1
КIыщокъуэ Алим и гъащIэ гъуэгуанэр КIыщокъуэ Алим и гъащIэ гъуэгуанэр Учитель кабардинского языка и литературы Охова Алла Артуровна 2013 г. МОУ «Лицей 1 ГП Терек»
2
Мурадхэр: 1 К1 ыщокъуэ Алим и гъащ 1 эмрэ литературнэ Лэжьыгрэмрэ щыгъэгъуэзэн. 2 К1 ыщокъуэ Алим и лирикам хэшэн. 3 К1 ыщокъуэм и бзэм и къулеягъымрэ и шэрыуагъымрэ гу лъегъэтэн.
3
Был министром просвещения КБАССР ( ), секретарем Кабардинского обкома ВКП(б) ( ). После окончания аспирантуры Института красной профессуры (Академия общественных наук при ЦК КПСС) работал заместителем председателя Совета Министров КБАССР ( ). С 1959 года Алим Кешоков председатель Правления Союза писателей КБАССР и секретарь Правления Союза писателей РСФСР, секретарь Правления Союза писателей СССР и Литфонда СССР ( ). Был членом Президиума Советского комитета солидарности стран Азии и Африки, Советского комитета по связям с писателями Азии и Африки. Был депутатом Верховного Совета СССР, Верховного Совета РСФСР, Верховного Совета КБАССР. Был министром просвещения КБАССР ( ), секретарем Кабардинского обкома ВКП(б) ( ). После окончания аспирантуры Института красной профессуры (Академия общественных наук при ЦК КПСС) работал заместителем председателя Совета Министров КБАССР ( ). С 1959 года Алим Кешоков председатель Правления Союза писателей КБАССР и секретарь Правления Союза писателей РСФСР, секретарь Правления Союза писателей СССР и Литфонда СССР ( ). Был членом Президиума Советского комитета солидарности стран Азии и Африки, Советского комитета по связям с писателями Азии и Африки. Был депутатом Верховного Совета СССР, Верховного Совета РСФСР, Верховного Совета КБАССР ВКП(б) ЦК КПСС Союза писателей СССР ВКП(б) ЦК КПСС Союза писателей СССР Алим Кешоков начал печататься в 1934 году. Его первый сборник стихов «Бгы лъапэхэм деж» (У подножия гор. 1934). Алим Кешоков начал печататься в 1934 году. Его первый сборник стихов «Бгы лъапэхэм деж» (У подножия гор. 1934).1934
4
Али́м Пшемахович Кешо́ков (род. 9(22) июля 1914, сел. Шалушка, ныне Чегемского района КБР 29 января 2001, Москва) кабардинский поэт, прозаик. Али́м Пшемахович Кешо́ков (род. 9(22) июля 1914, сел. Шалушка, ныне Чегемского района КБР 29 января 2001, Москва) кабардинский поэт, прозаик.9(22) июля 1914КБР29 января 2001Москва 9(22) июля 1914КБР29 января 2001Москва Окончил двухлетнюю сельскую школу ( ), открытую в 1923 году его отцом. После окончания филологического отделения Второго Северо-Кавказского пединститута в г. Владикавказе ( ) работал преподавателем кабардинского языка и литературы на областных учительских курсах для подготовки учителей сельских школ. В течение года преподавал русский язык и литературу на Кабардинском педагогическом рабочем факультете, а затем поступил в аспирантуру Института нерусских школ в Москве. Позднее работал директором НИИ национальной культуры в Нальчике ( ). Окончил двухлетнюю сельскую школу ( ), открытую в 1923 году его отцом. После окончания филологического отделения Второго Северо-Кавказского пединститута в г. Владикавказе ( ) работал преподавателем кабардинского языка и литературы на областных учительских курсах для подготовки учителей сельских школ. В течение года преподавал русский язык и литературу на Кабардинском педагогическом рабочем факультете, а затем поступил в аспирантуру Института нерусских школ в Москве. Позднее работал директором НИИ национальной культуры в Нальчике ( ) Владикавказе аспирантуру Нальчике Владикавказе аспирантуру Нальчике Во время Великой Отечественной войны служил в Красной Армии кадровым офицером ( ). Во время Великой Отечественной войны служил в Красной Армии кадровым офицером ( ).Великой Отечественной войны Красной Армииофицером Великой Отечественной войны Красной Армииофицером
5
ТхакIуэхэм зытепсэлъыхьын яIэщ. ТхакIуэхэм зытепсэлъыхьын яIэщ. КIыщокъуэ Алимрэ Кайсын Кулиевымрэ гъ. ТхакIуэхэм зытепсэлъыхьын яIэщ. ТхакIуэхэм зытепсэлъыхьын яIэщ. КIыщокъуэ Алимрэ Кайсын Кулиевымрэ гъ.
6
Капитан КIыщокъуэ Алим Декабрым и гъ. Капитан КIыщокъуэ Алим Декабрым и гъ.
7
УэрэдыщIэ къоуниху. УэрэдыщIэ къоуниху. Композиторхэу Къэрдэн Хьэсэнрэ Балэ Мухьэдинрэ ягъусеу гъ. УэрэдыщIэ къоуниху. УэрэдыщIэ къоуниху. Композиторхэу Къэрдэн Хьэсэнрэ Балэ Мухьэдинрэ ягъусеу гъ.
8
Йеменым и тхакIуэхэм деж КIыщокъуэ Алим щохьэщIэ Санэ,1979 гъ. Йеменым и тхакIуэхэм деж КIыщокъуэ Алим щохьэщIэ Санэ,1979 гъ.
9
Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакуэхэм я VI съезд Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакуэхэм я VI съезд Нальчик 1969 гъ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакуэхэм я VI съезд Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакуэхэм я VI съезд Нальчик 1969 гъ.
10
КIыщокъуэ Алим и юбилеем къеблэгъащ и ныбжьэгъу Сергей Михалков. КIыщокъуэ Алим и юбилеем къеблэгъащ и ныбжьэгъу Сергей Михалков гъ КIыщокъуэ Алим и юбилеем къеблэгъащ и ныбжьэгъу Сергей Михалков. КIыщокъуэ Алим и юбилеем къеблэгъащ и ныбжьэгъу Сергей Михалков гъ
11
КIыщокъуэ Алимрэ и къуэрылъху цIыкIумрэ.
12
Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакIуэхэр IущIащ Михаил Шолоховым Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакIуэхэр IущIащ Михаил Шолоховым Москва,1963 гъ. Москва,1963 гъ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакIуэхэр IущIащ Михаил Шолоховым Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакIуэхэр IущIащ Михаил Шолоховым Москва,1963 гъ. Москва,1963 гъ.
13
Тхакуэхэм я союзым Тхакуэхэм я союзымщызэхуэзащ КIыщокъуэ Алим Расул Гамзатовыр Кайсын Кулиевыр 1957 гъ. Тхакуэхэм я союзым Тхакуэхэм я союзымщызэхуэзащ КIыщокъуэ Алим Расул Гамзатовыр Кайсын Кулиевыр 1957 гъ.
14
Награды: Герой Социалистического Труда (1990), с вручением ордена Ленина знака особого отличия золотой медали «Серп и Молот» Герой Социалистического Труда (1990), с вручением ордена Ленина знака особого отличия золотой медали «Серп и Молот» Герой Социалистического Труда 1990 ордена Лениназолотой медали «Серп и Молот» Герой Социалистического Труда 1990 ордена Лениназолотой медали «Серп и Молот» Орден Ленина (1984) Орден Ленина (1984) Орден Ленина 1984 Орден Ленина 1984 Орден Октябрьской Революции (1974) Орден Октябрьской Революции (1974) Орден Октябрьской Революции 1974 Орден Октябрьской Революции 1974 три ордена Трудового Красного Знамени три ордена Трудового Красного Знамени три ордена Трудового Красного Знамени три ордена Трудового Красного Знамени Орден Дружбы народов Орден Дружбы народов Орден Дружбы народов Орден Дружбы народов Орден Отечественной войны Орден Отечественной войны Орден Отечественной войны Орден Отечественной войны Два ордена Красной Звезды Два ордена Красной Звезды Два ордена Красной Звезды Два ордена Красной Звезды Орден Знак Почёта Орден Знак Почёта Орден Знак Почёта Орден Знак Почёта Лауреат Государственной премии СССР Лауреат Государственной премии СССРГосударственной премии СССРГосударственной премии СССР Лауреат Государственной премии РСФСР им. М. Горького (1969) Лауреат Государственной премии РСФСР им. М. Горького (1969)РСФСР1969РСФСР1969 Народный поэт Кабардино-Балкарии (1964) Народный поэт Кабардино-Балкарии (1964)1964 Почётная грамота КБР (1994) Почётная грамота КБР (1994)1994
15
Упщ 1 эхэр. 2Мы пычыгъуэр къызыхахар сыт хуэдэ усе «Сэ куэдрэ, куэдрэ сигу къолъадэ Шы жир сытесу къэскIухьын, Дихэку губгъуэшхуэм сынилъадэу, Зэдэжэм пы 1 эр яв 1 эсхьын.» «Зэкъуэш спори зы анэм къилъхуркъым». Сыт хуэдэ усе мы эпиграфы къызыхуихьар? 1 «Сэлэт салам». 2 «Нып». 3 «ЗэкъуэшитI». 1 «Насып». 2 «Сык 1 уэнт нэхъ псынщ 1 эу». 3 «Ф1 ымрэ 1 еймрэ». верно неверно
16
3 К1 ыщокъуэ Алим къалъхуащ? грэм грэм грэм 4 Сыт хуэдэ усе Хэку зпуэшхуэм теухуар? 1 «Уузыншэм»-сэ жызо 1 э». 2 «Си фочым 1 эпл 1 э есшэк 1 пуэ». 3 «Адэжь щ 1 ыналъэ». 5 К1 ыщокъуэ Алим къыщалъхуащ: 1 Нартан къуажэм. 2 Щхьэлыкъуэ къуажэм. 3 Аргудан къуажэм.
17
6 Кхъужьей къудамэ усер теухуащ 1 Адыгэ лъахэмрэ хабзэ нэмысымрэ. 2 Лэжьыгрэм 3 Хэку зпуэшхуэм. 7 «Иджы илъэгур ныш 1 эхуами, Ит 1 ани щ 1 эк 1 э ар схъуэжын? Ар сщыгъыу бийхэм сатек 1 утащи, Сэ ар гуф 1 эгъуэм хуэсхьыжынщ». Мы пычыгъуэр сыт хуэдэ усе къызыхахар? 1 «Сэлэт шырыкъу». 2 «Бгым дэк 1 гъуэгу». 3 «Уядэжь и уни къэгъэзэж».
18
Используемые ресурсы: 1 Всадник чести.Алим Кешоков: жизнь и творчество/Сост.М.М. Хафицэ, Дж.П. Кошубаев. Нальчик. «Эльбрус», Хрестоматие по Кабардино-Черкесской литературе. Для 10 класса. Для 10 класса. Эржибов Аслан Кошевич. Нальчик. «Эльбрус» http: // ru. Wikipedia.org. 4/
.
Темэр: Рассказ «Гулъытэ» К1уант1э 1эзид
Мурад нэхъыщхьэхэр: Рассказыр
зытеухуам щыгъуазэ щ1ын, авторым
апхуэдэ псалъащхьэ къыщ1игупсысам и щхьэусыгъуэр
жегъэ1эн.
Я
гулъытэ, гукъэк1хэм зегъэужьын.
Рассказым къыщек1уэк1 1уэхугъуэм ехьэл1ауэ я 1уэху
еплъык1эр къыжа1эфу егъэсэн.
Рассказым
къыхэщ сабийхэм я щытык1эхэм
характеристикэ иратыфын.
Гъэсэныгъэ,
ц1ыхуф1агъ и лъэныкъуэк1э мыхьэнэ
нэхъыщхьэр рассказым къыхагъэщын.
УУД-хэм я къэлэн
нэхъыщхьэхэр:
Личностнэ
1уэхугъуэхэр: Самооценкэ егъэщ1ын
Рассказым хэт сабийхэм я п1э я щхьэ ирагъувэк1эрэ
зэгъэпщэныгъэхэр ирагъэк1уэк1ын.
Регулятивнэ
1уэхугъуэхэр: Урокым и темэр зэхагъэувэфын, я лэжьэк1эм оценкэхэр
иратын, рефлексия.
Познавательнэ
1уэхугъуэхэр: Логическэ зэгъэпщэныгъэхэр.анализхэр. блок схемэхэр
егъэщ1ын.
Коммуникативнэ
1уэхугъуэхэр: жэуап тэмэмхэр ятыфу, адрейхэм едэ1уэфу, я гупсысэхэр
зэк1элъыхьауэ къа1уэтэфу гъэсэн.
Урокыр
зэрек1уэк1ынур.
1.Организационный момент.
Гукъыдэж фи1эу фылэжьэну сынывохъуэхъу псоми. Нобэрей
ди урокым щыдджынущ К1уант1э 1эзид и рассказ «Гулъытэ» жыхуи1эр.Рассказыр джын
щ1эдмыдзэ щ1ык1э, фигу къэвгъэк1ыжи къызжеф1э, ц1ыхум и дуней тетык1эм
,хьэл-щэнхэм ехьэл1ауэ дызэджа тхыгъэхэм я ц1эр ,ахэр нэхъ зытеухуауэ щытыр.
(Сабийхэм къырабжэк1) – «Л1ымрэ жыгымрэ» (таурыхъ), «Пц1ащхъуэ
ц1ык1у»(таурыхъ), «Щ1алэм и насып»(хъыбар) н.къ.
Къевбжэк1а тхыгъэхэр е хъыбарщ, е
таурыхъщ, е рассказщ. Ахэр псори литературэм и жанырщ. Къыжыф1эт, рассказыр е
хъыбархэм , е таурыхъхэм сытк1э къащхьэщык1рэ?
(сабийхэм жэуап ят)
— Рассказхэр ц1ыхухэм , абыхэм гъащ1эм щалэжь
1уэхугъуэхэм теухуауэ щытщ, абыхэм 1еймрэ ф1ымрэ гу лъыдагъатэ, куэдым
драгъэгупсыс, пэжыгъэм, ц1ыхуф1агъэм дыхураджэ.
Къевбжэк1а тхыгъэхэм хэт ц1ыхухэм , мыбы ц1ыхугъэ
хэлъщ, мыбы хьэл-щэн дахэ и1эщ,мыр ц1ыхуф1щ зыхужып1эфынухэм епхьэл1э хъуну
щэнхэр, фи ст1олыщхьэм телъ карточкэхэм ит псалъэхэм фыкъеджи къыхэфх.
2. (Работа в парах) Зэгъусэу мэлажьэ. Хьэзыр хъуахэм зэгъусэу я
1эр я1эт.
Карточкэхэм ит псалъэхэр:
— Зэранщ1ак1уэ
— ц1ыхуф1
— гугъыдэж зи1э
— хахуэ
— фыгъуэнэд
-зыми щымышынэ.тегушхуэныгъэ зи1э
— пэжагъ зыбгъэдэлъ
— лэжьыгъэр зи 1эпэгъу
— пц1ы1уэпц1ышэ
-ерыщагъ зыхэлъ
— сыт хуэдэ 1уэхуми егугъу ц1ыху
— къэгубжьырей
— шы1эныгъэ зыхэлъ.
Сабийхэм къыхаха щэнхэр кърабжэк1, иужьк1э слайдк1э
ойплъыжхэр.
3. Фегупсыси къыжыф1э, «ц1ыхугъэ» жыхуи1э псалъэм
къик1ыр, абы и мыхьэнэ нэхъыщхьэр, апхуэдэ ц1ыхум бгъэдэлъын хуей щытык1эр. (сабийхэм я жэуапхэр къат,
иужьк1э схемэ ящ1)
Ц1ыхугъэ (человечнос
ть)
псапэ (милосердие) гукъэк1(тёплое,доброе
(благотворение)
человеческое
внимание)
гущ1эгъу (сочувствие) гулъытэ (нравственное внимание)
ф1ыщ1э
(благодарность)
Дауэ феплърэ, фэ
фщыщ дэтхэнэ зыми зыхужи1эжыфыну п1эрэ, ц1ыхугъэ хэлъу?
-Карточкэхэмк1э
сывгъэлъагъу: — удзыфэ- сэ ц1ыхугъэ схэлъщ
— плъыжь- сэ иджыри ц1ыхугъэшхуэ схэлъкъым
— гъуэжь — сэ иджыри къызгуры1уэркъым ц1ыхугъэр
зищ1ысыр
4. Ет1уанэ
карточкэм дролажьэ.
Къехыгъуэхэм ит
псалъэхэм фоджэри зэхывогъэк1, дэтхэнэра гъащ1эм нэхъ увып1эшхуэ щызыгъуэтыр.
Иужьк1э зыхэфлъхьэну фызыхуей щэнхэр щ1ывотхъэри гъурыгъуурэ фыкъоджэ.(работа в
парах)
Ц1ыхугъэ Адыгагъэ
Хьэтыр Ц1ыхугъэ
Псапэ Нэмыс
Гущ1эгъу Л1ыгъэ
Гулъытэ Акъыл
Гукъэк1 Напэ
Ф1ыщ1э
Дауэ фегупсысрэ,
ц1ыхугъэ зыхэлъымрэ зыхэмылъымрэ зэщхь? Сытк1э зэщхьэщык1рэ ахэр? (сабийхэм
жэуап къат).
Жэуап къызэфтахэм
ипкъ итк1э, ди урокым и мурад нэхъыщхьэр къыжыф1ыфыну п1эрэ?
Сытым дытепсэлъыхьыну
нобэ?
Саб.- Сэ
сызэригугъэмк1э, рассказыр къэдгъэсэбэпурэ ц1ыху хьэл-щэным , ц1ыхум и дуней
тетык1эм, гулъытэ хэлъын хуейм дытепсэлъыхьынущ.
Егъ.- Дауэ
фегупсысрэ, мыпхуэдэ псалъащхьэ щхьэ хуищ1а мыбы авторым? (саб.жэуап къат).
Абзацхэр къызэрыщ1идзэм феплъ, доскам ит сурэтхэм феплъи къыжыф1э, сыту п1эрэ
рассказыр зытеухуауэ щытынур?
Саб. – Сэ
сызэригугъэмк1э……………………..(жэуапхэр жа1э)
— Сэ
сызэреплъымк1э ……………………..
— Сэ
къызэрысф1эщ1ымк1э ………………
5. Сабийхэр
гъурыгъурэ йоджэхэр.
Еда1уэхэм упщ1эхэр
еджэм ират ,зэджар къыгуры1уарэ къыгурымы1уарэ къращ1эну.
Егъэджак1уэм упщ1эхэр
сабийхэм ярет, сабийхэм жэуапхэр къатыж.
– Фигу ирихьа
рассказыр?
— Фи гугъахэмрэ
рассказыр зытеухуамрэ зэтехуа?
— Мы сурэтыр темэм
епхьэл1э хъуну? (слайдхэр егъэлъэгъун)
— Сыт хуэдэ
фрагмент абы къигъэлъагъуэр?
— Сытым фи гур нэхъ
дихьэха, сытхэр фигу ирихьа?
— Сыт хуэдэ мурадк1э
авторым Светэ и проблемэхэр ди пащхьэ къырилъхьа?
Сабийхэр анэм хуа1э
лъагъуныгъэм, гулъытэм топсэлъыхьхэр.
— Иджыри сытым гу
лъыфта? (ныбжьэгъугъэм топсэлъыхьхэр, Светэ и 1уэхухэр зэрыдагъэпсынщ1ам и
гугъу ящ1)
6. Рассказым еджа,
тепсэлъыхьа иужьк1э блок – схемэ ящ1ыр.
Анэ
Сымаджэ температурэ
и1эт
хъуащ
къэтэджыфыртэкъым
Светэ
Сусанэ
ныбжьэгъухэр
Азрэт,Лалу, Мэржан, Лъостэн, Натэ.
дохутыр, хущхъуэ
 |
тхьэмахуэк1э
дэ1эпыкъуащ унэ лэжьыгъэр къыхуахьурэ
ирагъэщ1ыжащ.
-Мы сабийхэмрэ я егъэджак1уэмрэ ц1ыхугъэ яхэлъу жып1э
хъуну? Апхуэдэу фигугъэмэ фи тхьэмпэхэр къэвгъэсэбэпи фи жэуапхэр
сывгъэлъагъу.
удзыфэ-нт1э
хъунущ
плъыжь- хьэуэ хъунукъым
гъуэжь – къызгуры1уакъым
Мурад пщ1ар къохъул1эн папщ1э сыт пщ1эн хуейр?
— Уи псалъэ бгъэпэжыфу ущытын хуейщ.
— Сабийхэм ар къехъул1а? (жэуапхэр къат)
7. Итог.
Урокыр щыщ1идзэм мурад зыхуэдгъувыжар къывэхъул1ауэ
фыбжырэ?
(жэуапхэр къат).
— Урокыр зэрек1уэк1ар фигу ирихьа? Ирихьауэ
щытмэ фи тхьэмпэхэр
сывгъэлъагъу.
удзыфэ- сигу ирихьащ, сф1эф1у,
сф1эгъэщ1эгъуэну сылэжьащ
гъуэжь – урокым къыщек1уэк1а
псори сигу ирихьакъым
плъыжь – къызэхьэлъэк1ыу,
къызгурымы1уэу сыщ1эсащ.
8.- Фыкъыдэк1ыурэ фи тхьэмпэхэр ди жыгым пыфщ1э.
(жыг сурэт доскам итщ)
Егъэджак1уэхэмрэ сабийхэмрэ йоплъыжхэр, урокыр зигу
ирихьа, иримыхьа, къызэгуры1уа, къызэгурымы1уахэм.
9. Унэ лэжьыгъэ.
Рассказым ехьэл1ауэ сурэт щ1ын,
мыпхуэдэ темэхэмк1э.
«Светэрэ и анэмрэ», «Зэныбжьэгъухэр», «Егъэджак1уэмрэ
сабийхэмрэ»
10. Сэри урокым иужь дыдэу сызыхуейр
нывжес1энщ.
Ст1олыщхьэм телъ конвертхэр
къызэтефхи феджэ. (конвертым тхылъымп1э дэлъщ, абы тетхащ: « Уи япэк1э
къэк1уэну псом уегупсысауэ, псапэрэ гуапэрэ блэжьу псэу, ц1ыхуф1у ущытыныр
нэхъ тыншщ, ц1ыху 1ейуэ ущытын нэхърэ!».
Абдежым ди урокыр
иухащ, узынщэу фыщытхэ!
ПОЭТИЧЕСКОЕ НОВАТОРСТВО БЕТАЛА КУАШЕВА
© Шогенова Э.А.*
Кабардино-Балкарский государственный университет им. Х.М. Бербекова, г. Нальчик
Статья подготовлена на одном из государственных языков РФ — кабардино-черкесском.
К1уащ Бет1ал адыгэ усак1уэ нэхъ инхэм ящыщ зыщ. Абы лъэпкъ литера-турэм хэлъхьэныгъэ хуищГам мыхьэнэшхуэ и1эщ. К1уащ Бет1ал и творчест-вэр къипщытэк1эрэ, критик, литературэхутэ, щ1эныгъэл1 Сокъур Мусэрбий мыпхуэдэу итхыгъат: «Щоджэнц1ык1умрэ Юъщокъуэмрэ я дерсхэр къилъы-тэурэ, Бет1ал икъук1э жан ищ1ащ адыгэ усэм и 1эпкълъэпкъыр, щ1алэгъуэм и къару мылъытэк1э ар иузэдащ, нэгъуэщ1 лъэпкъхэм я усэ культурэм и на-лъэ куэд анэдэлъхубзэм ек1уу къригъэзэгъащ, псалъэ къызэрыгуэк1хэр са-тырхэм къыщигъэщ1эращ1эурэ, усэ къэ1уэтэк1эр икъук1э щ1эщыгъуэ ищ1ащ, ди литературэми къыхэнащ щ1алэгъуэ мыухыжым и усак1уэ уахътын-шэу» [1; 202].
Гъащ1эшхуэ имы1ами, адыгэ литературэм хэлъхьэныгъэ хуэзыщГыфа хэку усак1уэ иным, талант абрагъуэ зыбгъэдэлъа усак1уэ гъуэзэджэм адыгэ усыгъэм гъуэгущ1э щыпхришащ, 1уэхугъуэщ1эхэр, гупсысэщ1эхэр къыщы-зэ1уихащ, и зэманым псэуа и ц1ыхухэм я гурылъ-гуращэхэр куууэ къи1уэ-тащ, къыдалъхуахэр ц1ыхугъэм, пэжыгъэм, захуагъэм къыхуриджащ, и гугъ-уехь щымысхьыжу, и псэ дыдэм емыблэжу и псалъэ лъэщхэмк1э къулыкъу нэс абыхэм яхуищ1ащ. Псэзэпылъхьэп1э и лъахэр щихуэм л1ыгъэ къигъэлъ-эгъуам, и хэкумрэ къызыхэк1а и лъэпкъымрэ къалэн телъыджэ яхуищ1ам зэик1 мык1уэдыжын пщ1эрэ щ1ыхьрэ усак1уэ гъуэзэджэм къыхуахьащ. Аращ
* Магистрант кафедры Литературы и фольклора народов Северного Кавказа ИФ КБГУ.
Литература
31
абы и ц1э лъап1эр хэкум и Цыхухэм гуапэу къыщ1апсэлъыр, я гум щ1ыщагъ-аф1эр, адыгэ литературэм и тхыдэм увып1э лъагэ абы щ1ыш^1лъагъэсыр.
К1уащым хьэлъхьэныгъэу ищ1ам ущытепсэлъыхькХэ, ублэк1ынк1э 1эмал зимы1эщ абы псалъэ гъэпсык1эм щ1эуэ хилъхьам. Ар, псом япэу, 1эк1уэлъ-ак1уэу инверсиер къигъэсэбэпу зэрыщытарщ.
Пэжщ, а 1эмалыр сыт щыгъуи зэхуэдэу къезэгъырабгъуу зэрыщымыта-ри хэкъщ, ауэ нэхъыбит1ымк1э инверсиер 1эзагъ хэлъу къагъэсэбэпыным къэ-бэрдей-шэрджэс поэзием и бзэр хэпщ1ык1ыу иузэщ1ащ, ик1и ар зи Ф1ыщ1э нэхъыщхьэр КТуаш Бет1алш. Апхуэдэу абы ф1ыщ1э бгъэдэлъщ адыгэ усэ гъэпсык1эм зегъэужьынымкТи. Усэ гъэпсык1эр къэзыпщ^ггэхэм ялъытэр макъ зэпэджэжхэмрэ к1эух рифмэхэмрэ псалъэухам къыдэк1уэ пкъыгъуэ зэ-мыл1эужьыгъуэхэм ящ^1щмэ, ар 1эзагъым и нэщэнэу. Ат1э, абык1э К1уащым икъук1э щапхъэ гъуэзэджэ къигъэлъэгъуащ: абы и усэхэм шьIмашIэ дыдэщ, псалъэм папщ1э, япэ итахэм бэуэ ядэплъагъу глагол рифмэр. Абы и ф1агък1э лъэпкъ поэзием силлабо-тоникэр нэхъ лъэ быдэк1э щыуващ.
1уэхугъуэ зэмыл1эужьыгъуэ куэд къызэщ1еубыдэ К1уащ Бет1ал и творчест-вэм. Шет’еиныгъэкЬ, гуапагъэк1э гъэнщ1ауэ абы игу пщтырым къигъэщ1а усэхэр, уэрэдхэр, поэмэхэр и лъэпкъым, и лъахэм хуэгъэза лъагъуныгъэ къу-дейкъым, ат1э псоми ди зэхуэдэу къэтлъытэ хэкушхуэм зэрыщ^пу хуэгъэзащ.
Зауэ нэужь илъэсхэм адыгэ усэ гъэпсык1эм и мыхьэнэри, ар зыхуэдэр зэхэгъэк1ын зэрыхуейри япэ къызыгуры1уахэм ящыщщ къэбэрдей усак1уэ К1уащ Бет1ал. Адыгэ 1уэры1уатэм теухуауэ абы япэ щ1ык1э т’хыну и мурада кандидат диссертацэм 1уэры1уатэм и усэ гъэпсык1эр зы 1ыхьэу хыхьэн хуе-ящ, ауэ иужьк1э щ1эныгъэл1ым а темэр ехъуэж — ар треухуэ иджырей адыгэ усэ гъэпсык1эм. Ауэ абы а лэжьыгъэр и к1эм хунэгъэсакъым. 1ыхьэ е пычы-гъуэ щхьэхуэу къызэтенахэу ди деж къэсыжахэр щыхьэт тохъуэ адыгэ усэ гъэпсык1эм КТуащыр куууэ щыгъуазэу, абы и щытык1э нэхъыщхьэхэм теухуауэ 1уэху еплъык1э пыухыкТахэр и1эжу зэрыщытам.
«Лъэпкъ усэ гъэпсык1эм теухуауэ К1уащ Бет1ал гупсысэ зытетахэр, абы-хэм я нэхъыбэр и к1эм нэмыгъэсауэ, нэмьпхысауэ къыгIэрыхьа щхьэк1э, лэ-жьыгъэ гъэщ1эгъуэнит1ым къышиIуэташ, ауэ а лэжьыгъит1ри и щхьэк1э къыдигъэк1ыным хунэсакъым, ат1э езыр дунейм ехыжа нэужьщ ахэр и архи-вым къышьIхагьуэтэжари, япэу къыщыдагъэк1ари» [3; 39].
«Нарт эпосым и усэ гъэпсык1эр», «Къэбэрдей усэм и ухуэк1эр» лэжь-ыгъэхэр япэу усак1уэм и тхыгъэхэр щызэхуэхьэса тхылъит1ым и ет1уанэ том 1966 гъэм къыдэк1ам къытехуащ. «Нарт эпосым и усэ гъэпсык1эр» лэжьыгъэр топсэлъыхь нарт эпосым и усэ гъэпсык1эм. Ар и к1эм нэмыгъэсами, къы-щи1эта 1уэхугъуэхэм я лъэныкъуэ зыбжанэ К1уащ^1м гъэщ1эгъуэну пэжу, куууэ къыщихутащ. Абыхэм я нэхъыбэми пасэм зыри тепсэлъыхьакъым, ахэр усак1уэм езым и щхьэк1э къызэIуихаш, япэу зэхигъэк1ащ. Нэхъ ехьэжьауэ ар къызытеувы1ахэм ящыщхэщ адыгэ 1уары1уатэм псалъэмрэ макъамэмрэ зэ-рызыхущытыр, уэрэдыжьхэм пычыгъуэм щ1ып1э щиубыдыр, щи1э щ^гтык-
32 ПРИОРИТЕТНЫЕ НАУЧНЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ: ОТ ТЕОРИИ К ПРАКТИКЕ
1эр, абыхэм цезурэм щигъэзащ1э къалэныр, ящ1элъ макъамэм и къулеягъэр, я зэщхьэщык[ын^1гъэр, макъзешэ, дэк1уашэхэр абыхэм зэхуэмыдэу къызэ-рыщыгъэсэбэпар.
Адыгэ уэрэдхэр я гъэпсык1э, ухуэк1эк1э зэрызэмык1уал[эм, зэрызэмыщ-хьым тепсэлъыхьауэ щытащ К[уащ Бет1ал. «Нарт эпосым и гъэпсыкЕэ» лэжьыгъэм абы эпосым хэт пшыналъэхэр гупит[ущ зэриугуэшыр. Абы зэрыщыт-хамк1э, «… нарт эпосым и1эщ усэ л1эужьыгъуит[: къызэджэрэ (декламировать ящ[рэ) уэрэду ягъэзащ[эрэ». Иужьк1э зэф[эува адыгэ уэрэдыжьхэм нарт эпосым ижь хуабжьу къыщ[ихуащ, абыхэм я нэхъыбэм ар щапхъэ ящ[ащ. Апхуэдэу щ^1щытк1э, Хьэк1уащэ Андрей къызэрилъытэмк1э, «адрей уэрэд-хэри гупит[у щ1эдгуэшын щхьэусыгъуэ дэ ди[экъым». Апхуэдэ гуэшык1эм К1уащ Бет1али лъабжьэ хуищ[ыр, и нэщэнэ нэхъыщхьэу къилъытэр зыщ -макъамэ щ[этрэ щ[эмытрэщ. Къэбэрдей усак1уэми къыгуро1уэ [уэры[уатэм и тхыгъэ усэу ягъэзащ[эмрэ уэрэду жа1эхэмрэ зэпэщхьэхуэ зыщ[ыр макъа-мэр зэрыарар, макъамэми абыхэм апхуэдизк1э зэхъуэк1ыныгъэшхуэхэр хелъ-хьэри, ахэр зыуэ къэплъытэныр къезэгъыщэркъым.
К1уащ Б. и лэжьыгъэм т[эк1у нэхъ зыубгъуауэ щытопсэлъыхь макъамэм усэм ирит апхуэдэ зэхъуэк1ыныгъэхэм. Абы къызэрилъытэмк1э, «… къы-зэджэ усэхэм хэт псалъэхэр пыухык1амэ, замыхъуэжмэ ик1и куэд-мащ[эми зы жыпхъэ щхьэхуэм итмэ, уэрэду ягъэзащ[э усэхэм а хьэлхэр нэхъыбэу щызыхалъхьэр макъамэ щащ[элъырщ, н. ж. уэрэдхэм хэт псалъэхэм макъамэ щыщ1эмытымрэ ар щ1эту шагъэзаш[эмрэ лексикэрэ метрикэрэ я лъэ-ныкъуэк1э зэшхьэшык[ыныгъэшхуэхэр я1эщ. Пэжыр жып1эмэ, нарт уэрэдхэм я псалъэхэм я щытык1э нэсыр сэтей къыщыхъур уэрэду щыжаЬм и дежщ^» [4; 190].
К1уащ Б. и лэжьыгъэм и гугъу шишIаш цезурэм нарт пшыналъэхэм щи-убыд щ1ып[эм. ЩЪныгъэМым къызэрилъытэмк1э, «цезурэм и ф1ыгъэк1э нарт усэхэм нэхъ гъэхуауэ, на1уэу укъоджэ, абы и ф1ыщ1эк1э усэ сатырым укъы-щеджэк1э и ет1уанэ 1ыхьэм и пэм укъыщызэтеувы1э е логическэ ударенэр зытехуэ псалъэхэр нэхъ 1упщ1у къыхэбгъэщхьэхук1 мэхъу. Ар дэ1эпыкъуэгъу хъарзынэщ зи гупсысэк1э зэпэгъэува усэ сатырым и пкъыгъуэхэр зэщхьэ-щ^1гъэк1ынымк1э» [5; 182].
Щ1эныгъэл1 щхьэхуэхэм пэжу гу зэрылъатащи, усэ сатырым хэт хэ1э-тык1а пычыгъуэхэр езыхэри къызэрапсэлъ къарук1э зэхуэдэкъым, зэтеху-эркъым. Сатырым щи1э мыхьэнэ, зыдэув щ1ып1э и лъэныкъуэк1э ахэр зэ-Шхьэшок[. Нэхъ пасэу а 1уэхум тепсэлъыхьа К1уащ Б. къызэрыф1эщ1ымк1э, цезурэк1э зэпыуда усэ сатырым и ударенэхэм ящыщу зыр нэхъыщхьэщ, ад-рейхэр абы и к1эрыдзэнщ. Ауэ усэ сатырыр цезурэм зэгуигъэк1рэ дэтхэнэ зы ныкъуэми хэ1этык1а пычыгъуит1 игъуэтыжмэ, ит1ани усэ сатырым и 1ыхь-ит1ым языхэзми зы хэ1этык1а пычыгъуэ нэхъыщхьэрэ абы и к1эрыдзэнрэ и1энущ. Апхуэдэм дежи дэтхэнэ зы 1ыхьэ ныкъуэми и к1эухым щыт псалъэм логическэ ударенэр тохуэ, хэ!этык!а пычыгъуэ нэхъыщхьэ хъужри аращ.
Литература
33
Хэ1этык1а пычыгъуэхэм я щытык1эм къыгуэхып[э имы1эу епхащ усэм, уэрэдым щ1элъ ритмикэри. Усэ сатырхэм ударенэр сыт хуэдизк1э зэтехуэу, зэхуэдизу, зэк1уу тетми абыхэм ящ1эт макъамэр нэхъ шэщ1а мэхъу. Ауэ 1эмал имы1эу щыткъым сатыр зык1элъык1уэ псори зэфэзэщу зы къупхъэм къигъэ-жауэ щымытынри. Адыгэ уэрэдыжьхэм я ритмикэм захъуэж, ахэр зы жыпхъэм сытым щыгъуи иткъым.
«Къэбэрдей усэм и ухуэк1эр» лэжьыгъэшхуэ гуэрым и плану къыпщохъу, абы лъэпкъ IуэрыIуатэмрэ иджырей къэбэрдей усыгъэмрэ я усэ гъэпсык1эм и хьэл нэхъыщхьэхэм ауэ я цГэ къыщи[уа къудейщ, ахэр щапхъэ зэмылЪу-жьыгъуэхэк1э гъэбыдакъым. Ауэ а тхыгъэми щыгъэува упщГэхэм на1уэ къыпщащ[ адыгэ усэ гъэпсык1эм къи[уа и гъуэгур усак1уэм къек1уу иубзы-хуауэ, абы и пкъыгъуэ нэхъыщхьэ зытепсэлъыхьыпхъэр [упщ[у зэхигъэк1ауэ зэрыщытар.
Иджырей къэбэрдей усыгъэм къигъэсэбэпыр, щ[эныгъэл[ым къызэр-илъытэмкIэ, тонико-силлабическэ усэ гъэпсык1эщ, ауэ абы къыдэк1уэуи па-сэрей усэ гъэпсык1эм и [эужьу къэна тоническэ усэ гъэпсык1эми абы ущы-хуозэ. Ар нэхъыбэуи къэзыгъэсэбэпыр адыгэ IуэрыIуатэм къэхэтэджык1а, абы и гъук1эгъэсэн усак1уэ-уэрэджы1ак1уэхэрщ, 20-30 гъэхэм лъэпкъ усыгъэм щ[ып1э ин щызубыду щытахэм я тхыгъэхэрщ. И щхьэ течауэ и лэжьыгъ-эм К1уащ Б. зэрыщыжи1эмк1э, 30-40 гъэхэм адыгэ усыгъэм щызэф1эувэу щ[эзыдза силлабо-тоникэм япэ лъэбакъуэхэр щичу хуежьа къудейщ, абы и жыпхъэ нэхъыщхьэхэми ящыщу ехъул1эныгъэ гуэрхэр абы щызы1эрызыгъ-эхьэфар хореймрэ амфибрахиемрэщ. Щ1эныгъэл[ыр зытепсэлъыхь зэманыр къапщтэмэ, абы пэжу гу зэрилъытащи, а илъэсхэми лъэпкъ усыгъэм к1эух рифмэми, строфикэми зыужьыныгъэ щ[агъуэ щагъуэтауэ щытакъым.
Литературэр:
1. «Адыгэ (къэбэрдей-шэрджэс) литературэм и тхыдэ». Япэ тхылъ. Гъут А. Адыгэ литературэр 1945-1956 гъ.гъ. Налшык, 2010.
2. Введение в литературоведение / Под ред. Л.В. Чернец. — М., 2004.
3. К1уащ Б. Тхыгъэхэр. 1том. Пэублэ псалъэ. Нало З. Куэд зымыгъащ1эу куэд зылъэгъуа. Налшык, 1958 гъ.
4. К1уащ Б. Тхыгъэхэр. 2 том. Строение кабардинского стиха. Налшык: 1966 гъэ.
5. Куашев Б. Собрание сочинений. Т. 2. Стихосложение нартского эпоса. -Нальчик, 1966. — С. 182.
6. Сокуров М. Избранные произведения. — Нальчик: Эльбрус, 1995.
Шыф1ыр л1ыгъэм и ныкъуэщ
Ц1ыхум шыр унагъуэ псэущхъэ щищ1ар ди лъэхъэнэм ипэк1э е 3-нэ илъэс минрауэ хуагьэфащэ.
Ди лъэпкъым и гушхуап1э нартхэр щыщы1а зэманым шымрэ ц1ыхумрэ пхузэк1эрымыхыжын зэхуэхъуагьэххэт. Шы лъэпкъ къэгъэщ1ынк1и, а псэущхъэ угъурлыр тэрэзу зехьэнк1и гъэсэнк1и 1эмалыф1э хъуагъэххэт.
Нартхэр щыпсэуар илъэс мин 3,5-м щ1игъужауэ къыщалъытэк1э, нэгу къыщ1эгъэхьэгъуейщ ди лъэпкъымрэ шымрэ къызэдак1уа гъуэгум и к1ыхьагъыр, ахэм бэлыхьуи гуф1эгъуэуи зэдагуэшар.
Адыгэхэм апхуэдизк1э я гумрэ я псэмрэ хыхьат а псэущхьэ дахэр, щхьэпэри, абы ф1ащащ я анэ къадилъхуахэм я ц1эр — «шы» (къуэш, шыпхъу, анэш). Адыгэхэм къинэмыщ1ауэ лъэпкъ дунейм тету къытхуэгъуэтакъым апхуэдэ гъэлъэп1эныгъэ а псэущхьэм хуищ1ауэ. Аращ иригушхуэу ди лъэпкьым жезыгъэ1ари: «Адыгэшрэ адыгэл1рэ».— жэуэ. А т1ур зэгуэпх мыхъуну ялъытэт, адыгэл1ым и шыр ф1эк1уэдамэ, — и щ1ыльэныкъуэр гуэхуауэ арат. Жа1эж адыгэл1ым и уанэшыр щыф1адыгъум и нэ лъэныкъуэр ирищ1ыжауэ, ар щащ1эм зэримылъэгъуам папщ1э.
Адыгэхэр апхуэдизк1э шым хуэсакъыу, хуэщабэу щытти, адыгэ щ1опщым и к1апэм, шым ил имыгъэузын папщ1э фэ щэбабзэ (банифэ) е щэк11ув падэт. Адыгэ шумк1э щ1опщыр зэраху 1эмэпсымэтэкъым, ат1э шу фащэ къудейт. Щууейм и шым щ1опц уэгьуэ ирихамэ, ар къызэрымык1уэ къэхъугъэ ящыхъут.
Нэхъапэ дыдэ адыгэ шууейхэм урыс офицерхэм я шырыкъухэм ф1элъ шыгъэц1ывыр щалъэгъуам, езыхэр ук1ытауэ щытащ яшхэм щхьэк1э, апхуэдизк1э ар ик1агъэ къащыхъуати.
Шым ехьэл1ауэ адыгэхэм хабзэшхуи зэрахьащ, къызэрымык1уэ щ1эныгъи ябгъэдэлъащ. Аращ л1акъуэ къэс езым и шы льэпкъ бжыгъэ и1эжу щ1ыщытари.
Шэч хэлъкъым, илъэс мин бжыгъэу адыгэхэмрэ шымрэ къызэдак1уам и к1уэц1к1э шы лъэпкъ куэди къызэрыхъуам, 1эджи щ1ым зэрытек1уэдык1ыжам.
Мифологием хыхьэжу нартхэм я1ащ шы лъэпкъ алъпыр. Зэкъуэшит1 Уэзырмэсрэ Хъымыщрэ я адэ Пызгьэщи, Къанж и адэ Дэбэчи, Щокъан и адэ Нэсрэн Жьак1и зытесахэр алъпщ. 1уэры1уатэм зэрыжи1эмк1э, Бадынокъуи, Къанж и къуэ Щэуеи, Бэтрэзи зытесахэр тхы 1упщ1э лейрэ дзажэналъэ лейрэ зыхэльа алъпхэт. Сосрыкъуэ и Тхъуэжьейр чынт зауэл1ым къытрихат. Апхуэдэу щыщытк1э, а чынтхэри шы хъунрэ гьэсэнрэк1э армуакъым.
Нартхэм яшхэм ф1ащу щыта ц1эхэу эпосым кьыхощ мыпхуэдэхэр: Фэехъу, Пщ1эгъуалэ К1эупс, Ерк1агуэ, Ерк1уцэ, Пэхужь, 1ущэ, Тхъуэкъарапц1э, Блапц1э, Щхьэгъур, Джэмыдэжь, Пщ1эгъуалэ, Тхъуэжьей, Кьарапц1э, Пц1эгъуэплъ, Псыгъуэ, Бланащхъэ, К1ыхь, К1эщ1, Ц1ык1у, Гъуэ, нэгьуэщ1хэр.
Ди лъэпкъхэр (адыгэхэр, абазэхэр, абхъазхэр) къызытек1ыжа хьэтит1хэм (хаттхэм) шыр щ1ащ1эу щытащ кьыутанхэм иту зэрызауэу щыта зауэ ry шэрхъит1хэм (боевая колесница). Ахэм щ1эщ1ат шит1, кьыутанми зауэл1у зы е т1у итт, зыр шабзэк1э бийм яхэуэу, адрейм шыхэр зэригъак!уэу.
Ауэ ди нарт эпосым зыщ1ып1и дыщрихьэл1акъым шы щ1ащ1эу щытауэ къыхэщу.
Илъэс бжыгъэ куэдк1э узэ1эбэк1ыжми, Синд къэралыгъуэр щыщы1ами, мыуэт1хэм, зиххэм, къуэсэгъухэм (касогхэм), нэгьуэщ1 адыгэ л1акъуэхэми я зэманхэм хэплъагъуэкъым шыр щ1ащ1эу щытауэ. Арагьэнщ ди лъэпкьым щ1имы1эр шыр зэрыщ1ащ1э 1эпслъэпсхэм я ц1эхэр езым ейуэ. Адыгэхэм шыр щ1ащ1эу щаублар урысхэм нэхъ яхыхьэ-яхэк1 щыхъуаращ.
Адыгэ Xэкyp ижь лъандэрэ къэзыухъуреихь ди гъунэгъу тэтэр-тырку лъэпкъхэм сыт щыгъуи шылыр яшх пэтми, шыщ1эр я нэхь хьэщ1эныш лъап1эу щытми, ди лъэпкъым зэи шыл ишхакъым, а псэущхьэр и къуэшу илъытэти.
Щы1ащ а шылышх лъэпкъхэм я гъунэгъуу псэууэ е яхэсыпэурэ ядэплъея адыгэ гуэрхэри шыл яшхыу, е тэтэр-тырку лъэпкъыу адыгэхэм яхэшыпсыхьыжахэм ящыщщ, (а я лъэпкъ хабзэжьыр я1эщ1эмыхуауэ).
Шы зехуэнымрэ зехьэнымрэ хуабжьу хуэ1эзэу щытащ ди лъэпкъыр. Абы щыхьэт тохъуэр ижь лъандэрэ адыгэхэм къак1элъыплъахэм я 1эдакъэщ1эк1ыу къызэранэк1а тхылъхэр. Ахэм зэратхымк1э, е 10-нэ л1ыщ1ыгъуэм къыщыщ1эдзауэ шыудзэ зауэк1э адыгэхэм къапэувыф щы1акъым.
3ауэ хуэ1ухуэщ1эк1э хьилмышхуэ зыбгъэдэлъхэм, абык1э ц1эры1уэхэм зэрыжа1амк1э, адыгэ шыудзэхэм бжьыпэр я1ыгьащ. Ик1и адыгэ шу зауэл1ыр щыблэм хуэдэу ялъытэг. Адыгэшым ищ1эт къытес л1ыр зыхуэдэр ик1и, ар л1ы хъуну къилъыта нэужь, зэи къигъэщ1эщхъутэкъым и псэр пыхунуми, хьэф1ым зыгъашхэр зэригъэпэжым хуэдэу. Адыгэшыр бэшэчт, зауэ 1уэхум хуэщ1ат, псыми, маф1эми щышынэтэкъым. Апхуэдэ дыдэу езы адыгэл1ри и шым хуэпэжт, зыхуэныкъуэншэу щигъэтт, и жагъуэ ищ1тэкъым, щытеск1э, лъэдакъэк1э к1уэц1ыт1ыхьтэкъым. Адыгэл1ым и шыр зэрызэригъак1уэр шхуэмылак1этэкъым, ат1э куэпкък1эт, шыр удынк1э бгъэшынэну, епхужьэну ц1ыхугъэншагъэт, абы шыр къарууншэ, бэшэчыншэ ищ1у ялъытэт. Уеблэмэ, адыгэл1ыр ныбэк1э и шым нэхъ егугъут къилъхуа и быным нэхърэ. Абы и щыхьэту Хьан-Джэрий мыпхуэдэ щапхъэ къехь: «… 1833 гъэм Кавказ псом гъаблэшхуэ щы1ат. Ц1ыхур хуабжьу гугъу ехьт. Ит1ани езыхэм зыкъагъанэурэ яшхэр ягъашхэт. Чэрчэнеипщым и шы хъупхъэхэр зэнтхъ, хьэ, хук1э игъашхэт, езыри и ц1ыхухэри ныбэк1э хуабжьу гугъу ехьми. Абы папщ1и пщым емык1у хуищ1ыну зыми ижьэ зэтрихатэкъым, ищ1эр тэрэзу къалъыта нэхъ.
Сыт хуэдэ гузэвэгъуэ адыгэл1ым темылъами, иужьк1э шыуэ щыгугъыжмэ, зэи жэщ-махуэ зэпыту игъэмэжэл1энутэкъым, иджыри и шым ихьыпу щытми, къэувы1эти, жьы урыхьэгъуэ иритт, шы ныбэпххэр игъэлалэти. Шыр лъагэу епхауэрэ щ1эгъущыхьа нэужь уанэр трихт, уанап1эр удз 1уэнт1ак1э илъэщ1т, псы иригъафэти, ит1анэт щигьэхъуак1уэр. Щыгъуэгурык1уэм деж шыр псы иригъафэтэкъым гъуэгу ик1ужыну фоч yэгъуит1 къыхуэмьшэжауэ (фочым и шэр здынэсракъым, и макъыр здэ1урщ фоч уэгъуэ жыхуа1эр).
Жэщым зызыгъэпсэхуа шым шэсу зэуэ ирищ1эпхъуэтэкъым, зы фоч уэгъуэк1э лъэбакъуэ защ1эк1э к1уэт шым ишхар и льатэм ик1ыу и к1эт1ийхэм ихьэн папщ1э. Шур къэувы1эху и шыр епхъухыурэ удз ц1ынэм емы1эн папщ1э адыгэхэм къагупщысащ уанэ зытель шыр уанэ къуапэ къуаншэ ящ1урэ яут1ыпщу (шыр лъагэу здеппх хъун здимы1эхэм). Ар — шхуэмылак1эр зы лъэныкъуэмк1э ешэк1ауэ ик1эмк1э щы1э уанэкъуапэм ф1адзэти, шыр ик1и е1эбыхыфтэкъым, ик1и занщ1эуи к1уэфтэкъым и пщэр щ1э1уэнт1ати, зигъэджэрэз мыхъумэ жыжьэ 1ук1ыфынутэкъым. (Уанэкъуапэ пхэнжи жа1э).
«Ныкъуэлъахъэр шыгъэк1уэдщи, щэлъахъэр псэ гъэтыншщ,» — жызы1а адыгэм ар, дауи, куэдыф1рэ игъэунэхуагъэнщ. Адыгэл1ым и уанэшыр зыгъэсэжыр езырат, шым езым нэхъ зыри зримыгъэк1уал1эу, зыми зыкъримыгъэубыду игъасэт. Арат шэщми шыр емыпхауэ щ1ыщ1агъэтыр, шыдыгъу щ1ыхьэжыкъуэмэ, хуиту къезэуэн щхьэк1э. Ик1и куэдрэ къэхъут апхуэдэу мыщхьэхыу ягъэса шым и шэщым шыдыгъу къыщагъуэтыжу е имыук1ыпэми, ныкъуэдыкъуэ, игъащ1эм мыдыгъуэжын ищ1у. Ирахужьэу къурыкъук1э къамыубыд шы1эсэ уэнэшу ягъэсэну зэи къыхахтэкъым адыгэ шууейхэм.
Адыгэхэр шыбз шэс щыхъуар совет властыр зэф1эувэу хабзи-бзыпхъи зэхатхъуэжа нэужьщ. «Фыз утесу дауэ къэпк1ухьын’?» — жа1эти, шыбз ягъасэтэкъым, лъхуэп1эуэ зэрахуэ нэхъ.
Езым и шы лъэпкъ зи1э дэтхэнэ пщыри тк1ийуэ к1элъыплът и дамыгъэр зыхуэмыфащэ шы трамыдзэным е нэгъуэщ1ым къимыгъэсэбэпыным.
Адыгэхэм куэду шы ящэу щытащ, ауэ а ящэм зэи хагъахуэтэкъым шыбзи хак1уи, ящэр алащэ защ1эт. Адыгэшыр ящэхут ди гьунэгъу лъэпкъхэм къинэмыщ1у Урысейми, Кърымми, Молдавиеми, Польшэми. Зи щхьэ пщ1э хуэзыщ1ыжу урысыдзэм хэт дэтхэнэ офицерми и шэщым адыгэш щ1этын хуейэ илъытэт.
Кърым бэзэрым адыгэшхэр (псом хуэмыдэу «щолэхъур», «бэчкъаныр», «къундетыр») езыхэм яйхэм нэхърэ хуэдэ 25-к1э щынэхъ лъап1эт. Уеблэмэ, апхуэдэ зы алащэ щхьэк1э унэ1уту 5 — 6 щыщ1ат хъут. Езыхэм яшхэр пиастр 15 — 20 и уасэмэ, адыгэшхэр и уасэт пиастр 200 — 500.
Адыгэхэм шыр шэщым ща1ыгъыу щытакъым. Хъуэт хъуми, жьыгъуаджэ гуэрхэр къыхуагъуэтурэ гъэмахуэми щ1ымахуэми хъуп1эм ща1ыгът, уэсыр кууми, ф1алъэ лъакъуэхэмк1э мылыф къыщ1агъэщурэ хъуак1уэт. Мэкъук1э щадэ1эпыкъур 1умылу щ1ы щхьэфэр щытещтык1ым дежт. Адыгэхэр урысыдзэм къимыкъузауэ я хъуп1эхэр хуиту ща1ыгьам бжьыхьэк1э, щ1ымахуэ мазэхэм шыхэр щагъэхъут ц1ыху здимыс, псы ежэххэр здэмащ1э тафэхэм. Шэщым ща1ыгъыу, 1ус зрату шыхэм яхэтыр уанэшхэмрэ хак1уэхэмрэт. Псом хуэмыдэу жэщк1и-махуэк1и зэрыжа1эу я 1э зык1эрымык1ыр я уанэшхэрат.
Адыгэхэм уанэшыпхъэу къыхаха хак1уэщ1эр щасэк1ыр гъатхэ епл1анэр зэпичмэт. У1эгъэр хъужа нэужь ягъасэт, шхуэмрэ уанэмрэ ирагъащ1эти, аргуэру зы илъэск1э хъушэм хагъэтыжт жагъын къимыщтэн папщ1э. Ит1анэт (гъитхур зэпичауэ) къаубыдыжу тэрэзу гъэсэн щыщ1адзэр, щагъэувыр.
Уанэшу ягъэсэну ягъзувар зыщ1агъэтыр шэщ зэщ1эуфат, лъапэнэху мащ1э нэхъ имы1эу. Абы зык1э шыр нэ жан ищ1т, ет1уанэу, гъудэ-бадзэ щ1ыхьэтэкъым. 1ус егъэшхыныр 1эбжьыб закъуэк1э къыщ1адзэти, махуэ къэс хагъахъуэурэ хуэшхым хуэдизым нагъэст. Зи пкъыфэл тэрэзу ит шым езым хурикъун нэхъыбэ ишхынукъым, 1усым хуит хуэпщ1ми. Абы папщ1э шыр зэрагъэуврэ мазэм щ1игъуа нэужь 1усыр чейм изу бгъэдагъэувэт. Шы ягъасэм (ягъэхъэзырым) 1уагъахуэтэкъым удз ц1ынэ, зэрагъашхэр мэкъу дыгъэлрэ 1усрэт, и цыр дахэ хъун папщ1э 1усым хак1утэт ху мыужьгьа т1эк1уи.
Адыгэ уанэшыр гъэсэным илъэс ныкъуэм щ1игъу ихьт, махуэ къэс абы елэжь щ1алэм ищ1апхъэхэр гъэнэхуауэ, махуэ псом абы ф1эк1аи 1уэху имыщ1эу. Шыри игъасэт, игъэхьэзырт, езыми къарук1э зипсыхьт. Апхуэдэ шы гъэсэк1эр шырэ 1эщрэ я 1эмал ф1ыуэ зыщ1э л1ыжьхэм я нэ1эм щ1этут зэращ1эр.
Илъэсихыр зэпызымыча алащам зек1уэ ирежьэтэкъым. Аращ псалъэжьуи къыщ1энар: «Гъэрихым уэркъ щауихыр дошэс»,— жоуэ. Хак1уэк1и зек1уэ ежьэтэкъым — шы илъагъуху щыщурэ уигъэнэ1уэнути, и зешэнри къэзэуатт. Ныбжь и лъэныкъуэк1э адыгэхэм шыхэр мыпхуэдэу зэхадзт: шыщ1э — илъэс ирикъуху, нэбгъэф — илъэсит1 ирикъуху, къунан (хъур), къунажын (бзыр) — илъэсищ хъуху. Илъэсищым ф1эк1мэ, хак1уэхэм йоджэ дунанк1э, бзыхэм — дунажынк1э. Гъатхипл1ыр зэпызыча хъур хак1уапхъэу къагъанэмэ, хак1уэщ1эщ ясэк1мэ, алащэщ, алащэщ1э зи гъэсэгъуэщ, бзым йоджэ шыбзыщ1эк1э, зи хак1уэ етыгъуэк1э. Япэ лъхуэху а ц1эр зэрехьэри, лъхуэмэ, псэуху шыбзщ. Шыхэм я шыщ1эдзэхэр зэхъуэк1ын щаухыр гъатхипл1 зэпачмэщ. Мис абы трагъахуэт хъухэм я сэк1ыгъуэри. Уанэшым и 1эпкъльэпкъ псор тыншу щызэрубыду ялъытэр илъэсибгъу хъумэщ. Абы нэсыху шыр гуэбэнук1 умыщ1у бгъэтыншмэ, ит1анэ леягъэ йомыхмэ. А ныбжьым нэса шым и нэщ1ащэм нэпс къежэхып1э хуэдэу лэдэх ц1ык1у кьещтэ лъэныкъуит1ымк1и. Зы 1эм тэрэзу зэрихьэмэ, нэсу гъэхьэзыра, гъэса шыр сэбэп къихъу зок1уэр илъэс 30-м нэсыху, нэхъыбэри. Сэбэп мыхъужу, хуиту ут1ыпщыжауэ щытмэ, мэпсэур илъэс 40-м щхьэдэхыу. Граждан зауэм и л1ыхъужь, л1ыгъэ къызэрымык1уэ зыхэлъа Котовский Григорий и шым куэдрэ тесащ, ф1ыщэуи илъагъут. Топышэ къутахуэ шым и щхьэкуц1ым къыщыхэхуэм, яримыгъэук1ыу врач 1эзэхэм къыхригьэхыжщ, щхьэкъупщхьэм жэз трабзэри, зауэр иухыху тесыжащ. Езыр зауэ нэужьым гъуанэдэууэ щаук1ым и шыр хуиту яут1ыпщыжри, илъэс 42 ирикъуауэ л1эжащ.
Я зэхэгъэтык1эк1э шыхэр мыпхуэдэу ягуэшт: шыбз 12-м зы хак1уэ къызэрык1уэ хэтмэ, хак1уапщ1эщ. Хак1уэр лъэрыхьмэ, шыбз 25-м нэс ещтэ.
Хак1уэпщ1ищ зэхагъэхьэмэ (зы хак1уэ лъэщыф1 яхэту), ар жэрыбэ гуэрэнщ. Жэрыбэ гуэрэнищыр (шыбзи 105 — 110) гуартэ мэхъу. Гуартищ зэхыхьэжмэ, табынщ. Абы гуартэбэк1и йоджэ.
Адыгэшхэр къызэрымык1уэу бэшэчт, зейм хуэщыпкъэт. Куэдрэ зауэхэм къыщыхъут тесыр къау1эу къехуэхамэ, шыр бгъэдэгъуалъхьэу, къарыуншэ хъуа зауэл1ым уанэгур иригъэгъуэтыжын папщ1э. У1эгъэм ар хузэф1эмык1мэ е дзапэк1э и бгырыпхыр къиубыдти къы1уихт, е жэщым к1элъигъэзэжт.
Урыс-Кавказ зауэм л1ыгъэ зэрихьэу хэта, хъыбар куэди, уэрэди зи1э Хьэтхыкъуэ Мыхьэмэт-гъуазэ 1812 гъэм Наполеон Урысейм къыщытеуам (Урысейм дэ1эпыкъуну адыгэхэм щуудзэ ягъэхьэзырат, ауэ пащтыхьыр шынэри зауэм хигъэхьатэкъым) урысыдзэм хыхьэри, а и зы адыгэш «бэчкъаныр» зэримыхъуэк1ыу, зауэм хэт зэпытурэ Париж нэс к1уэри, ар дыдэм кърик1уэжыгъат. (К1эрашэ Тембот. «Шапсыгъ пщащэ» повесть).
Я плъыфэ елъытак1э шыхэр мыпхуэдэу ягуэшт: Къарэ, Къарапц1э, Гъуэ, Гъуат1э, Къэбыфэ, Пц1эгъуэплъ, Брул, Къуэлэн, Тхъуэ, Щхъуант1э. (Адыгэшхэм ц1эуэ ф1ащыр нэхъыбэ дыдэм я плъыфэхэрат, аращ я теплъэхэри хьэрфышхуэк1э къыщ1едгъэжьар).
Шым и нат1эм хужьышхуэ исмэ, нат1э гъуджэщ, хужь мащ1э исмэ, нат1э вагъуэщ, и лъакъуэр лъэгуанжьэм нэс хужьмэ, лъэпэд щыгъщ, и лъэкъыцым нэхъ мыхужьмэ, лъапэхущ, шы къарэм и пэщъынхэм цы хужьыфэ къик1ухьмэ, пэхущ. Шым и ф1алъэ лъакъуэхэр лъэдийм деж щыкъуаншэмэ, шк1э лъакъуэщ.
Шым и лъатэм шхыну (псыуэ) ихуэр литрэ 15 — 20-щ, 1эщышхуэм ейм — литрэ 200-м нэс, мэл-бжэнхэм — 30. Ауэ шым и к1эт1ийхэм йохуэ литри — 150 — 160, 1эщышхуэм — 50, мэл-бжэнхэм — 5. Абы къыхэк1ыу шыр сыхьэт бжыгъэ куэдк1э зэпымууэ мэшхэф, 1эщхэм хуэдэу т1ысу гъуашхэкъым.
Шым и тхьэк1умит1ыр е зыр мытэрэзу щытмэ, дагуэ жа1э. Езы шыр быхъухэгуауэ щытмэ, лъагуэщ, шхуэ1ур жьэдэлъхьэгъуеймэ, жьэ быдэщ, шхуэ1ум ф1ыуэ имыгъэ1урыщ1эмэ,— щхьэ быдэ жа1э. Апхуэдэ шы 1умп1ей къэзэуатхэм, уанэ зытельхьэгъуейхэм и сокум е и к1эм щыщ тыкъыр къыпаупщ1ри, шхуэ1ум ищ1ауэ жьэдальхьэ, абы къимыгъэ1урыщ1э шы щы1экъым, къызыжьэдидзыжыну пылъурэ мыдэк1э зыхуейр иращ1э.
Шым и узыфэ зэмыл1эужьыгъуэхэу мыхэм щыгъуазэт адыгэхэр: сэкъау, пэгъубжэ, шынт1ы1у, ф1энт1ы1у1, мылъкусын, шытехьэгъуэ, сэрмэлыч, дзэмыхэ, гъэса (зэщ1эплъауэ псы ирагъафэу ягъэувыжмэ), лъы, шы хьэп1ац1э, уэлмэ, нэгъуэщ1 куэдми. Пэгъубжэмрэ (сап) сэрмэлычымрэ (сыбыр язвэ) мыхъумэ адрейхэр къанэ щ1агъуэ щымы1эу ягъэхъужыфу щытащ.
Мифологием хэт алъпым къинэмыщ1ауэ адыгэ-абазэхэм я шы лъэпкъыу щы1ащ мыпхуэдэхэр: Къэбэрдеймк1э — Абыкъу, Къандур, Къэбан, Къундет, Къуралей, Трамэ, Хьэгъундокъуэ, Щолэхъу, Шагъдий. Шэрджэсымк1э — Ачэтыр, Алъэсчыр, Хьэгъундокъуэ, Абыкъу. К1ахэмк1э — Бэлэтокъуэ, Бэчкъан, Еслъэней, Мэчарэ, Чэрчэней. Абазэшхэу — Лоутхъуэ, Трамэ, Иуан.
Л1акъуэу зейр къытхуэмыгъуэтыжауэ иджыри шы лъэпкъыц1э 1эджэ щы1эщ: Агъэн, Джэлыкъ, Джырынджыху, Жажэ, Жыращты, Къатлъэнжэн, Къураты, Хьэбэч, Чэбэхъан, нэгъуэщ1 куэд. Шэч хэмылъу ди деж къэса лъэпкъыц1эхэм къанэмыщIауэ иджыри куэдык1ей щы1ащ. Адыгэ лIакъуэхэр 30-м блэкIыу щыщытакIэ, лIакъуэ къэси шы лъэпкъ тIурыт1-щырыщ мынэхъ мащ1э яIащ. Ауэ ахэри, ахэр зеяхэри адыгэм и тхыдэ бзаджэм и къуэладжэхэм дэк1уэдэжащ. Уи гур игъэупщ1ыIуу къыщIетхъ мы зи цIэ къит1уа къомым ящыщу нэбэкIэ къэнэжар къэбэрдеиш-шагъдий закъуэр зэрыарам ущегупсыскIэ! Сыт къэнэжа дэ къыдамыщ1ауэ». Урыс-Кавказ зауэм, революции, Граждан зауэм, большевикхэм я дэкъузэныгъэм лъэпкъми, абы илъэс мин бжыгъэхэмкIэ зэфIигъэува щ1энгъуазэми, гъуазджэми, лъапсэрыхыр къыхуахьащ.
Ди нобэм къэсауэ дэ иджы дызэрыгушхуэр «адыгэ, адыгэ хабзэ, адыгэ нэмыс» жыхуаIэу щытахэм, адыгэр Кавказ псом и хабзэ-бзыпхъэкъэгъэщ1 зыщIыфауэ щытам и къутахуэ мащIэ дыдэш. Ари дымыгъэкIуэдыжыпэу зэрызетхьэн акъылрэ зэгурыIэныгъэрэ дяпэкIэ Тхьэм къыдит! ..
Щолэхъушым нал щIалъхьэу щытакъым. Абы и лъэдакъэмкIэ адрей шыхэм хуэдэу зэгуэх иIэтэкъым, и лъэкъуампIэр фалъэ1ум хуэдэу хъурейт, езы шыр хуабжьу ц1эрыIуэт, егъэлеяуэ шы быдэт, лъэщт.
ЗекIуэшкIэ бэчкъанышыр, нэхъыф1уи мыгъэлъыхъуэну, цIэрыIуэт, жэрыкIыхьт гъуэгу кIыхькIэ къылъэщIыхьэ щыIакъым, жэщым я нэхъ кIыфIым зэ нэхъ зэрымык1уа гъуэгур къигъуэтыжт, хуэкIыхь щ1ыкIэу зэхэзекIуэшхуэ зи1эт, и кIэбдз лъакъуэхэр фIалъэхэм щхьэпрыбэкъукIт лъэкьуампIэм щIигъукIэ.Трамышхэр лIэужьыгъуитIу щы1ащ: адыгэ трамрэ, абазэ траму. Абазэ трамхэращ иужь кьинэу 30 гъэхэм зэрапхъуэжар. Гум-Лоукъуажэ (Красный Восток) щыщ зэкъуэш Трамэхэм ягъафIэу зэрахьа шы лъэпкъ хъарзынэр «кулак» дощ1 жа1эри, зейхэр Хэкум ирахущ, яшхэри зэрапхъуэри, ахэм ящыщу къэрэшейхэм я1эрыхьахэрщ иужькIэ «къэрэшэIеишу» къыщIидзыжахэр. Ахэм хьэкъыпIэкIэ узэреджэн хуейр «абазэшщ».
Трамышыр щызек1уэк1э и лъэбакъуэм дэхъуу и тхьэкIумэхэри зэригъакIуэт лъэныкъуэ псомкIи игъазэу. Апхуэдэм папщ1э адыгэхэм жаIэт: «Шыр тхьэкIумэкIи маплъэ».
ЗекIуэлIхэм я хъуэпсапIэ шы лъэпкъ хъарзынэу щытащ абыкъушри. Уанэшк1э къыхуэт щы1этэкъым. Арагъэнщ уэркъыжьхэм щIыжаIар: «Зы абыкъурэ зы аркъэнрэ уиIэмэ, уунагъуэщ»,— жэуэ. Нэхъ укъуэдияуэ мы псалъэжьыр зэрыщытар мырат: «Зы абыкъушрэ Лоухэ ягъэщауэ зы аркъэнрэ уиIэмэ, уунагъуэщ», жэуэ. Лоухэ хуабжьу хуэIэзэу шыкIэ аркъэн ягъэщу щытати аращ псалъэжьым щ1ыхыхьар. Гъатхэ дамыгъэ тедзэгъуэм адыгэхэм къунанхэм, къунажынхэм я кIэ, я сокухэр паупщ1т, дахэу къащыхьт. Абы зэхуахьэс шыкIэхэр къанэ щIагъуэ щымы1эу Лоухэ къахьурэ шыкIэ аркъэн ирагъэщIт. ШыкIэ аркъэн имы1ыгъыу зекIуэл1 гъуэгу техьэнутэкъым, щыщIыIи щыхуаби зэхуэдэу ар Iэрыхуэт, щIэх кIуэдтэкъым. ЗекIуэл1ыр жэщым щ1ып1э мыцIыху къыщыувы1амэ, здэгъуэлъынур шыкIэ аркъэнкIэ къиухъуреихьти, абы хьэпщхупщи, бэджи ебакъуэтэкьым, щIакIуэ бэлацэр и дэIэпыкъуэгъуу зекIуэл1ыp щахьумэт уэми дзакъэми.
Адыгэшым утепсэлъыхьыныр кIыхь дыдэу букъуэдиифынущ, ауэ къанэ щIагъуэ щымыIэу зэрыжыпIэфынур блэкIа зэманущ: щы1ащ, щытащ, ящIт, зэрахуэт… Ар гукъутэу зэрыримыкъу щыIэкъым.
Паллас зэхигъэувэу Броневский игъэтэрэзыжа тхылъым дамыгъэ щхьэхуэ-щхьэхуэ яIэу адыгэ-абазэш 30-м щIигъум я цIэхэр итт. Ар щызэхагъэувар е 19-нэ л1ыщIыгъуэм и пэщ1эдзэхэрат.
Дэ иджы «адыгэшкIэ» дызэджэ хъуну къытхуэнэжар къэбэрдеиш закъуэращ. Абы ящыщу лъы къабзэ зыщ1этхэращ «шагъдийкIэ» зэджэр.
Нобэ Урысейм щыпсэу цIыху лэжьакIуэжьхэм я щыIэкIэм ещхь дыдэщ адыгэшми, адрей шы лъэпкъыф1хэу къэралым иIэхэми я щыIэкIэр. Колхоз-совхозхэр хьэкъыпIэк1э лъэлъэжащ, нэхъ унафэщ1 акъылыфIэ зиIэу къызэтена мащ1эм къинэмыщIауэ. Гъащ1э зэхэтхъуар псом япэ зытегуплIахэм ящыщщ шыхэр. Псом хуэмыдэу, зэи пхуэмыгъэзэкIуэжын зэранышхуэ шымкIэ къэралым къыхуихьауэ щытащ Хрущев и хьэгъапхъэ политикэм. Абы и ужькIэ шым и Iуэхур ди кьэралым щехуэхыжыпяш к1уэ шы завод гуэрхэр къэнати псори абы къуэсащ
Иужьрей илъэсхэм шым имызакъуэу 1эщ псоми хуащ1эу щыта селекцэ (хъупхъэ) лэжьыгъэр к1ащхъэ хъупащ, 1эщ лъэпкъыф1у къэралышхуэм и1ауэ щытам и зэхуэдит1ым блэк1ыр щы1эжкъым. Ауэ апхуэдэурэ куэдрэ к1уэнукъым, къэралым и щы1эк1эм зыкъимы1этыжмэ, 1эщрэ шырэ дэнэ къэна, ц1ыхухэри ф1эк1уэдынк1э шынагъуэ къыщхьэщоувэ.
Т1эк1у уигу зыгъэф1ыну нобэк1э щы1эр адыгэшым и уней фермэхэр къызэрагъэпэщ зэрыхъуаращ. Абы ф1эщхъуныгъэ къыдет адрей адыгэш лъэпкъ к1уэдыжа псоми ф1ыгъэу яхэлъар зэхуэхьэсауэ зыхэль (шыгуш, уанэш, хьэлъэзехьэ) шагъдийр мы к1уэдыжыну.
1уэху псоми тегъэпсыхьауэ щытынымк1э нобэ дуней хъурейм деж шагъдийм лъэщ1эгъу къыхуэхъу шы лъэпкъ щы1экъым. Ар адыгэ лъэпкъым ди набдзэщ, зэрытхъумэн, дызэрыхуэсакъын хуейри набдзэм хуэдэукъым, нэм хуэдэущ!
Шэрджэс Алий – «Адыгэхэмрэ ахэм я хабзэхэмрэ»
КIыщокъуэ Алим и гъащIэ гъуэгуанэр
Учитель кабардинского языка и литературы Урусова Наталья Юрьевна г. Нальчик, 2014 г .
Мурадыр:
1.Еджак1уэхэм анэдэлъхубзэм гурыщ1э къабзэ хуа1эм хэгъэхъуэн.
2. К1ыщокъуэ Алим и гъащ1эм, и творческэ лэжьыгъэм щыгъэгъуэзэн. 3.Лъэпкъым и зэхэщ1ык1ыр,и 1уэху еплъык1эр,и хьэл-щэн нэхъыф1хэр тхак1уэм къызэригъэлъагъуэм гу лъегъэтэн.
Тест лэжьыгъэхэр:
1.Елбэздыкъуэ псысэр итхащ: Пащ1э Б. К1ыщокъуэ А.
Щоджэнц1ык1у А.
2.Псысэм къыхощ: зэкъуэшибл зэкъуэшитху зэкъуэшищ
3.Зэкъуэшхэм я нэхъыщ1эм зэреджэр: Сосрыкъуэ Елбэздыкъуэ Бэдынокъуэ 4.Зэкъуэшхэм гъэ къэс яхуэмыхъумэр: жэмыщ1э шыщ1э выщ1э
5.Шыщ1э ц1ык1ур зыдыгъур:
Шыкъумц1ий иныжь уд 6.Зэкъуэшищым щыщу шыщ1эр иримыгъэдыгъуну хузэф1эк1ащ: нэхъыжьым Елбэздыкъуэ курытым
7.Иныжьым и лъыхъуак1уэ щык1уэм Елбэздыкъуэ япэу зыхуэзар:
мэлыхъуэм
шыхъуэм
1эхъуэм
8.Сытым къыхуриджэрэ шыхъуэм Елбэздыкъуэ?
« Лей зрахым уигу щ1эгъэгъу,лей зезыхьэм хуумыгъэгъу»
«Щ1алэр ф1ымэ,ф1ым доплъей, 1ейм ущытхъумэ, мэулъий»
9.Сыт хуэдэ псалъэхэмк1э зыхуэвгъэзэнт фэ Елбэздыкъуэ.
10.Адыгэ хабзэм ехьэл1ауэ сыт хуэдэ хабзэ иныжьыр зэмыбакъуэр?
Къуимыгъащ1эу и гум хэлъыр А иныжьым мыр къепсэлъыр: -Дэ дыщыткъым бысым жагъуэу, Ди хьэщ1эщым нытхуеблагъэ.
11
.Насып
Елбэздыкъуэ ц1ыху насыпыф1эу п1эрэ?
Сыт хуэдэ ц1ыху насыпыф1эщ зыхужып1э хъунур?
12. Сыт хуэдэ ущие псалъэхэр къыхэщрэ К1ыщокъуэм и тхыгъэхэм?
«Гъащ1э хъужыр-зэпымыууэ зып1этынырщ,лъагап1эм удэк1ынырщ»
(К1ыщокъуэ А.)
Бзэ-гъуэгу къежьап1э
Был министром просвещения КБАССР ( 1945 — 1948 ), секретарем Кабардинского обкома ВКП(б) ( 1948 — 1950 ). После окончания аспирантуры Института красной профессуры (Академия общественных наук при ЦК КПСС Совета Министров КБАССР ( 1953 ) работал заместителем председателя — 1959 ). С 1959 Правления года Алим Кешоков — председатель Правления Союза писателей КБАССР и секретарь Правления Союза писателей РСФСР, секретарь Союза писателей СССР и Литфонда СССР ( КБАССР.
1970 — 1980 ). Был членом Президиума Советского комитета солидарности стран Азии и Африки, Советского комитета по связям с писателями Азии и Африки. Был депутатом Верховного Совета СССР, Верховного Совета РСФСР, Верховного Совета Алим Кешоков начал печататься в 1934 году. Его первый сборник стихов — «Бгы лъапэхэм деж» (У подножия гор. 1934).
Али́м Пшемахович Кешо́ков
(род. 9(22) июля 1914 , сел. Шалушка, ныне Чегемского района КБР — 29 января 2001 , Москва ) — кабардинский поэт, прозаик.
Окончил двухлетнюю сельскую школу ( 1924 — 1926 ), открытую в 1923 филологического отделения Второго Северо-Кавказского пединститута в г. году его отцом. После окончания Владикавказе преподавателем кабардинского языка и литературы на областных учительских курсах для подготовки учителей сельских школ. В течение года преподавал русский язык и литературу на Кабардинском педагогическом рабочем факультете, а затем поступил в НИИ национальной культуры в ( 1931 — 1935 аспирантуру нерусских школ в Москве. Позднее работал директором Нальчике ( ) работал Института 1938 — 1939 ).
Во время Великой Отечественной войны Красной Армии кадровым офицером ( служил в 1941 — 1945 ).
ТхакIуэхэм зытепсэлъыхьын яIэщ.
КIыщокъуэ Алимрэ Кулиев Къайсынрэ
.
1967
гъэ.
Капитан Кiыщокъуэ Алим
Декабрым и 10, 1943гъэ.
УэрэдыщIэ къоунэху.
Композиторхэу Къэрдэн Хьэсэнрэ Балэ Мухьэдинрэ и гъусэу.
1958 гъэ.
Йеменым и тхакIуэхэм деж КIыщокъуэ Алим щохьэщIэ Санэ,1979 гъэ
.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхак1уэхэм я VI съезд
Налшык ,1969 гъэ.
КIыщокъуэ Алим и юбилейм къеблэгъащ и ныбжьэгъу Сергей Михалков.
1984 гъэ.
КIыщокъуэ Алимрэ и къуэрылъху цIыкIумрэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакIуэхэр IущIащ Михаил Шолоховым Москва ,1963 гъэ.
Тхак1уэхэм я союзым щызэхуэзащ КIыщокъуэ Алим, Расул Гамзатов, Къайсын Кулиев.
1957 гъэ.
«Си ужь къихъуэнум сыволъэ1ур: Фи ц1э ира1уэм,фыкъеплъэк1.
Къывэджэ1ауэ зэхэфхамэ,сэращ фэджари Дакъикъэ фи гум сыкъэвгъэк1.» (К1ыщокъуэ А.)
Награды:
Герой Социалистического Труда знака особого отличия — ( 1990 ), с вручением ордена Ленина золотой медали «Серп и Молот» Орден Ленина ( 1984 ) Орден Октябрьской Революции ( 1974 ) три ордена Трудового Красного Знамени Орден Дружбы народов Орден Отечественной войны Два ордена Красной Звезды Орден Знак Почёта Лауреат Государственной премии СССР Лауреат Государственной премии РСФСР им. М. Горького ( 1969 ) Народный поэт Кабардино-Балкарии ( 1964 ) Почётная грамота КБР ( 1994 )
Упщ1эхэр.
«Зэкъуэш псори зы анэм къилъхуркъым». Сыт хуэдэ усэ мы эпиграфыр къызыхуихьар?
1 «Сэлэт сэлам».
2 «Нып».
3 «ЗэкъуэшитI».
2 Мы пычыгъуэр къызыхахар сыт хуэдэ усэ «Сэ куэдрэ, куэдрэ сигу къолъадэ Шы жэр сытесу къэскIухьын, Дихэку губгъуэшхуэм сынилъадэу, Зэдэжэм пы1эр яф1эсхьын.» 1 «Насып».
2 «Сык1уэнт нэхъ псынщ1эу».
3 «Ф1ымрэ 1еймрэ».
верно неверно
3 К1ыщокъуэ Алим къалъхуащ?
1 1920 гъэм 2 1914 гъэм 3 1900 гъэм 4 Сыт хуэдэ усэ Хэку зауэшхуэм теухуар?
1 «Уузыншэм»-сэ жызо1э».
2 «Си фочым 1эпл1э есшэк1ауэ».
3 «Адэжь щ1ыналъэ».
5 К1ыщокъуэ Алим къыщалъхуащ: 1 Нартан къуажэм.
2 Щхьэлыкъуэ къуажэм.
3 Аргудан къуажэм.
6 Кхъужьей къудамэ усэр теухуащ 1 Адыгэ лъахэмрэ хабзэ нэмысымрэ.
2 Лэжьыгъэм 3 Хэку зауэшхуэм.
7 «Иджы илъэгур ныщ1эхуами, Ит1ани щ1эк1э ар схъуэжын?
Ар сщыгъыу бийхэм сатек1уащи, Сэ ар гуф1эгъуэм хуэсхьыжынщ».
Мы пычыгъуэр сыт хуэдэ усэ къызыхахар?
1 «Сэлэт шырыкъу».
2 «Бгым дэк1 гъуэгу».
3 «Уядэжь и унэ къэгъэзэж».
Используемые ресурсы:
1 Всадник чести.Алим Кешоков: жизнь и творчество/Сост.М.М. Хафицэ, Дж.П. Кошубаев.
Нальчик. «Эльбрус», 2003.
2 Хрестоматие по Кабардино-Черкесской литературе. Для 10 класса.
Эржибов Аслан Кошевич. Нальчик. «Эльбрус» 2002.
3 http: // ru. Wikipedia.org. 4/ www.peoples.ru
Адыгэбзэ… Налъкъут мывэу зэтепщ1ык1, адэжь щ1эину л1ыщ1ыгъуэ миным къыхэк1а, илъэс бжыгъэншэр зи ныбжь, адыгэлъым хэпщауэ къэзыхь, адыгэ лъэпкъым и гупсэ, адыгэгур зыгъэп1ейтейуэ и гурылъ-гурыщ1эхэр макъ жьгъру дахащэхэмк1э къэзыт1эщ1, дэтхэнэ зы адыгэми гукъыдэж къезыт, и пщэдейм гурыф1ыгъуэ хэзылъхьэ, мывэ къурш псынэу бзэрабзэ си адыгэбзэ! Уэ упсэуху псэущ лъэпкъыр, уэ ущымы1эжмэ — лъэпкъыр к1уэдыжауэ аращ. Ди адыгэбзэр псэунущ ар налъкъутналмэсым пэтщ1у зетхьэмэ, тхъумэмэ, гъащ1эм деж хуэфэщэн увып1э едгъгъуэтмэ бзэм и 1эф1агъыр, лъэщагъыр зыхэтщ1эу дыщытмэ, пщ1э хуэтщ1у дыкъэхъумэ, дыкъэтэджмэ.
Адыгэхэм ди дежк1э бзэм мыхьэнэуэ и1апхъэр къегъэлъагъуэ бзэр къыщыунэхуам абы «анэдэлъхубзэр» зэрыф1ащам.
Анэм нэхърэ нэхъ лъап1э щыщымы1эк1э, бзэр анэдэлъхуу Тхьэм къыщыдитак1э, лъэпкъым и дэтхэнэ ц1ыхуми абы пщ1эшхуэ хуэтщ1у, лъагъуныгъэ мыкуэщ1 худи1эу дыщытын хуейщ.
Ди адыгэбзэр, анэдэлъхубзэр лъпкъыбзэ нэхъыжьхэм хабжэ. Апхуэдэ хъугъуэф1ыгъуэри хъумауэ дэ къыднагъэсащ ди узэщ1ак1уэхэмрэ еджагъэшхуэхэмрэ, нэхъыжьхэм. Ик1и, абыхэм тхуахъума бзэр дгъэк1уэдыныр, ар 1эщ1ыб тщ1ыныр емык1ушхуэ зыпылъщ.
Дауэ 1умпэм пщ1ын хуей укъэзылъхуа анэм и бзэр?
Ди бзэр 1умпэм тщ1ымэ, абы дыхуэмысакъмэ, зэдмыпэсыжмэ, сытым дрищ1ысыж? Адыгэбзэм и пщэдейр дэращ зэлъытар.
Дэ адыгэхэм тщыгъупщэ хъунукъым: л1ыщ1ыгъуэ бжыгъэ къэтхьащ тхэк1э – еджэк1э 1эмал димы1эу, «к1ыф1ыгъэм» дыхэту дызэрыпсэуар. Къыдэзауэхэми хъуащ, ди щ1ыгу ттрахами кърагъэк1уащ, ауэ ди адыгэбзэр хэти хуэгъэк1эдакъым,т1урахыни ялък1акъым. Псынэр пхудэжмэ нэгъуэщ1 щ1ып1эм къызэрыщиудыжым, жыг ираупщ1ык1ам и лъабжьэр къызэрыдэжыжым хуэдэу ди адыгэбзэри зауэ-маф1эм къелащ, лъэхъэнэ бзаджэхэри къызэринэк1ащ.
«Зи бзэр ф1ыуэ зымылъагъум и Хэкум гулъытэ нэс хуи1энукъым. Зи бзэр зыф1эмы1уэху ц1ыхур мыгъасэщ. Абы и бзэр къыщ1ыф1эмы1уэхур и лъэпкъым и блэк1ари, нобэри, къэк1уэнури зыуи къридзэкъыми аращ»,- жи1эгъащ Паустовскэм. Гупсысэшхуэ зыщ1элъ мы псалъэхэр тщымыгъупщэу дыщытын хуейщ дэтхэнэ адыгэри. Ит1анэщ ди къэк1уэнур хъуэпсэгъуэ зыщ1ын щ1эблэ узыншэ, зи щхьэм, зи бзэм пщ1э хуэзыщ1ыж ц1ыху дыщыхъунур.
Ди адыгэбзэм хуэдэ бзэ дахэ, бзэ бей щы1экъым.
Зы лъэпкъ псо зэгурызыгъа1уэ бзэщ ди адыгэбзэр, ар я1урылъащ зи напэм япэ псэр изыгъэща ц1ыху щэджащэ куэдым .
Урыс литературэр иропагэ Александр Пушкин усэбзэк1э итха и «Евгений Онегин» романым, усыгъэмрэ псэмрэ я лъагъуэр хэзыша Лермонтов Михаил…
Дауэрэ умыщ1энрэ Горький М., Толстой Н. сымэ я 1эдакъэщ1эк1 щэджащэхэр зэратха бзэр? Ари щхьэпэщ, псэм ф1эф1щ.
Ауэ псом япэр уэ къыбдалъхуа , сэ къыздалъхуа бзэращ. Абы зыри иридэуэфынукъым. Я нэхъ лъагап1э дыдэм тетщ си лъэпкъ мащ1эм и классик щоджэнц1ык1у Алий и «Къамботрэ Лацэрэ» романыр, Уэхътэ Абдулыхь и «1эсят и мывэ» повестыр…
Ди лъэпкъыр дызэрыгушхуэ тхак1уэщ Брат Хьэбас,Кхъуэхъу Цуцэ, Хьэкъун Исуф, Ахъмэт Мухьэдин, нэгъуэщ1хэри. Сынасыпыншэу зыслъытэжынут абыхэм я тхыгъэ телъыджэхэм седжэн папщ1э нэгъуэщ1 бзэ къэзгъэсэбэпын хуей хъуамэ. Гум нэсыр гум къыбгъэдэк1ыращ, ик1и зэи зэщхь хъунукъым анэм и бзэмк1э псэм къедэхащ1эу ятхамрэ хамэбзэм ирагъэзэгъамрэ зэрызэхэпщ1эр.
Дахэщ ди бзэр, хуэпщ1аф1эщ, пшынэбзэ шэщ1ауэ мэбзэрабзэ. А зэщ1эпщ1ыпщ1эр уи гум 1эпап1э зэмыфэгъуу, нурыбзэу къытонэ, уи псэр ехьэху. А дахагъэр тф1эмык1уэду пщэдейрей махуэм нэтхьэсыфын, къык1элъык1уэ л1ыщ1ыгъуэхэм гъащ1э щи1эу адыгэбзэр щы1ун папщ1э,нэхъыщхьэу къэслъытэр адыгэбзэм иригупсысэ, иритхэ, иреджэ, жьабзэ дахэ 1урылъу ирипсалъэ щ1эблэу дыщытынращ.
Бзэ лъэрызехьэ куэд тетщ дуне1м, къэралышхуэхэм я бзэ хъуауэ, ц1ыху куэд ирипсалъэу. Адыгэгу зык1уэц1ылъым, адыгэпсэ зы1утым и бзэр абыхэм нэхърэ зык1и нэхъ ф1эц1ык1унукъым. Къэбэрдей усак1уэ Щоджэн Аслъэнджэрий итхащ бзэм теухуауэ сатыр гъуэзэджэхэр:
Зи бзэр зымыдэу,зы лъэпкъ щымы1э,
Зи бзэр зыхъумэр мис ар лъпкъ къабзэщ,
Бзэм пщ1э хуэщ1ыныр лъэпкъхэм я хабзэщ…
Адыгэбзэм ди дежк1э мыхьэнэуэ и1эр зыхуэдизым, ар зи уасэм ехьэл1ауэ куэд хужа1ащ ди япэ ита нэхъыжьыф1хэм, тхак1уэ ц1эры1уэхэм. «Дуней нэхум япэпсалъэр къызэрысщ1ар си анэдэлъхубзэращ»,- итхащ Мэшбащ1э Исхьэкъ. Жыс1эну сыхуейщ бзэми 1уэры1уатэми увып1э ин зэрыщиубыдыр, мыхьэнэшхуэ зэри1эр ди адыгэ псалъэжь дахэхэм. Бзэм и хабзэмк1э адыгэхэм зэи уи нэр кърищ1у жэуап къыуиткъым, ат1э псалъэжь щ1агъыбзэ, нэгъуэщ1хэри бзэм къегъэсэбэп,бзэр дахэ ещ1.
Щы1экъым бзэ ц1ык1у, е бзэ ин. Си адыгэбзэр а нэхъ бзэ ин дыдэхэм,дахэхэм,нэхъ куухэм, нэхъ шэрыуэ-1эрыхуэ дыдэхэм ящыщщ. Ди1экъым дэ хуитыныгъэ ар дымыхъумэну. Зи щхьэ пщ1э хуэзыщ1ыж лъэпкъым и бзэр сыт щыгъуи игъэпсэунущ, игъэдахэнущ, игъэкъэбзэнущ.
Усак1уэ Бемырзэ Мухьэдин и усэм щыже1э: «Адыгэу нобэ ущытыныр гугъущ, адыгэу нобэ упсэуныр хьэлъэщ».
Адэк1и щ1оупщ1э:
«Ауэ сыт щыгъуэт щыщытар ар тыншу?
Къвгъуэти тхыдэм зэ щищ1ыж ди гугъу,
Ди гъащ1эр тхьауэ дэ къэзэуатыншэу!»
Апхуэдиз зи лъап1агъ мы дунейшхуэм ц1эры1уэ щыхъуа адыгагъэр зэи лъэпкъым ар тхъуэжурэ къигъэщ1акъым, ат1э махуэ къэс, сыхьэт къэс, дакъикъэ къэселэжьурэ, зихъумэжурэ, игъэдахэурэ игъэпсащ.
Апхуэдиз бэлыхьрэ хьэзабрэ тхыдэм щызышэча, илъэсищэ зауэмрэ истамбылак1уэ гу1эгъуэмрэ къела си лъэпкъыри и бзэри хэмык1эдэжын щхьэк1э хэти тхузэф1эк1ыр тщ1эн хуейщ.
Анэдэлъхубзэ! Ар зэбгъапщэ хъун щы1экъым. Ар зыми емыщхьщ. Ди бзэр дызэрыгушхуэщ,ди 1эщэщ, дин эм и нэхущ:
Адыгэпсэ – нанэ и псэ, сыту иупсэ дахэ!
Адыгэбзэ – дадэ и бзэ, сыту убзэ дахэ!
Еджап1эм щыддж предмехэм щыщу сэрк1э нэхъыщхьэ дыдэр анэдэлъхубзэращ. Адыгэбзэр дэ сэбэп къытхуохъу адыгэ л1акъуэм зэхуихьэса щ1эныгъэр, лъэпкэ щэнхабзэр джынымк1э. Ди еджап1эм сыщыщ1эхьа япэ илъэсым къыщыщ1эдзауэ сэ куууэ зыхэсщ1ащ анэдэлъхубзэм и 1эф1агъыр, и къарур, и лъэщагъыр. А гурыщ1э 1эф1хэр си лъым хэту сыкъэтэджащ. Ик1и абы щхьэк1э сэ сынасыпыф1эу зызобжыж.
1863 гъэм Нэгумэ Шорэ жи1эгъащ: «Сэ сымылъагъунк1и хъунщ а дакъикъэ 1эф1ыр – си лъахэм щ1эныгъэншагъэр 1эщ1ыб щищ1ыну лъэхъэнэр; сыт хуэдиз гухэхъуэгъуэ зыхэсщ1энт сэ абы щыгъуэм…Слъэк1ым хуэдиз сщ1ащ сэ, ф1ыгъуэ зэрызлэжьыным сыхуэпсэуащ. Ухыгъэмрэ къэхъугъэр зи 1эмырымрэ солъэ1у анэдэлъхубзэм хузи1а лъагъуныгъэр здэзыгуэшын щ1эблэ си ужь къихъуэнк1э»,- жэуэ. Нобэк1э гуры1уэгъуэ тхуэхъур зыщ: бзэр хьэпшипкъым, нобэ пф1эк1уэдамэ, пщэдей къэбгъуэтыжыфыну. Ар ящэкъым ик1и къащэхукъым, ат1э ар ди анэдэлъхущи, нэгъуэщ1 гуэрк1этхуэхъуэжынукъым.
Абы сыт щыгъуи дыхэсакъын , зедгъэужьын хуейщ ик1и а псори зи пщэрылъыр дэращ,щ1эблэращ.
Си сочиненэр сыухыну сыхуейщ ф1ыуэ слъагъу си адыгэбзэм теухуа мы усэ зэхэслъхьамк1э:
Адыгэбзэ, си лъэпкъ дыщэм и бзэ!
Ц1ыхум и гуращэр на1уэ зыщ1.
Гуауэр зыгъэщащэ, жыр зыгъэущыкъуей
Ц1ыхум и гупщысэр жан хуэзыщ1.
Адыгэбзэ, къаруушхуэ зи1э,
Зи лъэпкъ и пэжыр зыгъэув.
Мыл 1уву щтахэр зыгъэвыж.
Узибзэм и щхьэр ину елъагъуж.
Си адыгэбзэу гуф1эгъуэбзэ!
Хъуэхъубжьэ дахэ зэрыжа1э.
Сабий къэхъуамэ и анэбзэ.
Адыгэщ зи бзэр жыбогъэ1э.
1ущыгъэр уи 1унк1ыбзэщ, адыгэбзэ.
Гуапагъэр уи 1эпэгъуурэ уопсэу
«Анэ» псалъэ дахэр ирижа1э
Хэкум ухуэусэурэ уопсэу.
Адыгэбзэу инджыджыпсу къабзэ!
Зи бзэр толъкъун лъэщу къэукъубей.
Дыщэ жыгыу зи жылэр купщ1аф1э
Зи лъэпкъ тхыдэр ену зыгъэбей.