иллакх, йистйоцушшорта,
Доцчунна «вуон», «к1езиг» — къастамца тов.
Осалву д1аалий, харцийтаворда –
Г1иллакх цадевзачо, муьлххаэхь лов.
Цуьнца бен хьанлерам, пусарцахилча,
«Вуон» дашцахуьттуш и, муха дайдер,
Сиймадацбехлушша, я ц1анлуш, дилча…
Г1иллакхах а ма де вай, х1ай нах, буобер!
Доьналла, стогалла, яьхь, юьхь а санна,
Г1иллакх а хуьлушдацледара, вуон.
Я ша д1а, шецасхьа мел гайтарх, хьанна
Мичахь и я маца карийна к1уон?
Классный час:
Г1иллакх дезаш волчунна
и генахьдац.
8 «а»классан куьгалхо:Джамалдинова Л.Х.
Х1инца шун г1иллакхех долу хаарштоллурвай.
Хаттарш.
Х1ун олу?
Зуда ялийна меттиг хилча х1ун олу? -(Дала беркате т1аьхье йойла! )
К1ант вича х1ун олу? – ( Дала беркате доьзалхо войла! Т1аьхье беркате йойла!
Ц1ена бедар юьйхина хилча а, эцча а? – ( Г1оза лелайойла! )
Керлачу ц1а чу ваьллачуьнга?- ( Х1усамаш Дала беркате йойла,чохь иман, беркат мА эша дойла, ирсе г1уоза дахар хуьлда!)
Цхьа бохам хиллачуьнга х1ун олу?- ( Эзар балех хьалха волийла.Дала диканца меттах1оттадойла хила зен.)
а)Адамийн дика амалшмуьлхарниш ю.
Лерам, собар, комаьршалла, майралла, къинхетам, эхь-бехк, тешам, дошлардар)яхьйолушхилар.
Адамийн вон амалш муьлхарниш ю? Хан 1мин.
Тешнабехк, ямартло, харцлер, мотт тохар, къола дар, писалла, хабар дукха дийцар, шена т1ехь доцург дийцар, сихалла, къизалла, мало яр, куралла.
1. Г1иллакх-оьздангаллах лаьцна кицанаш далор. Хан 1мин.
а) Болх бечу кхаьчча-болх бе, юучу кхаьчча-яа.
аь) Воккхах волчунна хьо жимах вацахь, жимохчунна воккхах а хир вац хьо.
б) Г1иллакх дезаш волчунна и генахь дац аьлла.
в) Дикачу г1иллакхо лех эла вина, вочу амало элах лай вина.
г) Стеган мах ша хадийнарг бу.
г1) Шена во диначунна дика динарг, шен мостаг1чуьнан ч1ир эцнарг ву.
д) Генара хиларх, тешаме доттаг1, б1ов санна ч1ог1а ву.
Х1етал-металш.
1. Дуьнен чохь цкъа а ца леш ерг?
Дикалла.
2. Барзо шен кан хийцарх, ца хуьйцуш ерг х1ун ю?
Амал.
3. Нанас шен берана комаьрша кховдошъерг х1ун ю?
Йовхо.
4. Гергарлонан бух хилла лаьтташъерг х1ун ю?
Марзо.
5. Муьлхачу а адамехь ца хилча йиш йоцург х1ун ю?
Адамалла.
6. Кицанахь сарралц бен лаьтташ яц бохуш, юьйцург х1ун ю?
Хазалла.
7. Адаман г1иллакхехь тоьллачух цхьа г1иллакх х1ун ду?
Комаьршалла.
8. Цхьана а садолчу а, садоцчу а х1уманца адамна Дала лело бакъо цаелларг х1ун ю?
Ачо(хьаг1, гамо).
9. Муьлххачу а къийсамехь уггаре а дика герз муьлха ду?
Хьекъал.
10.Шинна а тобанна: 1ар-вахар мичахь тоьлу хуур ду шуна,аша д1алечкъина дош схьалехча.
Схьалахахь д1алечкъина дош.
Даймахкахь.
-Х1инца вай къовсадалар кхин д1а хьур ду.
Аса х1ора тобанна хаттарш лур ду, аша жоьпаш дала деза.
Хаттар:Чу-араволуш хьалхе хьаьнга яла еза?
Жоп: Чу-араволушхьалхевоккхачуьнга а,заь1апчуьнга а д1аяла еза.
Хаттар: Хьошалг1ахь шена хьалха йиллина юург буха а ца юьтуш яа еза,я мела а буха йита еза?
Жоп: Жимма буха йита еза.ша вуззалц йиъна хиларан маь1на ду цуьнан.
-Суна ч1ог1а дика хета шуна иштта дика хууш. Дала и хаарш берашна хьеха кхин а к1орггера хаа пурба лойла вайна.
БЕРАШ –урддуаьхна, х1у таса сихло.
Д1адехь вай дика х1у – хьекъар ду ялта.
Амма вай д1атасахь г1овтур ю яраш,
Цхьанна а ца оьшу ба1 хьекъа тарло.
Ткъа д1адийнарг т1едалаза дуьсур дац.
Хьаша вар а, т1еэцар а массо хенахь деза г1уллакх лерина вайнаха. Хьешана не1 къовлар, цуьнан
хьашташка ца хьажар доккха эхь лоруш хилла. Хьаша-да т1еэцарна доьзна нохчийн цхьадолу г1иллакхаш билгалдохур вай.
1. Вевзаш вара, вацара ца бохуш, хене ца хьожуш, т1еоьцуш ду хьаша.
«Вевзаш вацарх, ломахь наха даима оьцу Хьаша т1е» (А.Сулейманов).
Кхин ца масал а далор вай:
-«Ассаламу 1алайкум! Хьаша т1еоьций аша? — Ва 1алайкум вассалам! Йокъанах дог1анна санна, т1ера ду-кха тхо хьешана, — жоп делира лекхачу дег1ахь волчу стага:
— Тхо ч1ирхой ду. Сан ц1е Хасболат ю. Ткъа х1ара сан к1ант ву, Шахьби. Буьйса яккха меттиг езара тхуна.- Марша вог1ийла хьо! Чоьхьавала. Хьайн ц1а веана хьо»;
Хьаша-да воьссинехькерта..Дин парг1атбаьккхича хьешан,
Шен к1анте аьллера дас:
— Г1иллакхах ца духуш вешан
Чекхдовлар дехар до ас.Хьаша-да воьссинехь керта,
Вайнаха ца ч1аьг1на ков.
Цуьнца ду исс имий-беркат,
Цхьа марзо хиларал сов.Цкъа жимчохь хезнера суна,
К1иллошна ца лепа малх.
Стаг хилар коьрта ду хьуна,
Стаг воцчохь совцуш бац нах.Т1еоьцуш генара хьаша
Вай лардахь, хир ду вайн сий.
Доккха шун хоттор ду бешахь,
Шортта ду сискал-туьхий.Хьаша-да воьссинехь керта,
Вайнаха ца ч1аьг1на ков.
Цуьнцадуиссимий-беркат,
Цхьамарзохиларал сов…
***
«Цу кхерчачу ц1арочул а
хьаша вохвеш, йовхо луш,
Ю вайнехан комаьршалла,
ду вайнехан оьзда дош !»
Нохчийнзабарш
1. ЧОЬХЬАРА НАХ
Цхьастагшенстунцахойболчуваханахилла. Ламаз хан т1е макхаьччинехь, маьнги т1е ламаз дан х1оьттина иза. Цухенахь ц1енкъа юккъетекх а диллина, бод хьакхош, юучу х1умана г1айг1а бешстуннанахилла.
— Оллох1у акбар, — аьлла, охьатаь1аш воллунуц, пенах д1а а кхетта, гал а ваьлла, ц1енкъарчу текха чу кхетта.
Т1аккха сиххахьала а г1аьттина, шендукха юьхь1аьржа х1оьттиначу невцоэлирабохустуннене:
— Дика ду-кха х1оккхехь хийра нах цахилла.
2. АМАЛ
Йоккхачу Атаг1ара пондарлокхучу Г1ачас ткъецхьаъ зуда ялийнахилла. Т1аьххьара шаткъе цхьаллаг1а зуда ялийчацоаьллашензудчуьнга:
— Со зуда атта д1айог1ийтуш вухьуна, ас аьлларгделахь. Вайгахьешийбаьхкича, со хьайгахьаьжча, царнаюург яла езийлахаалахь.
Дикка ла а доьг1на, зудчоаьлла:
— Ас корта ластийча, ас лурйоцийлахаалахь.
3. ИРС Я1 ХЬАН!
Шайнйишаловзаргахьхелхаюьйлушбехк а лаьцна, юьстахваьллалаьтташхиллацуьнан ши ваша.
Цхьа хан яьлча, т1евеанчу жимачукъонахчоаьлла:
— Иза-м д1аяла а цакхета. Евзийшуна и? — аьлла.
-Ирс я1 хьан, — аьллавежарехцхьамма, — и йовза-х цаевзийхьуна.
4. ДОГЦ1ЕНАЛЛА
Цхьастагхиллабазарахьеттбохкавахана. Цхьаммо т1евеана, хаьттинакхуьнга.
-XIapaетт дег1ана ма жима бухьан?
— Дег1ана белахь а, ханна-м бац хьунаxlapa жима.
— Ой, шура мел локхо, шина-кхаа литре йолий?
— Йолу, ахьагурралцоьзча-м.
— Ткъа базара х1унда балийнаахьаxlapa?
— Вуо болу дела балийна-кх, — аьлла, жопделлаеттболчо.
5. ЮЬХЬ1АЬРЖО
Цхьананесошенмарвешина «Къонах» аьлла ц1е тиллинахилла. Маццацкъатуьканаяханчохь, шенмарвешах тар а велла, цхьанастагана т1аьхьа хьаьддайоьдушхилла и зуда:
-Ва, Къонах, — бохуш, мохь а бетташ.
Цунна т1аьхьакхиъча, изакхинстагхилархкхетча:
— Вай дела, хьо-м къонахмавац, — аьлла.
Вукхохаьттина, вуоха а воьхна:
— Со къонахвоцийлахьуна муха хии?
Зудчожопделла:
— Юьхьдуьхьалхьаьжча, хиира-кх, — аьлла.
6. ДАКЪАЗАЛЛА
Майрахилласай-бодийкъасталебалхавахавезаш. Хьала а г1аьттина, шен зуда меттахъяьккхинацо.
— Ас х1ума т1е юххушехь, суна чай дохдехьа. — аьлла.
Шеннабархацаялалучузудчо, axl-yxl а дина:
— Эццахьайнаергкхалла а кхаллий, д1аг1охьа, — аьлла.
Т1аккха, сарахь ц1а вог1уш мукъана а шенаяайовха х1ума хилийталахь, мачаш ц1ан а елахьаьлла, шенаергкхалла а кхаьллина, шенбалха д1авадана xlapa.
Сарахьмац а велла, г1ел а велла, ц1а вог1уш волу ц1ийнада, не1 схьа а йиллина, чу ваьлла.
Кхуобалхавоьдушяьржжийначохьлаьтташ пхьег1аш а, кхуоохьайиллиначохьлаьтташ ши мача а хилла. Пеша т1ехь т1ек1ел кхийссинчохьлаьтташяйнаш а хилла. Чухула д1айсхьай а хьаьжна, дог доьжначу ц1ийнадас шашега: «Нана яла хьодуьненан», — аьлла, г1аравала а ца х1уттуш, лохха «г1ам-г1им» дина, и тосаделлачузудчокхуьнгасхьамохьбаийтинадехьачохьйижинайолчу:
-Хьо х1ун дешвуцучохь, шабар-шибардеш, х1инца а ваханавалазавухьо? — аьлла.
7. ХАЛА ХЕТТЕХЬ-М…
Юьртахь жима стагкхелхинатезетхилла. И тезет д1айирзина цхьа хан яьллачухенахь, цуюьртарацхьастагваханахиллакхелхинчужимачу стеган нахе кадамбан. Царехуггаревоккхахвергкхайкхина ара а ваьккхина, цуьнгакадамбинахиллацо:
-Мукъавоцушвиснера со шунагучу ваза. Вайнницкъкхаьчнехьарашуна и бохамхуьлуьйтур а бацара, ч1ог1а хала а хийти и шунвешин к1ант кхелхина, — аьлла.
Xlapaкадамбинаваьлча, кхелхинчужимчу стеган девашасаьллера:
-Вай, и кхинхьан дай-вашийвийна-м цалелара и кхелхича, хьуна хала цахета…
8. МОЛЛИН CATИЙСАМ
Моллахилласуьлхьанашхьийзош, багахь «лаилах1-иллалах1» бохуш, шабар-шибар а деш, коре а хиъна, 1аш. Т1ехйолуш цхьа хаза йо1 гинакхунна. Цулт1аьхьа:
-Девисахьан, дависахьан, — бохуш, ша х1ун леладо а цахууш, суьлхьанашхьийзонволавеллаиза.
9. ХИЛЛАРГ ХОВШ ВОЛУ «ШАЙХ»
Шайхвушабохушлелашхиллацхьастаг.
-Делахькханахиндергдийцал, — аьлла, дехардинацуьнгацхьамма.
— Лама дуьйцурдуша. — аьлла, «шайх» вушабохучо.
10. ХАН ЙОЦУШ БЕАНА МАРХИН БУТТ
Мархинбаттахьмарханашкхобушабохуш, лелашхиллацхьастаг. Шензудчуннахьалхамоттарг1анаш а лелош, къайлахцигаьркаузушхиллацо, шайн к1ет1арчу г1одмийн такхорах а вулий.
Цхьанадийнахьшайнтакхорах к1ур оьхушгиназудчунна. Ц1е яьлламоьттуш, хьаьдда т1еяханчу кхуннашенмайрагина, такхорах а воьлла, к1ур беш. Йоьхначузудчоаьлла:
-Вай, елла яла со!
Т1аккха майрачоаьлла:
— Ма яла хьо-м елла, хан йоцуш т1ебеана xlapaмархинбутт бала-кхабелла.
11. МАРХИН БУТТ
Цхьа ши стагхиллацхьаццахабаршдуьйцушлаьтташ. Цхьаммааьлла:
— Борз санна т1ебог1уш мархибутт а бувайна…
Вукхоаьлла:
— Баг1ахь, дера бувайохьа а таь1на, т1ехбалийтур.
12. ВОН ЗАБАР
Цхьастагвеллааьлла, кеп х1оттийна, цунна каш а даьккхина, марчо а хьарчинна, коша а виллина, накъосташа 1усмане аьлла.
-XIapaахьтховсаларванвеза, таханалатта т1ехьакха цамагадинавайна.
1усман резахилла
Каш лардеш 1усман 1аш буьйсаюкъал т1ехъяьлла 1усман кхеродагахькошахьвергметтаххьеволавелла.
— Хьодакъаделахь, дакъасанна 1илла, дацахь аса дийрдухьох, — аьлла 1усмана.
1амийнарг т1еч1аг1дар:
Стеган оьздамассо а х1ума хиладеза-ойла а,
духар а, г1иллакхаш а.
Жам1 дар:
— Дийцакхуурокехьвайнакерла х1ун хиъна?
— Дийцашайнахазахеташ долу г1иллакхаш.
Ц1ахь банболх:
— дагахь 1амо байташ (г1иллакхех лаьцна),
— «Г1иллакх» ц1е йолустихотворенидагахь 1амо.
Шайнкхерч муха хила луур дара шуна?Гайта у т1ехь…
Дерзор:
Нохчийн г1иллакх-оьздангалла,вастдалошаьлча,цхьалекха б1ов ю. Вайнкъоман х1ора а чкъуроцхьаццакхеригбуьллушйоьттина,лакхаяьккхина. Цундела х1ора нохчочундекхарду и б1ов 1алашъяр.иза кхин а лакхаяккхарехьдакъалацар. Нохчийн г1иллакх-оьздангаллин г1ала замано а йохоряц,нагахьвайх х1орамма а иза 1алашъяхь.шен леларца,вистхиларца.дечу г1уллакхца. Изалаьттарю,нохчийнкъам мел деха.»
Диллина классал арахьара сахьт.
«Дайн оьзда г1иллакхаш».
5″б»-классХьехархо:Момуева Дагман Ш.
Урокан ц1е: «Дайн оьзда г1иллакхаш».
1алашо: 1. Дешархойн Дайн оьзда г1иллакхех болу кхетам шорбар.
2.Хьрам-хьанал рицкъа къасто 1амор.
3.Нохчийн къоман г1иллакх-оьздангаллин коьрта мехаллаш йовзийтар,уьш мел дукха ахча даларх эцалуш цахилар довзийтар.
Чулацам бозийтар.
Хьехархочун дош:
Вайна массарна ма хаззара:»Г1иллакх Ялсамани чуьра арадаьлла ду,юха цу чу даха дезаш ду».И дешнаш ч1ог1а нийса дешнаш ду.Иштта хезна суна-м:»Ялсамани гонд1ара керт а г1иллакхах йина ю»-бохуш.
Г1иллакх-оьздангаллин чарх ю олуш ду.Г1иллакхо хазвеш ву стаг,г1иллакх доцуш волчу стагах эца пайда бац,цо мел яккхийра г1аланаш йоттарх.
Амма цхьаверг шена кера дуьнена рицкъа кхачавоьлча ,хьрамлонаш лело волу,шен йиш-вешех,гергарчерах,накъостех д1ахеда.Мел дукха бахам стег хиларх,цуьнан баха мах дан х1ума дац ,цу стагехь г1иллакх-оьздингалла яцахь. Х1ара дуьне а,1алам а кхоьллинарг сийлахь Дела ву,рицкъ луш верг а И ву. Уггаре коьртаниг кху дуьненахь нийса чекхвала хаар ду.
Хьехархо:
Хь-хо:Х1инца ,вайна гуш ду-кх,массо х1ума дац ахчанца нислуш.Ахчанца эцалац
сий ,яхь,къинхетам,собар,комаьршалла,тешам,иэхь-бехк.Стеган мел дукха рицкъа,хьал-бахам хиларх пайда бац,нагахь и вайн къоман оьздангаллин коьрта мехаллаш цуьнгахь яцахь,цу бахамах шен сий,яхь,маршо йоьхкинехь.
Цу дерриге дешнийн маь1на даста а хьовсур ду вай.
Яхь-шина тайпана хуьлу;оьзда яхь,харц яхь.
Харц яхь-хьаг1 ю,иза кхечунна дика болх хилча халахеташ,вон болх хилча хаза хеташ,харцо лелийна а кхечул тола г1ертар ду.Иштта хила цкъа а мегар дац.Иза даккхийчех къа хилар гойту х1окху хьадисо:
«Хьог1о шун 1амалаш ягайо,ч1ог1ачу малхо буц санна»Дала лардойла вай цунах.
3.-Хьан эр дара аша собар бохучу дешан муха маь1на ду?
Собар-вайн къомо уггаре а лоручу г1иллакхех цхьаъ ду.Иза хиллачух нийса кхета а,сихаллехь зулам ца деш сацавала а иман тоар ду.
«Сихалло садаьккхина,собаро лам баьккхина»-олуш кица а ду вайн.
4.-Хьан эр дара аша къинхетам бохучу дешан муха маь1на ду?
Къинхетам-оьздачу стеган коьртачу билгалонех цхьаъ ду. Адамашца а,1аламца а къинхетаме хилар х1ора стеган сийлахь декхар ду.
5.-Хьан эр дара аша комаьршалла бохучу дешан муха маь1на ду?
Комаьршалла-и синмехалла а къинхетамца йоьзна ю.
Комаьршалла а ю шина кепара:1)бакъйолу комаьршаллий,ц1ерхазаман комаьршаллий.2)Бакъйолу комаьршалла иза боккъал Делах кхоьруш,мискачу нахах къахеташ ,хьаша-да т1еэцар дезаш хилар ду.
Доттаг1алла -ц1ийца доцу ,амма шен жоьпаллица цул а ч1ог1а долу сингергарло ду. Шина стеган дуьнене болу хьежамаш,ойланаш,г1иллакхашцхьана дар ду
Тешам-доттаг1аллехь а,муьлххачу а юкъаметтигаш лелорехь оьшу синмехалла ю.
8.-Хьан эр дара аша эхь-бехк бохучу дешан муха маь1на ду?
Эхь-бехк -Муьлххачу а адамна а хаа деза шен доьзална,лулахошна,юьртахошна ,халкъана,махкана хьалха шен декхар дуй. И декхарш довзар а,уьш кхочушдан г1ертар а-стеган эхь-бехк хилар,цуьнан оьздангаллин билгало ю.
Хьехархо:
Хь-хо: Вай ялийна вайн къоман оьзда синмехаллаш мел дукха рицкъа даларх эцалуш яц.Уьш Дала х1ора стагана шен ц1ийца ,сица луш ю.
1.Д1ахьошверг.
Халкан уггар а доккха хьал — иза х1ора доьзал сица а дег1аца а могаш хилар ду. Нагахь доьзал ч1ог1а хилахь, къам а хир ду ч1ог1а.
2.Д1ахьошверг.
Нохчийн къоман философехь доьзал дийнна цхьа дуьне лору ,оцу Дуьненахь стигал- Да ву,латта- Нана.
Стихотворенеш д1айоьшу : Раджапова Маликас, Тами
1.Д1ахьошверг:
Даймохк безар,Даймохк хазбар ,цуьнан сий дар,дахар тодар,ирс кхоллар-вайн вешан декхар ду.
2.Д1ахьошверг:
Даймахкана кхерам т1ех1оьттинчу шерашкахь майралла,доьналла гайтина к1ентий Даймахке болчу безамо цу сийлахьчу дарже.
Даймохк беза кхоьллина бу.Къонах Даймахкана хьакъ верг ву.
Стих-ни:»Яхалахь сан Нохчийчоь»д1айоьшу Хам
1.Д1ахьошверг:
Т1ах- аьлла хиларх ,стеган хаьштиг лацалур дац.Ницкъ болуш хиларх,лам меттах а баккхалур бац.Эшначу метте г1о дан кхиар т1ах-аьлла хилар ду.Дан ницкъ кхочу диканиг дар,лам меттах а баккхар санна ду.
2.Д1ахьошверг:
Вайн нигат хила деза ц1ена,Дела реза хинволчу аг1ор,адамийн дуьхьа,церан ирса дуьхьа.Бертахь хилар,вовшашна г1о дар,вовшен терго яр,ларар,вовшех дашар,хьанлла хилар.И ду стеган амалехь хазчу г1иллакхах,оьздангаллех къаста йиш йоцуш дерг.
1.Д1ахьошверг:Х1инца вайн дешархоша д1агойтур ю сценка «Ши доттаг1»
1.Д1ахьошверг:
Вахар къинхьегаман хьелашца доьзна ду.Стеган ирс,стеган сий хьаналчу къинхьегамах кхоллалуш ду.
2.Д1ахьошверг:
Хьаналчу къинхьегамах адамашкахь кхоллало беркат ,цунна ду уьш ларар,цунна ду церан сий.
Стих-ни «Баьпкан юьхк»д1айоьшу Черемханова Хеда1.Д1ахьошверг:
«Б1е эзар диканиг хьоьга даг1ахь а ,хаалахь б1е цхьаалг1аниг вон а дог1ур дуй»
2.Д1ахьошверг:
Мел мерза хир дара дахар,цкъацкъаб1аьрга хиш т1е 1енаш дацахьара.
«Курачу машенахь» дийцар дуьйцу Губашева Хадижата.
1.Д1ахьошверг:
«Коьртара куй а баьккхина,дехар дина»,-олуш ду вайнехан.Иза гуттар а ч1ог1а дина дехар ду.
2.Д1ахьошверг:
Ткъа зудчо,дехар деш,коьртара х1ума яккхар кхин а деза хилла. Хийла кечделла зулам сецна ,хийла шаьлта батта йиллийтина зудчо довхошна юкъа кхоьссинчу йовлакхо.
1.Д1ахьошверг:
«Нохчийн хелхар»д1агойту вайн дешархоша.
Таханлера вайн цхьанакхетаран сахьт дерзо лаьара суна х1окху х1етал-металшца:
Рефлекси
Дала аьтту бойла шун,нийсачу некъах ца туьлуш,махкахь а ц1е яхначу къонахийн дарже кхочийла шу!
Просмотр содержимого документа
«»Дайн оьзда г1иллакхаш» »
Светило науки — 7 ответов — 0 раз оказано помощи
Ответ:
курсов
Скрыть
Международный конкурс по экологии «Экология России»
Доступно для всех учеников 1-11 классов и дошкольников
Подать заявку
Открыто внесение
ответов!
Оргвзнос всего 25 РУБ.
Г1иллакх- иза адамаша вовшашца лелочу юкъаметтигийн, гергарлонийн кепаш, куьцаш, дозанаш ду.
Суна хетарехь г1иллакх х1ора стеган а шеен сица хила дезаш ду, шамиччахьвелахь а лардандезашду. Г1иллакх вайбусалбачу стеган коьрта дакъа ду .
Ахмадов М. шеен текстан т1ехь гайтина 17-18 предложенешка хьхьалхара шопер г1иллакх доцуш хилар. Цул т1аьхьа автора гойту вайна 42-43 предложенешкахьважа шопер г1иллакх-оьздангаллехь вуьзнахилар. Цоцхьа а сом доцуш и зуда ша д1аюьгар ю алар.
Сайн дахарехь зеделлачуьнга хьаьжна ойла йича масал дало лаьа Дадашев 1. яздинчу «Дайна бер» дийцар т1ера.Карахь бер долуш схьайог1учу жимчузудчовоккхастагдуьхьалкхетчашенкарарабернекъайистеохьадуьллу , изацузудчуьн г1иллакх ду . Х1инца а вайнаюккъехьлелашду и г1иллакхаш.
Лакхахьдийцинчун жам1 деш ала лаьа, Дала г1иллакхах ма доха дойлавай . Г1иллакх ялсманерасхьадеана а ду ,цу чу д1аг1ур долуш а ду .
Слайд 1Классал арахьара цхьаьнакхетар
Х1оттийнарг:Наурски к1оштан
Мекенски юккъерачу школан нохчийн меттан литературан
хьехархо
Момуева Дагман Ш.
Слайд 2Урокан ц1е:
Дайн оьзда
г1иллакхаш.
Слайд 31.Дешархойн Дайн оьзда –г1иллакхех болу кхетам шорбар.
2. Хьарам-хьанал рицкъа
къасто 1амор,церан ойла диканна т1ехь кхиор.
3.Нохчийн къоман г1иллакх-оьздангаллин
коьрта мехаллаш йовзийтар ,уьш мел дукха ахча даларх эцалуш цахилар довзийтар.
1алашо:
Слайд 4Хазчу дашо лам баьккхина.
Хазачу г1иллакхо лам башийна.
Кицанаш
Слайд 5
1.» Г1иллакх доцчу стагаца араваьлларг догдика ц1а воьрзур
вац.»
2.Хьекъале хилла хьовса ,хьалдолуш хуьлучул. Хьал-
бахам д1абала тарло,ткъа хьекъал хир ду хьоьца даима.
Кицанаш:
Слайд 6
1.Ахчанах эцало маьнга, амма ца эцало — . .
.
2.Ахчанах эцало сахьт,амма ца эцало -. . .
3.Ахчанах эцало книга,
амма ца эцало -. . .
4.Ахчанах эцало х1усам,амма ца эцало -. . .
5.Ахчанах эцало молханаш, амма ца эцало. . .
6.Ахчанах эцало белхандарж,амма ца эцало-. . .
7.Ахчанца самукъадаккхало,амма ца эцало-. . . 8.Ахчанца эцало хьо ларван стаг, амма ца эцало-. . .
Слайд 71.Ахчанах эцало маьнга, амма ца эцало г1ан-набарш.
2.Ахчанах эцало сахьт,аммацаэцало
-хан.
3.Ахчанах эцало книга, аммацаэцало -хьекъал.
4.Ахчанах эцало х1усам,амма цаэцало –доьзал.
5.Ахчанах
эцало молханаш, амма ца эцало-могушалла.
6.Ахчанах эцало белхан дарж,амма ца эцало-нехан ларам.
7.Ахчанца самукъадаккхало,амма ца эцало-ирс.
8.Ахчанца эцало хьо ларван стаг, амма ца эцало-доттаг1.
Ахчанца эцалац-маршо,сий,яхь,къинхетам,собар,
комаьршалла,тешам,иэхь-бехк,оьздангалла.
Слайд 81.-Хьан эр дара аш сий бохучу дешан маь1на
2.-Хьан эр
дара аша яхь бохучу вешан маь1на муха ду?
а муха ду?
3.-Хьан эр дара аша собар бохучу дешан муха маь1на ду?
4.-Хьан эр дара аша къинхетам бохучу дешан муха маь1на ду?
Дешнийн маь1на дастар
Слайд 9
5.-Хьан эр дара аша комаьршалла бохучу дешан муха маь1на
ду?
6. -Хьан эр дара аша доттаг1алла бохучу дешан маь1на муха
ду?
7.-Хьан эр дара аша тешам бохучу дешан маь1на муха ду?
8.-Хьан эр дара аша эхь-бехк бохучу дешан муха маь1на ду?
Слайд 10 Х1ун ду кху дуьненахь вайн сица,дег1аца коьрта хила
дезарг?
Хаттар:
Слайд 11-Къастабелин вайга ахчанан мах?
-Хиин вайна вайн Дайн оьзда
г1иллакхашка кхочуш х1ума доций?
Рефлекси
Слайд 12
Дала аьтту бойла шун,нийсачу некъах ца туьлуш,махкахь а ц1е
яхначу къонахийн дарже кхочийла шу!
ГIиллакх а , оьздингалла а.
Урокан 1алашо :
- Адамашна юккъехь лела оьзда г1иллакхаш довзийтар, уьш дийцар.
- Стеган дег1аца йолу унахц1еналла д1аяьлча, цуьнан оьздангаллин гайтам бу духар ,цунах дешархой кхетор.
- Вайн дайша лардина оьзда г1иллакхаш дийцина ца 1аш уьш ларда дезарх кхетош-кхиор.
- « Г1иллакх ялсаманера схьадеъна», ялсамане духадерза дезаш а ду, ша лелочу нахаца цхьаьна»
- Г1иллакх — динан ах ду.(Г1иллакх довзийтарх а ца тоьа, нагахь и лелош ца хилча)
- Оьздангалла, дуьххьалд1а, х1ора стеган леларехь, амалшкахь гучуяьлла ца 1аш, цуьнан сица, синкхетамца хила езаш а ю
Стеган дег1аца йолу унах ц1еналла д1аяьлча, цуьнан оьздангаллин гайтам бу духар.
Г1иллакхо лайх эла вина, г1иллакх ца хиларо элах лай вина аьлла вайн дайша…
Оцу берaна тle а веъна, иза к1ант вуйла а хиъна, цунна юххе cовг1атнa шен ворхIазза йолу тапча охьа а йиллина, «Дала беркате доьзалхо войла кхунах, Дала дукхавахавойла хlapa», — аьлла, дlавахна
зудчо коьртара йовлакх даккхар тамашийна, доккха х1ума ду, иза цхьа йоккха киртиг т1е ца х1оьттича дан йиш йолуш а дац; цундела и зуда оццул ч1ог1а холча а х1оттийна, шаьш лелориг ма-ледара х1ума ду олий, совцуш хилла уьш, цуьнга йовлакх сихха д1атиллийта, х1унда аьлча, зуда коьрта 1уьйра гича, стигал и ца дезалой, керчий, т1ек1елйолу боху.
Духар уггар хьалха д1адолало коьрта туьллучу х1уманна т1ера. КУЙ
Стаг бераллера валаран, цунна т1е баккхийчеран дукъ дожаран, вуонна а, диканна а д1ах1отта кийча хиларан билгало ю (доьхка)юкъ ехкар .
хаттарш
- Зуда ялийна меттиг хилча х1ун олу? —
- К1ант вича х1ун олу? –
- Ц1ена бедар юьйхина хилча а, эцча а?
- Керлачу ц1а чу ваьллачуьнга х1ун олу?
- Цхьа бохам хиллачуьнга х1ун олу?
- Зуда ялийна меттиг хилча х1ун олу? -(Дала беркате т1аьхье йойла! )
- К1ант вича х1ун олу? – ( Дала беркате доьзалхо войла! Т1аьхье беркате йойла!
- Ц1ена бедар юьйхина хилча а, эцча а? – ( Г1оза лелайойла! )
- Керлачу ц1а чу ваьллачуьнга?- ( Х1усамаш Дала беркате йойла,чохь иман, беркат ма эшадойла, ирсе г1уоза дахар хуьлда!)
- Цхьа бохам хиллачуьнга х1ун олу?- ( Эзар балех хьалха волийла.Дала диканца меттах1оттадойла хилла зен .)
- Х1етал-металш .
- 1. Дуьнен чохь цкъа а ца леш ерг?
- А дамалла.
- Д икалла.
- 6. Кицанахь сарралц бен лаьтташ яц бохуш, юьйцург х1ун ю?
- 2. Барзо шен кан хийцарх, ца хуьйцуш ерг х1ун ю?
- Х азалла.
- А мал.
- 3. Нанас шен берана комаьрша кховдошъерг х1ун ю?
- 7. Адаман г1иллакхехь тоьллачух цхьа г1иллакх х1ун ду?
- Й овхо.
- К омаьршалла.
- 8. Цхьана а садолчу а, садоцчу а х1уманца адамна Дала лело бакъо цаелларг х1ун ю?
- 4. Гергарлонан бух хилла лаьтташъерг х1ун ю?
- Марзо
- А чо(хьаг1, гамо).
- 5. Муьлхачу а адамехь ца хилча йиш йоцург х1ун ю?
- 9. Муьлххачу а къийсамехь уггаре а дика герз муьлха ду?
- Хь екъал .
Г1илкхехь, оьзда лелар
- Хаттар :Чу-араволуш хьалхе хьаьнга яла еза?
- Жоп: Чу-араволуш хьалхе воккхачуьнга а,заь1апчуьнга а д1аяла еза.
- Хаттар: Хьошалг1ахь шена хьалха йиллина юург буха а ца юьтуш яа еза,я мелла а буха йита еза?
- Жоп: Жимма буха йита еза.ша вуззалц йиъна хиларан маь1на ду цуьнан.
- -Суна ч1ог1а дика хета шуна иштта дика хууш. Дала и хаарш берашна хьеха кхин а к1орггера хаа пурба лойла вайна.
Хьаша вар а, т1еэцар
- 1. Вевзаш вара, вацара ца бохуш, хене ца хьожуш, т1еоьцуш ду хьаша.
- «Вевзаш вацарх, ломахь наха даима оьцу Хьаша т1е» (А.Сулейманов).
- Кхин ца масал а далор вай:
- -«Ассаламу 1алайкум! Хьаша т1еоьций аша? — Ва 1алайкум вассалам! Йокъанах дог1анна санна, т1ера ду-кха тхо хьешана, — жоп делира лекхачу дег1ахь волчу стага:
- — Тхо ч1ирхой ду. Сан ц1е Хасболат ю. Ткъа х1ара сан к1ант ву, Шахьби. Буьйса яккха меттиг езара тхуна.- Марша вог1ийла хьо! Чоьхьавала. Хьайн ц1а веана хьо»;
Дерзор: Нохчийн г1иллакх-оьздангалла,васт далош аьлча,цхьа лекха б1ов ю. Вайн къоман х1ора а чкъуро цхьацца кхериг буьллуш йоьттина,лакхаяьккхина. Цундела х1ора нохчочун декхар ду и б1ов 1алашъяр,иза кхин а лакхаяккхарехь дакъалацар. Нохчийн г1иллакх-оьздангаллин г1ала замано а йохор яц,нагахь вайх х1орамма а иза 1алашъяхь,шен леларца,вистхиларца,дечу г1уллакхца. Иза лаьттар ю,нохчийн къам мел деха.»
- Баркалла