Сочинение хасан туфан ижаты

МББУ «1 нче урта белем бирү мәктәбе»

Реферат

“Гаҗәп нәрсә шул син,тормыш…”

(Хәсән Туфан иҗаты һәм тормыш юлы)

                                                 Мөхәмәтдинова Резеда Фәрит кызы

                                                          Алабуга– 2015

Эчтәлек

1.Кереш өлеш     ———————————————————————-2 бит

2.Шигырьләрдә -кеше язмышы——————————————————2 бит

3.Хәсән Туфанның иҗат баскычлары———————————————4 бит

4.Хәсән Туфанның тоткынлык чоры иҗаты————————————-5 бит

5.Шагыйрь иҗатының әһәмияте—————————————————-6 бит

6.Кулланылган әдәбият исемлеге—————————————————7 бит

Кереш өлеш.

       Татар поэзиясенең  үсеш юлында иң якты маякларның берсе булган Хәсән Туфан иҗатын өйрәнү аша шигъриятебезнең олылыгын, шагыйрьләребезнең фидакарьлеген күрсәтергә ,лирика дигән тирән күлнең серләренә якынаерга, аны гомерлек юлдаш итәргә тырышабыз.. Х.Туфанның төрле елларда чыккан җыентыкларыннан, башка телләргә тәрҗемәләреннән, әдип турындагы истәлекләрдән, әдәби тәнкыйть мәкаләләреннән, фотосурәтләрдән күргәзмә оештырып , шагыйрь иҗатын  өйрәнәбез. Шагыйрьнең  иҗатына эпиграф итеп, мин “Үтеп барышлый”  шигыреннән шушы юлларны китерер идем:

 “ Сездә идем:

Мәңге сездә калам.”

 “Шигырьләрдә – шагыйрь язмышы”

      “Шигырьләрдә – шагыйрь язмышы” дигән гыйбарә тулысынча олы әдип язмышына туры килә. Шагыйрьнең каршылыклы, фаҗигале тормышын өйрәнү барышында, аның гаҗәеп буталчык, кыен шартларда да туган халкына, җиренә, шигъриятенә тугрылыклы булып калуын, кешелек намусына тап төшермәвен күрсәтүне максат итеп куям.

 …1905 нче елгы инкыйлабка кадәр булачак шагыйрь Гөлзизин фамилиясе белән йөргән. Әти-әнисе кушкан исем-Хизбулла.

      Белем алырга теләге зур булса да, мохтаҗлык Х.Туфанны бик иртә “тормыш арбасына” җигелергә мәҗбүр итә. 1914 нче елның язында ул, Хизбулла Хәзрәтов исеменә ( әтисен авыл кешеләре хәзрәт дип кенә йөрткәннәр) паспорт алып, Уралга, бакыр шахталарында эшләүче абыйлары янына китә. Анда бер ел эшләгәч,абыйлары үзара киңәшеп, аны Уфадагы атаклы “Галия” мәдрәсәсенә укырга җибәрәләр. Х.Туфан үзен монда икенче дөньяга эләккәндәй хис итә. Мәдәни мохит аны бик тиз үз эченә тартып ала. Ул хорда җырлый, мандолинада уйный, ике курс өлкән укыган Ш.Бабичның әдәбият түгәрәгенә йөри. Х.Туфан белән бер сыйныфта киләчәктә күренекле әдипләр булачак Сәйфи Кудаш һәм казакъ Баембәт Майлин да укыйлар. Мәдрәсәдә әдәбиятны аларга Г.Ибраһимов укыта. Ул вакытта инде танылган әдип, Х.Туфанның 1916 нчы язган “Йолдызлар” исемле беренче әсәренә бәя биреп, аның туфандай кискен өермәле,үзенчәлекле булуын әйтә. ( Берничә елдан әлеге “туфан” сүзе шагыйрьнең әдәби псевдонимына әйләнә.) “Галия” мәдрәсәсендә ике ел укыганнан соң, акча эшләп алырга диеп, абыйлары янына китә. Анда заводта слесарь булып эшли. 1917 нче елның Февраль һәм Октябрь инкыйлабларын заводта каршылый.

    1934 нче елны Х.Туфан театр артисткасы Луиза Салигәскаровага өйләнә. Тиздән аларның кызлары туа. Чорның салкын җилләре шагыйрь өстенә кара

болытлар куып китерә. Матбугатта аның иҗаты турында кискен тәнкыйть

мәкаләләре басыла. Аерым алганда, ”Ант” (1935) поэмасы контрреволюцион рухтагы әсәр дип бәяләнә. 1937 нче елны Х.Туфанны язучылар берлегеннән чыгаралар, ә 1940 нчы елның 18 нче нояберендә “ советларга каршы милли оешмада катнашкан” дигән нахак гаеп белән кулга алалар. Бу вакытта аның кызына 4 яшь, ә улына 4 ай була. 1942 нче елның 7 нче мартында булган суд Х.Туфанны атарга хөкем итә. Тиздән, 21 нче мартта, СССР Югары судының Хәрби коллегиясе үлем карарын 10 елга лагерьга җибәрү һәм тагын 5 ел сәяси хокуклардан мәхрүм ителү белән алыштыра.

    Әдипнең хатыны Луиза турындагы материалларга өстәп, Х.Туфанның аның турында кызганып, сокланып, тирән ихтирам белән язган шигырен китерер идем:

                                               Тәрәзәңә җилләр бәрелгәннәр,

                                              “Сагынма!” дип янап киткәннәр:

                                               Күнмәгәнсең…эштән сөрелгәнсең,

                                               Еллар сине донор иткәннәр.

                                              Посылкалар белән ярдәм иттең,

                                             -Без бит илдә…өйдә бит,-дидең,

                                              Ә ул ярдәм-

                                              Каныңа алыштырылган

                                              Паекларың икән бит синең…

                                              Алдарсың дип уйлый идемме соң?

                                              Ә син мине алдагансың ич.

                                              Өзелер хәлгә җиткән гомеремне син

                                              Каның белән ялгагансың ич!

     Төрмә –лагерьларда утырганда да Х.Туфан ил язмышы турында уйлана, үзенең гаепсезлеген исбатлау юлларын эзли. Әмма шагыйрьнең үтенечләре, башкаларныкы кебек үк, җавапсыз кала.  Сәламәтлеге начар булуга карамастан, аны Новосибирск өлкәсенә сөргенгә җибәрәләр. Ул анда терлекче булып эшли. Кышын фермада,ә җәйләрен көтү көтә. Монда шагыйрьгә язу өчен мөмкинлекләр арта. Буш вакыты булу белән ул иҗат эшенә керешә, үзенең сагыш белән тулы лирик әсәрләрен яза.

. Хәсән Туфанның иҗат баскычлары.

       Х.Туфан 1924 нче елны Казанга килә һәм зур активлык белән иҗат итә башлый. Әдип чор яңалыкларын, яңа җәмгыять белән рухланып яшәвен, киләчәккә ышанычын үзе яхшы белгән тормыш материалына нигезләнеп сурәтли. Шагыйрь беренчеләрдән булып җәмгыятьчелекнең игътибарын ятим балаларны тәрбияләү мәсьәләсенә юнәлтә. “Зәңгәр бүре” поэмасында (1925) урам шайкасының башлыгы булган малайга әдипнең лирик герое тормышта үз урынын табарга булыша. Урал эшчеләре тормышыннан алып язылган “Урал эскизлары” (1926) , “Башлана башлады” (1927) ,”Ике чор арасында”, “Бибиевлар” (1927) кебек поэмалары поэзиягә үзенчәлекле шагыйрь килүен белдерәләр. Х.Туфан үзенең бунтарь характерлы геройларның тормышчан шартларда сурәтли. Алар искегә киртә куеп , яңа тормыш төзүче, чорның яңа геройлары, киләчәк кешеләре булып алга килеп басалар. Күбесенең тормышта прототиплары булган геройга үз эшләренең дөреслегенә ышану , оптимистик рух, бетмәс-төкәнмәс энергия хас. Әдип олы тормышка фатиха биргән завод-фабрикалы, шахталы Уралына яратып, үз итеп эндәшә:

                                                           Хуш,Урал,хуш!

                                                           Әгәр еллар мине

                                                           Кайтармаса сиңа тагын да,

                                                           Бу балаңның төсе булып сиңа

                                                           Үзең биргән җырлар калырлар…

                                                                                                   (“Урал эскизлары”)

     Х.Туфанның беренче әсәрләрендә үк үзенчәлекле поэтик форма сиземләнә. Ул поэтик сурәтләрне сөйләм теле аша бирергә омтыла , шунлыктан аның шигырь-поэмалары нәтиҗәсе буларак “Ак каен” (1933) шигыре языла. Классик шигырь формасына нигезләнеп , шул ук вакытта шартлылык алымнары белән оста үрелгән әсәр тирән эчтәлек белән сугарылган. Әдип күз алдында гражданнар сугышының җан тетрәткеч фаҗигасен китереп бастыра , һәм ул вакыйгаларның башка кабатланмаска тиешлеген искәртә.

   30 нчы елларда Х.Туфан үзенең каләмен җырлар, маршлар,балалар өчен әсәрләр язып сынап карый. Аның чор, үткән һәм бүгенге турында уйланулары фәлсәфи характердагы “Ант” (1935) поэмасында чагыла. Шагыйрь анда күренекле большевик ,дәүләт җитәкчеләреннән берсе- С.М.Кировның үтерелүенәдә үзенең мөнәсәбәтен белдерә. Бу елларның катлаулы , каршылыклы атмосферасы, билгеле, Х.Туфанга да тәэсир итә. Ул еш кына икеләнеп кала, төрле юнәлештә эзләнә. Аның якын дусты , олы әдип Һ.Такташка багышланган шигырьләр циклында (“Давыл”,” Ул өйдә юк иде”, “Ә үткәнгә хатлар бармыйлар”) иң самими уй-хисләре чагыла, поэтик осталыгы билгеле бер үсеш кичерә. Х.Туфан Такташның иҗаты алдында баш ия, вакытсыз үлеменә үкенүен белдерә:

                                                           Киләчәккә хатлар барып җитә,

                                                           Ә үткәнгә хатлар бармыйлар…

Х.Туфанның 60-70 нче еллардагы иҗаты турында сөйләгәндә  “Ак каен”шигыренә тукталып китик:

    .Шигырь өч өлештән тора. Беренчесендә лирик герой гражданнар сугышының фаҗигасен, аның гайре табигый булуын күрсәтә. Икенче өлештә ак каен белән үлемгә дучар ителгән егетнең сөйләшүе бирелә. Өченчедә лирик геройның элеге вакыйгага мөнәсәбәте күрсәтелә.              

    Сугышка, яшь егетнең үлеменә нәфрәт икенче өлештә хис дәрәҗәсе буларак ачыла. Егетнең җан ачысы белән әйткәннәрендә, каенның көчсезлектән аптыраулы җавабында әрнү, хисләр ташкыны  бөтен күңелләргә үтеп керә:

                                                        Әле булса тибрәнәдер төсле

                                                        Шул каенга аскан яшь егет.

      Соңгы строфада лирик геройның юаныу бирелә:

                                                        Киң кырларда үзе генә түгел,

                                                        Эзе дә юк инде ятларның.

     Шигырьдә сурәтләү чараларыннан җанландыру (каенның сөйләшүе) ,чагыштыру(“яфраклары коела яшь кебек”), эндәшә (“елама син ,каен, аппагым”) кулланыла. Алар, нигездә,лирик геройның хис дәрәҗәсен ачуга хезмәт итә.

 Х.Туфанның тоткынлык чоры иҗаты.

Бу чорга бәя бирергә теләгәндә, “Агыла да болыт агыла”, “Кайсыгызның кулы җылы” шигырьләренә анализ ясыйбыз. Шигырьләрнең  төп эчтәлеге исемгә үк чыгарылган, һәм болытка бәйле фикерләр 1-2 һәм соңгы строфаларда кабатлана. Тоткынлыктагы шагыйрь лирик герое аша үзенең кайгы, хәсрәт, сагыну хисләрен белдерә.

                                                             Агыла да болыт агыла

                                                            Туган-үскән җирләр ягына,-

      Әлеге юлларда тоткынның ирекле болытка мөнәсәбәте ачыла башлый. Әмма болыт аның хәленнән, йөрәгендәге хис-тойгылардан хәбәрдар түгел, әлеге билгесезлек лирик геройны тагы да борчый.

       Юл образы тормыш юлын ачыклап килә: “Роман кебек күңелле син,юл!” Чабаталар,итекләр туздырырлык борчулы, каршылыклы булса да , лирик герой үзенең үткәне, кылган эш-гамәлләре өчен үкенми, аны хәтта “роман кебек күңелле” дип, матур чагыштыру аша бирә. Лирик геройның бүгенге хәле дә җиңел түгел:

                                                           Ә син,яңгыр,искә төшермә

                                                           Итегемнең ничек икәнен…

 Әмма ул авырлыкларга түзәргә күнеккән, моның өчен аптырамый:

                                                          Яланаяк килдем дөньяга

                                                          Шулай гына ,бәлки, китәрмен.

      Ахыр чиктә һәркемнең гомере зират белән чикләнә. Лирик герой моны да ачык аңлый, табигый күренеш дип кабул итә. Аның борчылганы:

                                                          Тәрәзәгә чиртер дә яңгыр

                                                          Нәрсә әйтер туганнарыма?!

 Бу сорауга җавап эзләп болытка, юлга, зиратка мөрәҗәгать итүе лирик геройның юаныч эзләве булып тора.

 “Кайсыгызның кулы җылы?” шигырендә без авторның кичерешләре аша

 тормышның ачысын-төчесен күп татыган лирик геройның түземлелеккә, сабырлыкка өйрәнгәнгәнен күрәбез. Әмма хәсрәте шундый зур, күлмәк җиңен ертып, йөрәген бәйләргә риза.

    Кайгының яңасы килә, әмма тиз генә кайта да алмый: “Юллар… озын иделәр…” Соңарып кайтып, каберен күрергә, алкалары белән генә юанырга кала. Лирик герой иң кадерле кешесен югалта. Хәсрәте шулкадәр зур ки, “Вулканнарга керер идем, Шундадыр ул… дисәләр”, ди.

    . Лирик герой башына килгән хәсрәт-борчуларны яшермичә, буямыйча әйтә: “Бирде дөнья кирәкне”. Кадерле кешесен югалту кайгысын күлмәк җиңе белән бәйләп кенә басып булмый. Лирик геройга күңел кичерешләрен, олы йөрәген аңлаучы “җылы куллы”, кешелекле иптәш кирәк.

   Шагыйрь иҗатының әһәмияте.

     . Шагыйрьнең иҗатының кыйммәтен билгеләп, әдәбият галиме Н.Юзиев болай дип язды: “М.Җәлил, Ф.Кәримдә генә түгел,Х.Туфанда да татар шагыйренең намусы, татар шагыйренең көче, куәте сыналды”. Ә инде әдип әсәрләренең генә түгел, үзенең шәхси үзенчәлекләре турында Г.Бәширов: “Шагыйрьләр хакында сүз чыкканда, гадәттә, поэзия яши, диләр. Хәсән Туфанны исә мин ул үзе шигырь булып яши дияр идем, чөнки Туфанны шигърияттән, шигырьне Туфаннан башка күз алдына китерү мөмкин түгел. Ул-шигъри образга, шигърият дөньясына гашыйк кеше. Шигырьнең теләсә нинди киртәләрне җимерерлек тылсымлы көче барлыгына Туфан кебек чын күңелдән инанган башка кешене мин белмим.

     Гомумән, Х.Туфан, тормыш һәм иҗат юлында нинди генә каршылыкларга очрамасын, бервакытта да туган җиренә, халкына һәм поэзиягә булган тирән ышанычын югалтмый. Аның халык әдәбиятына нигезләнгән иҗаты, татар классик поэзиясенең традицияләрен алга таба үстереп һәм киңәйтеп, үзенә бер шигъри дөнья булып формалаша. Ул татар шигырен яңа эчтәлек, яңа ритмик ачышлар, лирик композициянең, строфа төзүнең классикага әверелердәй яңа үрнәкләре белән баета.
   Совет әдәбиятын үстерүдәге хезмәтләре өчен Хәсән Туфан ике тапкыр Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (1970,1980) белән бүләкләнә, ә «Сайланма әсәрләр» (Казан, 1964) китабы өчен ул 1966 елда Татарстан Республикасының Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була.
    Ул 1981 елның 10 июнендә Казанда вафат була, Яңа бистә зиратында җирләнә.

Кулланылган әдәбият исемлеге

Нигъмәти Г. Туфан шигырьләре // Г.Нигъмәти. Сайланма әсәрләр. — Казан:Татар. кит. нәшр., 1958. — 202-224 б.
Юзиев Н. Тылсымлы шигърият дөньясы //Н.Юзиев. Сәнгатьчә матурлык һәм осталык. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1969. — 231-243 б.
Туфан X. Бәлки, шагыйрь булмас та идем… // Х.Туфан. Давыллы еллар лирикасы. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1970. — 5-22 б.
Галиуллин Т. Сүз кушасы килә талларга… // Т.Галиуллин. Яңа үрләр яулаганда. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1972. — 110-138 б.
Бәширов Г. Барган саен юллар күңеллерәк // Г.Бәширов. Бүген дә, иртәгә дә. — Казан: Татар. кит. нашр., 1974. — 163-170 б.
Хәсән Туфан: шагыйрьнең иҗат юлы турында. — Казан: Татар. кит. нәшр . 1976 — 125-1446.
Гайнетдинов М. Хәсән Туфан поэтикасы // М.Гайнетдинов. Метод, стиль жанр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1976. — 190-202 б.
Мостафин Р. Алга барышлый // Р.Мостафин. Җаваплылык тойгысы. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1979. — 27-48 б.
Хәким С. Туфан — күпер… // Казан утлары. — 1980. —№ 12. — 8-9 б.
Юзиев Н. Шагыйрь офыклары // Н.Юзиев. Шигърият дөньясы. — Казан: Татар, кит. нәшр., 1981. — 74-105 б.
Еники Ә. Очрашу һәм аерылышу // Казан утлары. — 1982. — № 1 — 158-165 б.
Мөхәммәдиев Р. Ап-ак чәчкә төсле… // Р. Мөхәммәдиев. Якутлар табыладыр вакыт белән. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1983. — 64-68 б.
Кукушкин Р. Канатлы дөнья. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1984. — 34-44 б.
Х.Туфан хатлары // Казан утлары. — 1988. — № 2. — 170- 172 б.
Ак чәчәк атар иде / төз. Х.Әюпов. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1989. — 368 б.
Гайнетдинов М. Давылларда, жилләрдә: Хәсән Туфанның тормыш һәм иҗат сәхифәләре. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1989. — 280 б.
Вәлиулла И. Мәңгелек бәхет эзеннән // Казан утлары. — 2000. — № 11. — 124-130 б.

Обновлено: 11.03.2023

Аксубай волосте Иске Кармәт авылында крестьян гаиләсендә унынчы бала булып дөньяга килә.

Авылындагы яңа мәктәпкә укырга керә, күрше чуваш авылында русча да укый.

Тобол губернасының Ахман авылына абыйлары янына китә. Бакыр мәгъдәне чыгару эшенә керешә. Соңрак аны Уфадагы “Галия” мәдрәсәсенә укырга җибәрәләр.

Уралдагы Лысьва заводына эшкә керә, анда ул слесарь, токарь булып эшли.

Урал һәм Себер мәктәпләрендә укыта.

Үзлегеннән укып белемен тирәнәйтү белән шөгыльләнә, халык аваз иҗатын өйрәнә.

Казанга килә һәм шунда төпләнеп кала. Башта Бишбалта бистәсендә балалар укыта, аннары “Совет әдәбияты” журналы редакциясендә, радиокомитетта эшли.

“ Урал эскизлары” исемле атаклы шигырьләр бәйләме һәм поэмалары туа.

“ Башлана башлады”, “Ике чор арасында”, “Бибиевлар” исемле поэмалары чагарыла.

Сәяхәттә йөри. Кавказда һәм Урта Азия республикаларында була. “Узып барышлый” дигән шигырен яза.

“ Ак каен”, “Озату” шигырьләрен яза.

Язучалар союзыннан чыгарыла.

Кулга алына һәм Казан төрмәсенә ябыла.

Үтерүгә хөкем ителә. Соңрак үлем карары ун еллык төрмә белән алыштырыла. Төрмәдә сугышка кирәк-яраклары эшләүче бригадада эшли. “Каеннар сары иде”, “ Авырган минутларда”, “Хәят” шигырьләре языла.

Төрмәдән чыгу белән сөргенгә җибәрелә.

“ Кырда ике ак канат ята”, “Алмаз” шигырьләре языла.

Казанга кайтып төшә.

Татарстан прокуратурасы аңа ташланган барлык гаепләренең нигезсез булуын раслый.

Хәсән Туфан үлә.

Агыла да болыт агыла

Агыла да болыт агыла
Туган-үскән җирләр ягына;
Тәрәзәгә чиртер дә яңгыр,
Нәрсә әйтер туганнарыма?!
Агыла да болыт агыла.

Нәрсә әйтсен: берни белми ул,
Хәбәре юк минем йөрәктән.
Мине бары чылатып үтте
Кукурузлар белән беррәттән.
Нәрсә әйтсен: берни белми ул.

Роман кебек күңелле син, юл!
Азмы синдә гомер уздырдым,
Ничә кием чабата синдә,
Ничә кием итек туздырдым!
Роман кебек күңелле син, юл!

Ә син, яңгыр, искә төшермә
Итегемнең ничек икәнен.
Яланаяк килдем дөньяга,
Шулай гына, бәлки, китәрмен.
Ә син, яңгыр, искә төшермә!

Зират бит ул сабантуй түгел,
Нигә анда киенеп китәргә?
Бу дөньяның бер пар итеген
Нигә юкка әрәм итәргә?
Зират бит ул сабантуй түгел.

Агыла да болыт агыла
Таулар аша Казан ягына;
Тәрәзәгә чиртер дә яңгыр
Нәрсә әйтер туганнарыма?!
. Агыла да болыт агыла.

Оценить 1113 0

Әлки районы Чуаш Кичүе урта мәктәбе

Хәсән Туфан иҗатының тормышчан-биографик нигезләре.

(Дәрес-презентация)

Укытучы: Фатыйхова Резидә М.

2014 нче ел

Тема: Хәсән Туфан иҗатының тормышчан-биографик нигезләре.

Эпиграф: “Шагыйрьнең үзе турында белергә теләсәгез, аның шигырьләрен укыгыз”, дигән гыйбәрә бар.

Ничек икән синең йөрәк?- дисәң,

Ничек икән гомер көннәрең?-

Кулыңдагы китабымда, чордаш,

Шигырьләрдә минем йөрәгем.

(Хәсән Туфан)

-Әмма шагыйрь йөрәген тулырак аңлар өчен, аның биографиясен, ул кичергән әһәмиятле вакыйгаларны, ул яшәгән урыннарны, аның тормышына кагылып үткән төбәкләрне дә белергә кирәк. Чөнки шигырьләрендә һәр сүзнең, һәр детальнең әһәмияте бар.

Максат: шагыйрьнең тормышчан-биографик нигезләре белән таныштыру, анализ ясый белүне камилләштерү, фикер йөртү сәләтен үстерү, якыннарыңа, туганнарыңа ярату, ихтирам хисләре тәрбияләү.

Метод, алым: укытучы сүзе, эзләнү-тикшеренү, сорау-җавап, укучылар сөйләве.

Җиһазлау: шагыйрьнең портреты, аның китаплары, Хәтер китабы 2 томда, хронологик таблица, компьютер, магнитофон, “Мәйдан” журналы.

Дәрес барышы

Оештыру.

-Исәнмесез, укучылар!

-Кәефләрегез ничек?

Без бүгенге дәрестә поэзиябезнең бөеклеге, тирәнлеге, горурлыгы булган Хәсән Туфанның тормышы, иҗаты белән танышырбыз.Шигъриятебезнең якты йолдызлары Г.Тукай, Һ.Такташ, М.Җәлил дисәк, алар янында яктыларның берсе булып Х.Туфан балкый.

-Дәресебезнең эпиграфы итеп Х.Туфанның үзенең сүзләрен алдым.

-Ни өчен шул юллар икәнен дәрес ахырында әйтерсез.

2. Хәзер безне шагыйрьнең тормышы һәм иҗаты белән укучылар үзләре таныштырып китә.

(1 укучы 20-30 нчы еллар, 2 нче укучы 40-50 нче еллар, 3 нче укучы 60-70 нче еллар иҗаты белән таныштыралар)

Әйе, укучылар, ил күләмендә барган репрессия афәте беркемне дә читләтеп үтми . Безнең Чуаш Кичүе авылыннан да бер гаепсезгә кулга алынып, репрессия корбаннары булган авылдашларыбыз бар. Менә алар:

Ибраһимов Зариф (1989 нчы елда акланган)

Исхаков Мияссәр (1989 нчы елда акланган)

Исхаков Галимҗан (кирәкле документлары булмау сәбәпле акланмаган)

Гомәров Мөбәракша (1989 нче елда акланган)

3 кешенең документларын тикшергәннән соң, аларны гаепсез дип табып, исемнәре яңадан аклана.

Укучылар, хәзер мин сезгә Х.Туфан шигырьләреннән өзекләр язылган карточкалар таратам. Ә сез шул шигырьләреннән тормышын чагылдырган юлларны билгеләгез.

(Әдәбият дәфтәрләрендә эшләү. Индивидуаль эш).

Х.Туфанны шигырьләреннән башка күз алдына китерү мөмкин түгел.

-Укучылар, сезгә аның күңелегезгә якын шигырьләрен ятларга кушылган иде.

“ Агыла да болыт агыла”, “Ромашка”, “Кайсыгызның кулы җылы?”, “Каеннар сары иде”,

-Үзегезнең алдыгызга шундый сорау куегыз.

-Сез сөйләгән шигырьләрдә тормышчан-биографик нигезләре чагыламы?

Нәтиҗә ясау.

Аның шигырьләре турында сез уйландыгызмы? Шагыйрьнең күп кенә шигырьләре сөекле хатынына багышлана. Х.Туфан шигырьләрен лирик-герой исеменән яза. Димәк, ул үзен күз алдында тота. Хис-кичерешләрен лирик герой аша әйтеп бирергә тырыша.

Слайд ачыла.

2000 нче елның ямьле май аенда Әлки районы татар теле укытучылары Аксубай районы Иске Кармәт авылында Х.Туфан музеенда булдык. Эченә килеп кергәч тә,шагыйрьнең магнитофон язмасында үзе сөйләгәннәрне ишеттек.

Музейда аның күп кенә китаплары, рәсеме, хатынының рәсеме, эш өстәле, утырып эшләгән урындыгы, хатынына бүләк иткән радикюле, Сөргеннән тотып кайткан чемоданы, токынлыкта булганда үзе теккән күлмәге, чалбары һ.б. экспонатларын күрү бәхетенә ирештек.

Шигырь юлларында язып калдырганча, музей эчендә барысы да “аны хәтерләтә”. Без бу сәяхәттән бик зур онытылмас тәэсирләр белән кайттык. Шагыйрьнең үзе белән якыннан күреп сөйләшкән кебек булдык.

Ә хәзер, әйдәгез әле без дә яшь шагыйрьләр булып карыйк. Мин сезгә 2 сүз бирәм, сез шулар ярдәмендә шигырь язып карарсыз.

Туфрак, яфрак

Кире информа ц ия.

-Ни өчен дәреснең темасы шулай аталды?

-Укучылар,әйтегез әле Х.Туфанның иҗаты сезне кызыксындырдымы?

Нәтиҗә. Х.Туфан татар әдәбиятында үзенә бер аерым урын алып тора. Үзенең гүзәл шигырьләре белән генә түгел, күңел кылларын сыкрата торган язмышы белән дә. Әйтергә кирәк, Туфан – Сталин төрмәсенең бөтен газабын кичергән, 16 ел гомерен туган җиреннән читтә үткәргән кеше. Шигырьләрендә моң, сагыш, сагыну шуңа бәйләнгәндер дә. Күпме еллар буе яраткан хатыныннан, кызы Гөлгенә белән улы Идегәйдән аерылып читтә яшәгәндә йөрәгенең ничек сыкравын үзе генә белгәндер.

Ә хәзер дәресебезне Х.Туфан сүзләренә Сара Садыйкова көй язган “Казан кичләре” дигән җыр белән дәресебезне тәмамлыйбыз.

Детство и юность

Хасан родился в Татарстане, в селе Старая Киреметь, зимой 1900 года, его точная национальность неизвестна. Образовательных учреждений там не было, а потому первым учителем в биографии мальчика стал его отец, который научил сына читать и писать. Когда в селе открылась школа, он пошел учиться туда.

Личная жизнь

Туфану удалось построить счастливую личную жизнь. Будучи человеком скромным и застенчивым (это видно и на его фото, где мужчина выглядит сдержанным и задумчивым), ему удалось познакомиться с Луизой Салиаскаровой, которая впоследствии стала его женой. Она подарила мужу двоих детей — дочь Гульгину и сына Идегая (он рано умер от болезни).

Луиза стала для Хасана музой в творчестве и опорой в трудные моменты жизни. Когда писателя отправили в ссылку, его жену выгнали с работы, лишив денег и карточек на продукты. В ту пору во многих казанских школах работали госпитали, куда завозили раненых. Им требовалось много крови для переливания, а тем, кто приходил ее сдавать, платили продуктами, чтобы восстановить организм. Несмотря на нужду, женщина отправляла их мужу, понимая, как ему тяжело. Как заключенному ему приходилось выполнять самые тяжелые и вредные работы. А когда после болезни Туфан не мог выполнять норму, паек сокращали вдвое, выдавая на день лишь небольшой кусок хлеба.

Каждый новый день, проведенный в лагере, делал его еще более худым. Мужчина терял желание жить, перестал испытывать хоть какие-то эмоции, кроме смертельной усталости. А вскоре Хасан стал замечать, что полнеет. Только это была голодная отечность, не предвещавшая ничего хорошего. Однажды его вызвали к лагерному коменданту — никаких хороших эмоций по этому поводу поэт не испытывал. Поэтому, когда человек в форме протянул передачу от жены, изумлению заключенного не было предела. Теперь он хоть немного мог утолить голод.

Несмотря на огромную любовь, супруга не дождалась Хасана: она умерла до его возвращения в родную Казань.

Книги

В 1930 году Туфан получил должность редактора в Татарской радиовещательной компании, и одновременно начался новый период и в творческой жизни автора. Он решает перейти от эпоса к лирике, впоследствии его стихи тех лет превратились в популярные народные песни, которые часто звучали у татарского народа во время гуляний и праздников.

1.Х?с?н Туфан и?атында гуманизм м?сь?л?л?рен ачыклау.

2. Шагыйрь лирикасында м?гън? эчт?леген символик образлар бел?н баету ?зенч?лекл?рен тикшер?.Х?с?н Туфан поэзиясенд? ф?лс?фи фикер h?м кешелеклелек мотивларыны? ?h?миятен ачыклау. Х?с?н Туфан и?атында ф?лс?фи фикер h?м кешелеклелек мотивларын ?йр?н?.

Хәсән Туфан иҗатында фәлсәфи фикер hәм кешелеклелек мотивлары

Эзләнү-тикшеренү эшенең максаты:

Хәсән Туфан поэзиясендә фәлсәфи фикер hәм кешелеклелек мотивларының әhәмиятен ачыклау.

1.Хәсән Туфан иҗатында гуманизм мәсьәләләрен ачыклау.

2. Шагыйрь лирикасында мәгънә эчтәлеген символик образлар белән баету үзенчәлекләрен тикшерү.

Хәсән Туфан иҗаты – тирән кешелеклелек хисләре, дәртле фикер поэзиясе.

Хәсән Туфанның лирик герое, нинди генә драматик шартларга эләкмәсен, hәрвакыт чын кеше, нык рухлы, югары идеаллы, корыч ихтыярлы Кеше булып кала.

Кеше hәм заман проблемасын шагыйрь гуманистик рухта хәл итә.

Хәсән Туфан иҗатында чынбарлыкка фәлсәфи караш елдан-ел тирәнәя бара.

Ул дөньяга фәлсәфи күзлектән карарга омтыла.

Мәхәббәт лирикасының энҗеләре булып саналган “Сиңа”, “Тургай нигә дәшми?”, “Әйткән идең” шигырьләре сөекле хатыны Луиза Салиаскаровага багышлана.

Кеше белән Табигать арасындагы мөнәсәбәт мәсьәләсе, пейзаж лирикасы Туфан иҗатында аерым урын тота. Шагыйрә йөрәкле әнисе аны матурлыкны аңларга, сиземләргә өйрәтә.

Туфан кеше белән табигать арасындагы рухи якынлыкны гына түгел, матди туганлыкны да ачып бирү дәрте белән яши. Кеше — табигатьнең иң югары иҗат казанышы, горурлыгы, “сөйли, җырлый, сагына” (“Сөйли торган материя”) торган бер кисәге генә түгел, ул хәзер галәмнең башка бернинди зат белән дә бүлешми торган хуҗасы да.

Кешене тагын да бәхетлерәк, рухи яктан баерак итү өчен, олы мәңгелекне, табигатьне тирәнрәк аңлап өйрәнергә кирәк. Бу проблема Туфанның бик күп фәлсәфи шигырьләренең нигезендә ята.

Туфан табигать күренешләре аша кешенең фикерләү рәвешен чагылдыра, аның интеллектына үтеп керә.

Хәсән Туфанның саф милли рухта иҗат ителгән әсәрләре дә фәлсәфи тирәнлектә, патриотик, гуманистик фикерләр яктылыгында язылганнар. Хәсән Туфан иҗаты игътибарга, хуплауга hәм өйрәнүгә лаеклы.

Презентацияне әзерләде:

татар теле hәм әдәбияты укытучысы Садыйкова Гөлсинә Минзариф кызы

Читайте также:

  

• Урок сочинение по картине пластова первый снег 9 класс

  

• Иван бунин книга сочинение егэ

  

• Урок сочинение в форме письма 8 класс

  

• Семейная хроника аксаков сочинение

  

• Сочинение заметка в публицистическом стиле

Чыганак: Даутов, Р.Н., Нуруллина, Н.Б. Совет Татарстаны язучылары / Р.Н. Даутов, Н.Б. Нуруллина. – Казан: Татар.кит.нәшр., 1986. — 639 б.

Татар совет поэзиясенең классик шагыйре Хәсән Фәхри улы Туфан 1900 елның 27 ноябрендә (яңа стиль белән — 9 декабрьдә) элекке Казан губернасының Чистай өязе Аксубай волосте (хәзерге Татарстан АССРның, Аксубай районы) Иске Кармәт авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә сигезенче бала булып дөньяга килә. Булачак шагыйрьнең әтисе Фәхри абзый иген игүдән тыш, сәгать төзәтү, пыяла кую, тимерчелек кебек эшләр белән шөгыльләнгән һәм бу һөнәрләргә балаларын да өйрәткән. Моның өстенә, аның өлкән уллары, һәр елны Себер һәм Урал якларына китеп, шахтада да эшләп кайта торган булганнар.

Хәсән укырга-язарга әтисеннән һәм үзлегеннән өйрәнә, ә 1905 елгы революциядән соң Кармәттә мәктәп ачылгач, шунда йөреп укый башлый. 1914 елның язында ул Тобол губернасының Ахман авылында яңа җир алып урнашкан абыйлары янына китә һәм җәен алар белән бергә бакыр колчеданы руднигында эшли. Шул елның көзендә абыйлары аны Уфага «Галия» мәдрәсәсенә укырга җибәрәләр. Үз чорының алдынгы уку йортларыннан саналган бу мәдрәсә X. Туфанның белем даирәсен киңәйтүгә һәм әдәби иҗат эшенә тартылуына уңай йогынты ясый. Шунда ул Г. Ибраһимовтан әдәбият дәресләре тыңлый, шул ук мәдрәсәнең шәкерте Ш. Бабич оештырган түгәрәккә йөреп, шигырь серләренә өйрәнә, әдәби кичәләрдә С. Рәмиев, М. Гафури, С. Сүнчәләй кебек шагыйрьләрнең чыгышларын ишетә.

Җәйге каникул вакытларында яшүсмер егет, укуын дәвам итәргә акча юнәтү өчен, Урал рудникларында шахтер, сәгать төзәтүче, Лысьва металлургия заводында токарь булып эшли. 1917 елның Февраль көннәрен, аннары Октябрь революциясен ул шунда, Лысьва заводында, каршылый.

1918—1924 елларда X. Туфан Урал һәм Себер мәктәпләрендә балалар укыта. 1924 елның җәендә Казанга килә һәм 1928 елга кадәр Н. Нариманов исемендәге 17 нче номерлы Бишбалта мәктәбендә укытучылык хезмәтен дәвам иттерә.

X. Туфанның исеме матбугатта беренче тапкыр 1924 елда күренә. Шул елны «Октябрь баласы» журналы һәм «Кызыл Татарстан» газетасы битләрендә аның берничә шигыре басылып чыга. Шуннан соң үткән ике-өч ел эчендә исә ул татар шигъриятенә һәм эчтәлек, һәм форма җәһәтеннән яңа бер аһәң, сыйфат алып килгән үзенчәлекле шагыйрь булып таныла. Бу елларда X. Туфан поэма жанрында аеруча зур иҗади уңышларга ирешә. Тематик яктан нигездә Урал эшчеләре тормышыннан алып язылган «Урал эскизлары» (1926), «Ике чор арасында» (1927), «Башлана башлады» (1927), «Бибиевләр» (1927) кебек лиро-эпик әсәрләрендә шагыйрь тормыш фактларын чынбарлык күренешләрен заман турындагы фәлсәфи уйланулары белән тыгыз бәйләп, революция чорындагы социаль атмосфераны, искелек белән яңалык көрәшен, идеяләр бәрелешен, шул процесста тормышның, кеше шәхесенең ничек үзгәрә, яңара баруын җанлы картиналар һәм колоритлы эшче характерлары аша ачып бирә. Чорның әһәмиятле, олы темаларын, әхлакый фәлсәфи проблемаларын зур социаль яңгырашлы итеп гәүдәләндерүе, сөйләм теленә нигезләнгән язу стиленең яңача шигъри чараларга, образларга бай булуы белән бу поэмалар егерменче еллар татар совет поэзиясенең үзенчәлекле бер сәхифәсен тәшкил итәләр.

1928 елның язында X. Туфан Кавказ һәм Урта Азия якларына җәяүле сәяхәткә чыгып китә. Анын бу сәяхәте ике елга сузыла. Сәяхәттә йөргәндә ул төрле халыкларның тормышлары белән якыннан таныша, халык иҗаты әсәрләрен өйрәнә, ашуглар, акыннар белән очрашып сөйләшә. Болар һәммәсе шагыйрь иҗатын яңа темалар, яңа хисләр белән баеталар. Сәяхәттән сон Туфан поэзиясендә лирик агым, халыкчан образлылыкка игътибар бермә-бер көчәя, ул халыкның лирик җыр традицияләренә йөз бора башлый.

Сәяхәттән кайткач, X. Туфан 1930—1934 елларда Татарстан радиокомитетында әдәби һәм музыкаль тапшырулар редакторы, аннары 1937 елга кадәр «Совет әдәбияты» (хәзерге «Казан утлары») журналының җаваплы| секретаре булып эшли. 1940—1956 елларда аңа кабат Себердә булырга, ул якларның тормышы белән ныклап танышырга һәм хәтер хәзинәсен яңа тәэсирләр, истәлекләр белән тулыландырырга туры килә. 1956 елның җәендә[ X. Туфан Казанга кайта һәм гомеренең соңгы көннәренәчә шунда яши.

Утызынчы елларда шагыйрь иҗатында күзәтелгән лирик-философик юнәлеш («Ант» поэмасы, 1935) һәм сәнгатьчә гадилеккә омтылу тенденциясе («Озату», «Ак каен» җырлары, «Тимеркәй турында баллада», «Юкмыш бабай малае» әкият-поэмасы һ. б.) елдан ел тирәнәя һәм яңа поэтик сыйфатлар белән байый барып, кырыгынчы-илленче елларда дәртле-кайнар хис, тирән фикер поэзиясе булып өлгерә. Бу чорда иҗат ителгән «Алга барышлый», «Иртәләр җитте исә», «Гөлләр инде яфрак яралар», «Үзеңә бүләк итәсе иде», «Чәчәк сибелә җилдә», «Моабитны күрдем төшемдә», «Агыла да болыт агыла», «Сиңа», «Ромашкалар», «Тамчылар ни диләр», «Тургай нигә. дәшми», «Әйткән идең», «Иртәләрем-кичләрем», «Сөйли торган материя», «Кая шулай ашыгасың, йөрәк?», «Сүз кушасы килә талларга», «Һиндстанны эзлим», «Төннәрдә дә уяу далада» кебек лирик-фәлсәфи шигырьләр хис-фикер, форма, композиция бөтенлеге-камиллеге ягыннан татар поэзиясенең лирика жанрындагы энҗеләр булып саналырга хаклы.

Алтмышынчы-җитмешенче елларда да шагыйрь үз иҗат принципларына туры калып, югары гражданлык идеяләре белән сугарылган күп санлы лирик, публицистик шигырьләрен, поэма һәм балладаларын («Тимә Ибәтемә», «Упкыннар өстендә», «Кайда син, романтика?», «Еракларга алып киттеләр», «Могикан» һ. б.), тематик шигырь циклларын («Ә үткәнгә хатлар бармыйлар», «Лирик хатлардан», «Кармәт истәлекләре» һ. б.) иҗат итә. Шагыйрьнең бу еллар иҗатында шулай ук сатирик һәм юмористик шигырьләр дә зур урын били.

Гомумән, X. Туфан, тормыш һәм иҗат юлында нинди генә хәлләргә очрамасын, бервакытта да туган иленә, халкына һәм поэзиягә булган тирән ышанычын югалтмады. Аның халык әдәбиятына нигезләнгән иҗаты, татар классик поэзиясенең традицияләрен алга таба үстереп һәм киңәйтеп, үзенә, бер шигъри дөнья булып формалашты. Ул татар шигырен яңа эчтәлек, яңа ритмик ачышлар, лирик композициянең, строфа төзүнең классикага әверелердәй яңа үрнәкләре белән баетты.

Совет әдәбиятын үстерүдәге хезмәтләре өчен Хәсән Туфан ике тапкыр (1970, 1980) Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнде, ә «Сайланма әсәрләр» (Казан, 1964) китабы өчен аңа 1966 елда Татарстан АССРның Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе бирелде.

Хәсән Туфан 1981 елның 10 июнендә Казанда вафат булды. Ул 1934 елдан СССР Язучылар союзы члены иде.

Хасан Туфан — биография

Хасан Туфан – известный в Татарстане писатель, народный деятель, поэт. Один из немногих, кто удостоился премии имени Габдуллы Тукая, за произведения, написанные на родном языке.

Годы детства и юношества

Каждый житель Татарстана знает Хасана Туфана, так как его произведения входят в обязательную школьную программу по литературе. Один из немногих писателей страны, кто еще при жизни получил несколько высоких наград включая государственную премию имени Тукая и звание народного деятеля страны. При жизни поэта знали, как скромного, тихого и очень застенчивого человека, не смотря на тот факт, что его фамилия переводится как «тайфун» или «ураган».

Хасан Туфан родился девятого декабря 1900 года в небольшом селе под названием Старая Киреметь. Село находилось на территории советского Татарстана. Определить точную национальность поэта исследователям по ряду причин не удалось. В первые годы жизни поэта, на территории села в принципе не было каких-либо образовательных учреждений. По этой причине многие дети получали домашнее образование. Первым учителем для маленького Хасана стал его отец. Именно он учил читать и писать сына, и именно он стал тем, кто первым записал часть биографии мальчика, касающуюся его первых лет жизни. Позднее, когда стали появляться первые школы Хасан Туфан пошел учиться туда.

Известный писатель издавался под псевдонимом, который у него появился, когда Хасан был достаточно взрослым. При рождении он получил фамилию матери – Гульзизин. И хотя фамилия вполне обычная, в Татарстане она встречается довольно редко, из-за чего мальчик всегда выделялся среди сверстников. Будучи уже взрослым Хасан рассказывал о том, что род матери берет свои истоки от беглых крестьян. В давние времена они прошли крещение и причисляли себя к истинным христианам. Однако новое вероисповедание ничего для повседневной жизни не изменило. Предки все равно не ходили в церковь, да и молиться не умели. Как следствие в храме, по церковным законам их не венчали, а детей не крестили. По всем законам веры дети были незаконнорожденными и им присваивалась фамилия, взятая от матери. Такая традиция сохранилась, а потому и Хасану дали материнскую фамилию.

Будучи четырнадцатилетним подросткам Туфан пошел работать. Для этого, он вместе с братьями отправился на Урал, где все они устроились рабочими на медный рудник. Спустя время, когда юноша вернулся к себе на родину, он нашел работу на заводе, связанном с металлургическим производством.

Много работая юноша пришел к выводу, что необходимо получать дальнейшее образование, для чего подал документы в медрес «Галия», находящийся в Уфе. Это решение в дальнейшей биографии поэта сыграет важную роль, повлияв на жизнь в целом. Во время учебы Хасан Туфан познакомился с Шайхзадом Бабичем. Молодой писатель организовал собственный музыкально-литературный кружок, в который и пригласил нового знакомого. В этот же кружок со временем стали входить Мажит Гафури, Сагыт Сунчаляй, Сагит Раимев, ставшие хорошими друзьями для Туфана. Не маленькую роль в развитии Хасана как поэта и писателя сыграл его учитель Галимджан Ибрагимов.

Писательские труды

В начале своей жизни Хасан Туфан был абсолютно далек от литературы. Сначала он просто подрабатывал на заводе, а после учебы на протяжении десяти лет проработал учителем. Сменяя школы в Казани, на Урале и в Сибири. После этого, в возрасте двадцати восьми лет будущий поэт отправился в путешествие по Закавказью и Средней Азии. Его поездка, связанная с изучением культуры и быта, продлилась два года. Первые стихи молодого автора были напечатаны в 1924 году. И всего через несколько лет о нем уже говорили не только читатели и преданные поклонники, но и литераторы и известные критики.

Все дело в том, что творчество Хасана Туфана раскрывало подлинный мир рабочего класса. О его жизни, упорной борьбе и постоянной тяжелой работе. В двадцатых годах прошлого века Хасаном би написаны такие произведения как «Уральские эскизы», «Бибиевы», «Между двух эпох». Спустя десятилетия именно они стали частью литературного фонда Татарстана.

В тридцатые годы Туфан занимал должность в радиовещательной копании Татарстана. Будучи редактором он сталкивался с разнообразными темами волнующими народ. В это же время Хасан решается сменить основной литературный жанр, в котором он работал. Привычный эпос постепенно заменился на лирику. Стихи, которые появлялись из-под пера поэта со временем стали народными песнями, которые и сегодня звучат во время гуляний.

Все произведения поэта с первых строк вдохновляли рабочий класс, что не могло не привлечь внимание властей Советского Союза. Проработав несколько лет в издании «Советская Литература» в качестве секретаря, в 1940 году Туфан попадает под репрессии. Молодого человека задержали и перевезли в Казань, где над ним состоялся суд. Сначала суд вынес смертельный приговор, но спустя время его заменили на десятилетний срок пребывания в лагере.

В небольшом селе в Новосибирской области поэт не переставал писать. Его произведения того периода пронизаны философскими высказываниями и наполнены смыслом, зрелостью рассуждения и поэтичностью.

Только в 1956 году, после смерти Сталина, поэт смог вернуться в Казань. Его творчество вышло на новый виток. Спустя восемь лет появилось первое печатное издание стихов «Избранные произведения». И именно за этот сборник спустя два года Туфана наградили премией имени Тукая.

Личная жизнь

В личной жизни Хасан Туфан был счастливо женат на Луизе Салиаскаровой. Не смотря на его скромность, застенчивость и закрытость молодые люди, тем не менее, смогли построить очень счастливую жизнь. Жена подарила Хасану двоих детей. Дочь назвали Гульгина, а сына нарекли Идегаем. К сожалению тяжелая болезнь забрала мальчика еще в детском возрасте, принеся в семью трагедию.

Именно жена для поэта с первого взгляда стала музой и опорой, во все сложные времена, а их было не мало. За открытые заявления против властей в творчестве поэта, его осудили и отправили в ссылку. В это время Луиза потеряла работу, а ее карточки на продукты были изъяты. В школах были организованы госпитали, куда привозились многочисленные раненые и больные. Для тяжело больных требовалось огромное количество крови для переливания. Тем, кто решался на сдачу платили продуктами, для того чтобы организм мог восстановиться. Луиза часто ходила в пункт сдачи, однако большую часть продуктов отправляла мужу в ссылку, оставляя себе лишь небольшой минимум. Во время ссылки Хасан выполнял разнообразную тяжелую работу и вредную для здоровья работу. Когда заключенные болели и не успевали выполнить установленную норму их паек пропорционально уменьшали. Бывали дни, когда на столе у Хасана Туфана был только небольшой кусок черствого хлеба.

Каждый прожитый в лагере день, был похож на предыдущий. Плохие условия жизни и постоянное недоедание делали мужчины слабым. И это касается не только тела, но и его желания жить, которого с каждым днем у него становилось все меньше. Положительные эмоции сменялись апатией, и ничего кроме усталости больше не ощущалось. Спустя время писатель заметил появление голодной отечности. Этот признак не предвещал ничего хорошего, а только сулил верную гибель.

Когда Хасана впервые вызвали к коменданту он не ждал ничего хорошего от этого визита. Какого же было его удивление, когда во врученном ему свертке от жены он нашел продукты.

Огромная любовь и взаимоуважение были между супругами в личной жизни. Однако и это не помогло Луизе. Постоянное недоедание и тяжелые условия для жизни, иной раз на грани выживании сделали свою работу. Женщина умерла, так и не дождавшись возвращения супруга из ссылки. Она до последнего дня передавала ему еду.

Последнее мгновенье

Смерть Хасана Туфана для всех стала неожиданностью. Просто летом 1981 года семья поэта объявила о трагическом событии. Официальная причина так и осталась неизвестной.

Могила популярного писателя находится на Татарском кладбище в городе Казани. В честь Татарского поэта в Набережных челнах назван проспект.

Ссылки

• Страница в Википедии

Хәсән Туфан иҗатында җил образы

Җил,
кояш, болыт, тау, елга, каен… Безнең
тирәлегебездәге предметлар бу. Табигать
күренешләрен алардан башка тудыра
алмыйсың. Кеше кичерешләрен тасвирлыйм
дисәң дә, шул кичерешләрне хасил иткән
әлеге әйберләр сурәте килеп чыга. Һәр
шагыйрь иҗатында аерым бер образлар
ешрак кулланыла. Хәсән Туфан шигырьләрендә
иң еш кулланылучы образларның берсе —
җил. Бу аңлашыла да. Шагыйрьне еракта
калган туган җире белән бәйләүче булган
ул. Болытлар, җилләр, кошлар үтеп керә
алмаган урын, кичеп чыкмаслык киртә
юк…

Җил
образына шагыйрь нинди функцияләр йөкли
соң? Ул аның хисләрен сөйгәненә җиткерә:

Исә
җилләр, исә җилләр,

Исәләр
дә исәләр…

И
шул җилләр, барып җитеп, —

Сине
сөя!— дисәләр…

(«Исә
җилләр, исә җилләр»)

«Иртәләр
җитте исә» шигырендә җилгә лирик герой
көнләшеп, үпкәләп тә карый кебек. Әйтерсең
алар аркасында өметләре киселгән:

Ә
юлдан җилләр исә,

Иртәләр
җитте исә…

Әле
еллар узгач та, Җил, үткәннең кайгылы
көннәрен искәртеп торучы булып, шагыйрьнең
тәрәзәсен кага:

Сызгыра
җил үткән турында: —

Кәрван
йөргән элек бу кырда.

(«Кәрван»)

Җил
күпчелек шигырьләрдә хәбәрче вазифасын
башкара. Ул еш кына, бәйрәм килгәнен
хәбәр итеп, байраклар җилфердәтә
(«Канатлар»), туган як, йөргән юллар исен
китерә («Ике чор фасында»). Әнә шулай
эшләп, ул төрле җирләрне, төрле елларны
үзара бәйли.

Хәсән
Туфанның җиле чәчәкләр исе ташый:

Гөлләр
исе сипкән җылы җилләр,

Юлларына
яуган чәчәкләр.

(«Чәчәкләр
сибелә җирдә»)

Ул
җилләр, бүгенге көндә иссә, яшәү сәламенә
әйләнә:

Җилләреңдә
синең — гөлләр исе,

Гөлләреңдә
— сәлам яшәүгә.

(«Сәлам
сиңа, тормыш»)

Муллык,
дуслык һәм башка тойгыларны уяткан җил
башка исләр дә ташый, әмма ул аларны да
күбрәк чәчәкләрдән китерә:

Урмандагы
чәчәкләрдәйдерме,

Җил
мәйданга Бал исе ташый.

(«Битараф
ай»)

Җил,
зилзиләләр тудырса да, кешене көрәшергә
күтәрүе, холкын тәрбияләве, рухын ныгытуы
белән мактауга лаек. Җилгә каршы барган
лирик мин һәрвакыт хөрлек хисе тоя.

Җил
— чор билгесе дә. Шуңа күрә ул гел үзгәреп
тора:

һава
бүтән хәзер, җил бүтән.

(«Язлар
җитте»)

Лирик
мин заман җилләреннән бервакытта да
курыкмый. «Тормышка мәхәббәт» шигырендә
каршы искән җилләр белән көрәшеп яшәү
кирәклеге тагын бер кат ассызыклана.

Җил
кешедә булырга мөмкин бөтен холык
сыйфатларына ия, ул лирик минне үгетли
дә, үчекли дә, аңа киңәшләр дә бирә…
Үзгәрүчән җилләргә лирик мин бик үк
ышанмый. Җил бигрәк тә сөйгәне белән
ике арада иссә, ышанычсыз («Җил килә дә
сыйпалана»).

Хәсән
Туфан иҗатында җилнең бик үзенчәлекле
кулланылган очраклары да юк түгел. Ай
белән янәшо килеп, ул мәхәббәт парлары
тудыруда катнаша; яшь кыз мәгънәсендә
бирелә:

Ай
чыга Арча кырыннан,

Сәгатен
белеп кенә,

Җил
төшә Аккош күленә,

Сүз
куйган кебек кенә.

(«Ай
чыга Арча кырыннан»)

Шагыйрьнең
тәрәзәсен кагып, яратып уйнаган җил
кайвакытта аннан баш тарта, гөлләр белән
генә сөйләшә, аларны гына ярата. Димәк,
ул күбрәк гөлләргә пар, аларның сөеклесе
булырга хаклы:

Кичке
җилләр сер сөйлиләр,

Миңа
түгел, гөлләргә.

(«Җилләр
исе»)

Еш
кына лирик мин аны сөйгән кешесе белән
бутый. Җил — кайвакыт көтелмәгәнлек
билгесе. Ул — давылларга нигез. Җил
күзгә күренми торган әйбер, хәрәкәт
кенә булса да, шагыйрь аңа еш һәм яратып
эндәшә. Җил сынландырыла да, хис-кичерешләр
ассоциациясе дә тудыра. Ул шагыйрь
күрергә теләгән тасвирларны күзалларга,
тавышларны ишетергә ярдәм итә. Ул —
үткәнне терелтүче иң төп нәрсә.

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]

• #
• #
• #
• #
• #
• #
• #
• #
• #
• #
• #