Обновлено: 11.03.2023
Шогенцу́ков Али́ Асха́дович (28 октября 1900 — 29 ноября 1941) — кабардинский поэт, заслуженный деятель искусств Кабардино-Балкарской АССР (1939).
Содержание
Биография
По одной из версий родился в селе Кучмазукино, ныне Баксанского района Кабардино-Балкарии. [1] По другой — в селе Старая Крепость, также расположенном на территории Баксанского района. [2]
В 1919 году вернулся на родину. Многие годы отдал педагогической деятельности: работал учителем кабардинского языка, директором школы, инспектором районо и облоно. Писал статьи в газетах, в которых уделял внимание кабардинскому языку, образованию и воспитанию подрастающего поколения. Творчество 1920-х годов посвящено пропаганде культурного просвещения народа.
С 1934 года работал в Союзе писателей республики, занимаясь выявлением и продвижением молодых писателей. По совместительству работал научным сотрудником Института национальной культуры Кабардино-Балкарской АССР, участвуя в экспедициях по сбору и обработке фольклорных материалов. В своём творчестве он уделяет внимание истории и культуре кабардинцев, адыгейцев и черкесов. Работал литературным консультантом Кабардинского хора.
В 1930-х годах расширяется тематика творчества. В этот период поэт начинает писать в жанре сатиры, уделяет большое внимание коллективизации, международным политическим событиям.
Когда началась Великая Отечественная война, поэт написал стихи, в которых призвал сограждан к защите родине. Осенью 1941 года отправившийся на войну Шогенцуков попал в плен. Погиб в нацистском концлагере под Бобруйском.
Литературное наследие
Шогенцуков — поэт-новатор кабардинского стиха, основой которого стало новое стихосложение, созданное им в результате освоения народной поэзии и идейно-художественных традиций русской и советской классической литературы. Шогенцуков произвел коренные преобразования, переведя тонический стих в силлаботоническую систему, обогатившую его ритмическое и интонационное звучание. Отбирая и творчески развивая все ценное, образное в кабардинском языке, Шогенцуков существенно обогатил его, наметил пути дальнейшего развития и заложил прочные основы кабардинского литературного языка. Сохранив связь с устным народным творчеством и опираясь на опыт и традиции прошлого, он способствовал росту кабардинской национальной литературы. Для произведений Шогенцукова характерны эпический размах в сочетании с проникновенным лиризмом, красочность деталей, богатство ритмики, творческое использование лексических средств, правдивое воспроизведение действительности. Творчество Шогенцукова проникнуто пафосом любви к человеку-труженику. Созданные на основе глубокого знания истории своего народа, его произведения имеют большую художественную и идейную ценность. В своих ранних стихах, близких к народной поэтике, Шогенцуков не только широко использует лексику кабардинского языка, традиционные фразеологические сочетания, обороты, эпитеты и сравнения, но и создаёт авторские образы и афоризмы. [2]
Перевёл на кабардинский язык сочинения А. С. Пушкина, М. Ю. Лермонтова, Т. Г. Шевченко, М. Горького, К. Хетагурова. Произведения Шогенцукова переведены на многие языки народов бывшего СССР.
— ЩоджэнцIыкIу Алий и гъащIэмрэ и литературнэ лэжьыгъэмрэкIэ ягъуэта щIэныгъэр къэпщытэжын;
-я бзэм зегъэужьын.
Нэрылъагъу пособиехэр : ЩоджэнцIыкIу Алий и портретыр, тхылъхэм я выставкэ, плакатхэр.
Урокым и екIуэкIыкIэр.
I. Къызэзгъэпэщ дакъикъэ.
II. Урок блэкIам яджар къэпщытэжын.
1.Инд. опрос карточкэк1э гъэлэжьэн (нэрыбгитIым ЩоджэнцIыкIу Алий и биографиер ятхыж).
2. Фронтальнэ опрос .
-Сыт у/лэжь. фиIар?
-Хэт ЩоджэнцIыкIу Алий? Сыт а тхакIуэм хужыфIэфынур?
-( ЩоджэнцIыкIу Алий тхакIуэщ, усакIуэщ. Адыгэ литературэм зи ц1эр дыщэпск1э хэзытха усак1уэщ.)
— Сыт хуэдэ тхыгъэ хэр итхауэ фщ1эрэ фэ?
3.Егъэджак1уэм и псалъэхэр.
Пэжщ ЩоджэнцIыкIу Алий хэлъхьэныгъэшхуэ хуищ1ащ ди адыгэ литературэм зыригъэужьын папщ1эк1э. И тхыгъэхэм куэду феджэнущ ищхьэ классхэм.Абы и тхыгъэ налкъутхэр дунейм къызэрытехьэрэ зэманыф1 дэк1а щхьэк1э, я пщ1эр, я мыхьэнэр, лъэпкъ тхъылъеджэм хуи1э лъагъуныгъэр нэхъ лъагэ хъуа ф1эк1а, зык1и нэхъ къэлъэхъшакъым . Абыхэм я жьы къабзэм, я бзий нэхум ноби добжьыф1э, догъагъэ адыгэ литературэр, абы и дэтхэнэ ехъул1эныгъэми на1уэу хыболъагъуэ, а усак1уэ псэемыблэжым и 1эрык1хэр, езы зэман дыдэр зыпэмылъэщыфар. Усак1уэм и тхыгъэ хьэлэмэтхэр псэунущ зы адыгэ дунейм тетыху.
III.Бзэм зезыгъэужь лэжьыгъэ.
Адрей урокым зи гугъ дымыщ1ыфауэ, нобэ зы хьэлэмэт вжес1энщ.
ЩоджэнцIыкIу Алий 1936 гъэм ди лъахэм щы1ащ. Апщыгъуэм ар 1ущ1ащ ди тхак1уэ, усак1уэ гъуэзэджэ Уэхъутэ Абдулыхьи. Ди Хэкур ф1ыщэу зэрилъэгъуар къригъэлъагъуэу, Iэдииху чэщанэм и фэеплъу итхащ мы усэри фыкъеда1уэт.
1.Салам узохыжыр Инжыджым,
Л1эщ1ыгъэ усэхэр жызы1эм,
Ижь 1уэры1уэтахэр зезыхьэм.
2. А псы уэрышхуэр зи лъабжьэм,
Шыху лъагъуэм хуэдэу щолъагъуэ,
Гъэмахуэ дыгъэм пэлыду
Абджыфэм ещхьу къы1уедзэ.
3.Сэ а псы ябгэм и нэзу
Пшэр зи т1ысып1эм сытетщ.
Пшэ гуп хъар п1ащ1эхэр си щхьэгум
Къытелъ сф1эщ1ыжу гъунэгъущ.
IV. Темэщ1эм елэжьын.
Хэт дауэ къыгуры1уа мы псалъэхэр тхыгъэм фыщеджэм .
- Пут – 16 кг.
- Пщ1анэ — гъавэ къэк1агъэщ1э щхъуант1э
- Даущ ерухэр — губжь зыщ1эту 1эуэлъауэу ежэх псы
- Нэкъыф1эщ 1- нэм илъагъу псори
- Дестынэ — зы гектар
- Сарыкъ — хьэжы пы1э
- Ят1э щыкъыр — ят1э тыкъыр
- Къэлътмакъ зэпедзэк1 – къэп л1эужъыгъуэ, хъуржынит1 зэпыту
- Лэп1анк1э – шэмэдж зэрагъэжан
- Л1ыщ1э – бийм пщ1эк1э хуэлажьэ ц1ыху.
- Къулъшыкъу — пщэдджыжьым сыхьэтыр 9- хэм деж
- Дзэху удз – лъэдий захуэу дэжей удз.
V. Темэщ1эр гъэбыдэжын.
— Ат1э, псори феджауэ солъытэ, ауэ нэхъ къыхэгъэбелджылык1ауэ иныкъуэм загъэхьэзыращи девгъэдэ1ут. Иужьк1э мис мы упщ1э фхуэзгъэувхэм жэуап къефтыфын папщ1э.
1. Фэ щымыуауэ къэфлъытэрэ Хьэмид суд пащхьэм имыхьэу хьэжым зэрыгуры1уар?
2. Федэ1уа иужьк1э хьэжым хар-кэ етын. Хьэсет хар-кэ етын.
2. Хьэмидрэ Хьэжымрэ я зэпсэлъэныгъэмэр инсценировать ящ1.
3. Еджак1уэхэм падзэ.
4. Мурат, Хьэсет Мусэ сымэ я зэпсэлъэныгъэр.
5. Пщы1эм хьэжыр къызэрытехьам щ1эдэ1ун.
4. Хьэжымрэ Хьэмидрэ я зэпсэлъэныгъэр инсц-ть щ1ын.
Упщ1э згъэувахэу щытахэм и жэуап ирегъэтыжын:
1. Фэ щымыуауэ къэфлъытэрэ Хьэмид суд пащхьэм имыхьэу хьэжым зэрыгуры1уар?
2. Хьэжым хар-кэ ирегъэтын. Хьэсет хар-кэ ирегъэтын.
3.Псори хьэлэмэту къывгуры1уащ.
Ауэ сыхуейт къэвгъэлъэгъуэжыну тхак1уэм къигъэлъэгъуа худ.1эмалхэр?
— Сыт пейзажк1э зэджэр?
— Сыт олицетворенэк1э зэджэр?
— Сыт метафорэк1э зэджэр?
4. Оценкэ гъэувын.
Нэхъ уигу щ1ыхьа 1ыхьэм сурэт хуэщ1ын; тхыгъэм и щ1агъым щ1эт упщ1эхэм жэуап етын.
«Хьэжыгъэ пут закъуэ» ЩоджэнцӀыкӀу Алий Мы тхыгъэр ин дыдэу пхужыӀэнкъым, ауэ гурыщӀэу зыхигъащӀэм, гупсысэу уигу къигъэкӀыр куэдыщэ дыдэщ. Тхыгъэр зытепсэлъыхь зэманым лъандэрэ илъэсищэм щӀигъу дэкӀами, пщыхэмрэ пщылӀхэмрэ щымыӀэжми, тхыгъэм къыщыхъу Ӏуэхугъуэхэр ди нобэрей гъащӀэми щыхыболъагъуэр, ди жагъуэ зэрыхъунщи. Тхыгъэр зытеухуар цӀыхум и гуауэм, и фэм дэкӀ бэлыхьым, ишэч хьэзабым, гущӀэгъуншэу, цӀыхугъэншэу зыр зым дызэрыхущытырщ. А псори тхакӀуэм ди нэгум къыщӀегъэувэр сабийм и гупсысэхэмкӀэ, и гурыгъу-гурыщӀэхэмкӀэ, и нэхэмкӀэ дырегъэплъ а къэхъуа Ӏуэхугъуэхэм. Сабийм и гум мывэшхуэ хьэлъэу телъщ а хьэжыгъэ путым къахуихьа гуауэр, дунейм и дахагъэри къыфӀэмыӀэфӀыжу ещӀ. Хуэгъэвкъым а гузэвэгъуэр илъэсибгъу хъу сабийм и гум, и акъылым. Унагъуэр шхын щхьэ мылӀэн папщӀэ, Хьэмид и гъунэгъу Тембот хьэжыгъэ пут закъуэ щӀыхуэу, хуэлэжьэжыну къыриӀыхащ. Тембот хьэж щыӀащ, Тембот хьэжыкӀэ йоджэр, сарыкъыр щыгъщ, нэмэз щыгъэр ӀэщӀэлъщ. Ауэ сыт и пэрмэн теплъэкӀэ зыбгъэмуслъымэныныр, ауэ хьэл-щэнкӀэ, Ӏуэху щӀэнкӀэ умымуслъымэным, цӀыхухэм уазэрыхущытын хуейуэ диным фарз тщищӀ хьэлыфӀхэр пхэмылъмэ, Алыхьым хьэрэм ищӀа пагэныгъэр пхэлъмэ, динымкӀэ уи щхьэ Ӏуэхухэр дэбгъэкӀмэ!? Диным и дахагъэр, и къабзагъэр зэхащӀэфакъым апхуэдэ цӀыхухэм. ТхьэмыщкӀэхэщ дауи жыӀи. Иныкъуэ адыгэхэм я анэбзэм теухуауэ хуаӀэ бгъэдыхьэкӀэ, гупсысэкӀэ къуэнтӀа, зэблэша, мышухэри къыхощыр тхыгъэм. Адыгэ унэцӀэр, цӀэр зэрихьэу, теплъэкӀэ адыгэу, ауэ мыукӀытэу и лъэпкъым и псэр зыхэлъ бзэр Ӏумпэм ищӀу, «дызэрекэр урысыбзэс, ди бзэр сыту ссын…»,- жиӀэу. Ари мытхьэмыщкӀэу дауэ зэрыжыпӀэнур!? Тхыгъэм къыщыхъу псоми сытэпсэлъыхьынкъым. Феджэм фэ езым щыгъуазэ фыхъунщ Хьэсет цӀыкӀу и унагъуэм хьэжыгъэ пут закъуэм бэлыхьу къатрилъхьар. ЩоджэнцӀыкӀу Алий Ӏэзэу дегъэлъагъу цӀыху цӀыкӀум ди хьэл мыхъумыщӀэхэр, абы гуауэ къихьыр. Тхыгъэм дерс нэхъыщхьэу сэ къыхэсхар зыщ: » Адыгагъэм, муслъымэнагъэм дахэу утепсэлъыхькӀэ, фащэ дахэ зыщыптӀагъэкӀэ зэфӀэкӀкъым, ахэр уи хьэлыфӀхэмкӀэ, уи щэнымкӀэ, цӀыхухэм уцазэрыхущытымкӀэ, Ӏуэхум узэрыбгъэдыхьэмкӀэ къэбгъэлъагъуэн хуейщ, уи гъащӀэм къыхэщын хуейщ». Алыхьым апхуэдэхэм ящыщ дищӀ! Т. Тимур
Тимур Тимуров
Дарина Бифова
Помогите плиз мне нужно написать сочинение по каб лит на тему «Бзылъхугъэ шу щэху» до завтра помогите пожалуйста прям очень нужно😔
- Для учеников 1-11 классов и дошкольников
- Бесплатные сертификаты учителям и участникам
1. Къэрал псом е абы исхэм щыщ ц I ыху гуэрхэр зэуэну хуэмейуэ I эмалыншагъэк I э зауэм хэлъэфа щыхъу зэрыщы I эм щыгъэгъуазэн.
2. Зауэ зэманым ц I ыху гуэрхэр щ I эзэуэн хуейр къанэу, зыщ I эмызэупхъэм щхьэк I э зэуэну ехул I а щыхъум теухуауэ гуры I уэныгъэ ягъэгъуэтын.
3. Я бзэм зэрызиужьым хэгъэхъуэн.
Урокым къэгъэсэбэпыпхъэхэр:
Тхылъхэр,тхак I уэм и сурэт Щоджэнц I ык I у Алий ,презентацэ.
Урокым и ек I уэк I ык I эр.
I . Организационнэ дакъикъэ
II . Литературнэ дакъикъэ: Усэхэм гук I э къеджэн.
III . Унэ лэжьыгъэр къэпщытэжын.
1. Сыт унэ лэжьыгъэу ди I ар?
2. Упщ I эхэмк I э унэ лэжьыгъэр къэпщытэжын:
1) Хъыбарым зи гугъу ищ I I уэхугъуэхэр къыщыхъуа зэманымрэ ахэр щек I уэк I а щ I ып I эмрэ къывгуры I уауэ п I эрэ?
2) Адыгэ лъэпкъым и хабзэ – нэмысыр, и ц I ыхугъэр, и I ущагъэр, и хьэл – щэныф I хэр ик I и къинэмыщ I I уэхугъуэхэри дауэ къыщыгъэлъэгъуа мы хъыбарым?
3) Адыгэхэм хьэщ I эм хуащ I пщ I эр, ц I ыхугъэ лъагэм, зэныбжьэгъуныгъэм, къуэшыгъэм хуа I э щытык I эр дауэ къыхэщрэ хъыбарым?
4) Лъэпкъ зэмыл I эужьыгъуэхэм яку дэлъыпхъэ зэныбжьэгъуныгъэр дауэ къыщыгъэлъэгъуа мы хъыбарым ик I и сыт хуэдэ I уэхугъуэхэм ягъэбелджылырэ ар?
5) Къэзэнокъуэ Жэбагъы и губзыгъэгъэр, и хьэл – щэн дахэхэр, и хабзэ – нэмысыр лъэпкъым къыдэгъуэгурык I уэ хьэл – щэн нэхъыф I хэм ящыщу зэрыщытым сыт хуэдэ I уэхугъуэхэр щыхьэт техъуэрэ?
6) Адыгэ джэгук I эхэм ящыщу сыт хуэдэхэр къыщыгъэлъэгъуа хъыбарым ик I и абыхэм сыт хуэдэ къалэн ягъэзащ I эрэ?
7) Сыт мы хъыбарыр зытеухуамрэ абы къи I уатэ гупсысэ нэхъыщхьэхэмрэ?
Хъыбарым дауэ къыщыгъэлъэгъуа Хэкур бийм щыхъумэнымрэ лъэпкъ зэмыл I эужьыгъуэхэмрэ яку дэлъыпхъэ зэныбжьэгъуныгъэмрэ я мыхьэнэм теухуа I уэхугъуэхэр?
3. Упщ I эхэм жьэры I уатэу жэуап иратыху, адрейхэм жэуапыр тхылъым къыщагъуэт, къоджэж.
4. Хъыбарым зым адрей пищэурэ къоджэ.
5. Зым адрейм пищэурэ топсэлъыхьыж.
IV . Темэщ I эр джын
1. Щоджэнц I ык I у Алий и гъащ I эмрэ и литературнэ лэжьыгъэмрэ теухуа I уэхугъуэ щхьэхуэхэм щыгъуазэ зыхуащ I ынущ.(презетацэ).
2. Еджак I уэхэр яджыну тхыгъэм ешэл I а хъун папщ I э, зыщыгъуэзапхъэхэм щагъэгъуэзэнущ еджак1уэхэмрэ егъэджак1уэмрэ псалъэмакъ здрагъэк1уэк1к1эрэ
Зауэхэр ц I ыхухэм яку къихъуэ нэхъ I ей дыдэхэм ящыщщ Зауэхэм псоми зэрызэщхь I уэхугъуэу яхэлъщ, абыхэм гуащ I эрыпсэу ц I ыхубэр гугъуехьым, тхьэмыщк I агъэм, мыгъуагъэм зэрыхадзэр. Ауэ а ц I ыхубэм я I уэхур дэтхэнэ зауэми щызэхуэдэкъым. Псалъэм папщ I э, зы къэрал гуэр адрейм теуащ. Зытеуам и ц I ыхубэр теуам и дзэм пэщ I оувэ, гугъуехь ешэч, куэд яук I , ныкъуэдыкъуи I эджэ мэхъу. Ауэ мыбы щыгъуэ псори гуры I уэгъуэщ. Зытеуахэр къатеуам пэщ I эмыувэу зрагъэубыдмэ, я хэкури езы ц I ыхухэри къатеуам и тепщэгъуэм щ I эхуэнурэ щхьэхуимыт хъунущ. Апхуэдэу мыхъун щхьэк I э I эм и гъунэщ жыхуа I эм хуэдэу, бийм пэщ I оувэ.
Къатеуам тек I уэмэ, къызытеуам я хэкури я щхьэхуитыныгъэри яхъумэж. А тек I уэныгъэр къыщахьым, ныкъуэдыкъуэ хэхъухьахэм хъумауэ къызэтена я хэкур къыдо I эпыкъу. Хэк I уэдахэм я фэеплъыр хэкум егъэлъап I э, къащ I эна я I ыхьлыхэм я хуитыныгъэр къахуонэ, ахэр хэкум егъэпажэ. Апхуэдэ щытык I эхэр зыбгъэдэлъыр зы зэуэк I э л I эужьыгъуэщ: мыбы щыгъуэ гуащ I эрыпсэу ц I ыхубэм я хэкур, я хуитыныгъэр, я I ыхьлыхэр, я щ I ыхьыр яхъумэжын щхьэк I э, зэуэн хуей хъууэ аращ.
Мы текстым псалъэ мытынш дыдэхэу куэд хэт пэтми, абыхэм щхьэк I э текст псом зэрыщыту къик I ыр еджак I уэхэм къагурымы I эу къэнэнукъым. Ауэ къыщеджэм деж, псалъэ гупыр зыры I ыгъыу хуэзэрэ зэпэщхьэхуэурэ къеджэмэ, е псалъэухам и мыхьэнэр занщ I эу къамыпхъуэтэфмэ, текстым зыхэщ I эгъуэу къеджэ хъунукъым, ауэ щыхъук I э, абы къик I ри зэрызыхащ I апхъэм хуэдизк I э еджак I уэхэм зыхащ I энукъым. Абы нэмыщ I ауэ, мы тхыгъэм езым къи I уатэр дызэрыт зэманым ди къэралым щы I э гъащ I эм пэжыжьэ I уэщи, еджак I уэхэм псынщ I эу къапхъуэтэнум щыщкъым. А псори I уэхум къыхэплъытэмэ, япэ къеджэгъуэм езы егъэджак I уэр къахуеджэныр нэхъыф I у арщ. Зэману ихьынури нэхъ мащ I эщ, апхуэдэу ящ I мэ.
3. б) Ет I уанэу къыщеджэм деж, еджак I ухэр къеджэну йозэгъ, къытеувы I эурэ мы къэк I уэну псалъэхэм елэжьу (ахэр къазэрыгуры I уэмк I э егъэджак I уэр еупщ I у, жэуапхэр игъэтэмэму ):
Уэсыжь укхъуэр жьы зы I этыр – уэсыжь укхъуэр зы I эт жьыр.
Щ I энэк I алъэу зубыдыф – зыубыду щ I энэк I эж.
Жэнэт псынэщ – псыхуэл I эр ф I ыуэ изыгъэк I , гумм жьы дезыгъэху псыщ жи I эу ещ I эф.
Ц I ыхухэм хуэдэу е къахьыф – I ей зыщ I э ц I ыхухэм хуэдэу абыи I ей ещ I эф.
Щхьэхуэф I зауэр – тепщэхэм езыхэм я щхьэ хуэф I ын къыхахын папщ I э, къагъэхъея зауэр.
I эшэу, лъашэу, миллионхэр бейхэм узыхь щащ I ыгъам – бейхэм къахуэзэ узыр – хьэлъэр, мыгъуагъэр – ц I ыхубэм щрагъэхьам.
Зыпегъаплъэ гугъэ гуэрым – зыгуэрым щогугъ.
Махуэл дэк I мэ – п I алъэ дэк I мэ.
Сэлэт хъыжьэм – сэлэт хахуэ дыдэм.
Пщ I ыхьу – пщ I ыхьэп I эу.
Пшэрыхь щ I ык I эу – псэущхьэ и нэмыс хуимыщ I у.
Фызабэр – л I ы зимы I эж фызыр.
Куэбжэм хьэлъкъыр ф I адзэжащ – ягъэбыдэжащ, зэхэзек I уэ щы I эжкъым.
Унэ пхашэм – тхьэмыщк I э унэм.
Я джэгуэну – ириджэгуу.
Жыхафэм – унэ лъэгум бжэм и гъунэгъуу.
I эщ I – I эджафэщ – зыри и I экъым, зыри I эщ I элъкъым.
Хунэмысхэм – хуэмыщ I ахэм, тхьэмыщк I эхэм.
Йопщэф I эк I – йол I ал I э, йоубзэ, зыхуей хуащ I э.
Блэгум щ I элъу – блэгущ I эм щ I элъу.
Хьэлу I ыхьэ зыкъуэмылъым – шхын, ерыскъы зимы I эм.
И жыхафэр зэзыпэсыр – и унэм къыщ I ыхьэну зыдэр.
Анэ нэщ I ым – анэ мышхам, зышхын зимы I э анэм.
Щыхьэр – къалэ, къалэ нэхъыщхьэ.
Даущыншэт – I эуэлъауэншэт .
Уэсым псори исеят – псоми уэс телът.
Уэнжакъыншэу и уэздыгъэр – фэтыджэн уэздыгъэм уэнжакъ ф I эмылъу.
Ещхьэпэплъу – и нэр теуназэу къытримыгъэк I ыу еплъу.
Абджыпс унэм и пшыналъэр – абджыпс унэм къыщ I э I ук I пшынауэ, джэгу макъыр.
Жьгъыру – уэзджынэ ц I ык I у.
Жэрдэм закъуи хуимыщ I ауэ – зыри хузэф I эмык I ауэ.
Нэ щахэр – нэ нэщхъейхэр, нэжэгужагъ зыщ I эмыт нэхэр.
I э хулахэр – уп I ышк I уа хъуа I э лалэхэр.
V . Темэщ I эр егъэбыдыл I эн.
1. а) Тхыгъэм къигъэлъагъуэ зэманым тхьэмыщк I агъэ зытелъыр мы зытепсэлъыхь фызабэ закъуэр ару зэрыщымытыр къагъэлъэгъуэнущ, абы щыхьэт техъуэу текстым хэт щ I ып I эхэр щапхъэу къытрахьэу.
Фызабэр зыщыпсэу къуажэ къудейр къапщтэми усак I уэм абы щхьэк I э же I э мыпхуэдэ псалъэхэр:
«Куэбжэм хьэлъкъыр ф I адзэжащ,
Нэпс щ I агъэжу анэ гъурхэр
б) Еджак I уэхэр к I эщ I дыдэу тегъэпсэлъыхьын унафэщ I хэмрэ ахэр зи тепщэ ц I ыхубэмрэ яку илъ зэхущытык I эм.
2. Тхыгъэм къыщыгъэлъэгъуа тхьэмыщк I агъэр къызыхэк I щхьэусыгъуэр къахутэнущ, мы къэк I уэнухэм хуэдэу упщ I эхэм жэуап иратурэ.
а) Сыт фызыр тхьэмыщк I э егъэлеяуэ псэуныр къызыхэк I ар?
б) Ар нэхъыф I у псэуным теухуа къэрал унафэ гуэр щы I эу къигъэлъагъуэрэ тхыгъэм? Хузэф I эк I игъэзащ I эу зыщ I ып I э щагъэлэжьэну, и сабийр ип I ынымк I э щ I эгъэкъуэн къыхуэхъуну I уэху щ I ап I э гуэр щы I эу къыжи I эрэ текстым?
в) И л I ыр зауэм зэрыхэк I уэдам щхьэк I э, къэралыр къыдэ I эпыкъурэ?
г) Тхыгъэр зытеухуа I уэхур къыщыхъуа къэралым и унафэр зи I эмыщ I э илъыр хэт, ар сытк I э къатщ I эрэ?
д) Сыт хуэдэ псалъэ хэт текстым ар къыдигъащ I эу?
е) Тхыгъэм и 57 сатырым деж жи I эм сытк I э фыкъигъэгъуазэрэ?
ж) Фызабэм и л I ыр зауэм к I уэн хуей зэрыхъур дауэ, сыт хуэдэ псалъэ хэт тхыгъэм абы теухуауэ?
з)Л I ыр зыхуэзар хэт, зыщ I эзэуар, зытек I уэдар сыт?
3. 1) Текстым къыхаубыдык I ауэ зыхэщ I эгъуэу къеджэнухэщ фызабэм и сабийр къызэтыригъэнэн щхьэк I э, зэрихьэ I уэхугъэхэмрэ абы телъ гугъуехьхэмрэ къэзы I уатэ щ I ып I эхэм. А къызэджэ псалъэхэр тэмэму къыхэхарэ мытэмэмрэ къагъэнэхунущ, щхьэусыгъэхэр къыжа I эу.
Тепсэлъыхьыныр зэф I эк I а нэужь, абы и мыхьэнэ нэхъыщхьэр к I эщ I у къыжа I эжын хуейщ:
Пащтыхь къэрал зауэм щрихъэк I уэк I ым деж, тепщэхэм ц I ыхубэр залымыгъэк I э ягъэзауэ, а ц I ыхубэм я сэбэпынагъ зыхэлъ зыгуэрым щ I эмызэуми, абы щхьэк I и къэмынэу.
3) Бейхэмрэ тхьэмыщк I эхэмрэ зауэм зэрехъул I эр зэралъытынущ.
Мы къалэнхэр ягъэзэщ I энущ.
а) Дунейм и къэхъукъащ I э шынагъуэхэр (уае, борэн, н.) ф I ымы I уэхуу, сыт хуэдэ зэманми дежи зи псэук I эр тыншу, нэгузыужьу псэухэм ятеухуауэ поэмэм хэт псалъэхэр къэвгъуэт. Хэт а псалъэхэмк I э усак I уэм зи гугъу ищ I ыр?
Бейхэм я I уэхур зауэм зэрехъул I эр к I эщ I у къэ I уэтэн хуейщ. Мис а къэ I уэтэныгъэр зыхуэк I уэн хуейм и щапхъэ:
Дунейм и къэхъукъащ I эхэр зэран къызэрыхуэмыхъум хуэдэу, бейхэм зауэри зэран къахуэхъуркъым. Езыхэр зэрыхуейм хуэдэу я нэгу зрагъэужьу зауэ зэманри ирахьэк I . Тхьэмыщк I эхэм бэлыхьрэ гузэвэгъуэу ятелъыр абыхэм зык I и зыхащ I эркъым, гущ I эгъу гуэри я I э хъуркъым. Аращ абыхэм фызабэ тхьэмыщк I эм зы мащ I эк I э нэхъ мыхъуми дэ I эпыкъун къащ I ыхэмык I ри.
в) Усак I уэр зыщыщымрэ зи телъхьэмрэ къагъэнэхуэнущ.
Усак I уэ зи телъхьэр къыуегъащ I э тхыгъэ псом зэрыщытуи, абы и I ыхьэ щхьэхуэхэм хэплъэныгъэмми. Ар еджак I уэхэм къыжа I эфынымк I э сэбэп хъунущ еджак I уэхэм я зыхуэгъэзэныр.
5. Фыхуэмыарэзыуэ, фигу зыхуэплъу хэтхэр дэтхэнэра? (Тхьэмыщк I агъэм зэрыхэтым щхьэк I э къэмынэу ефэ – ешхэм хэту езыхьэк I бейхэр.)
6. Егъэджак I уэм и къызэщ I эзубыдэ псалъэ:
Егъэджак I уэм яжри I э хъунущ мыпхуэдэу.
Аращи, мы тхыгъэм укъыщеджэк I э, ц I ыхубэм къалъыс лейм узэгуегъэп, тхьэмыщк I эхэм уигу ящ I огъу. Ахэращ ар апхуэдэ зыхэщ I э къишэу зытха усак I уэр зи телъхьэри, Щоджэнц I ык I у Алий ц I ыхубэм я телъхьэ, абы зи тхыгъэмк I э къащхьэщыж усак I уэщ.
VI . Унэ лэжьыгъэ:
б) Упщ I эхэм жэуап етын
VII . Урокым къыщащ I ар къызэщ1эк1уэжын.
Урокым къыщащ I ам къытеувы I эжын.Таблицэм урокым и 1ыхьэхэм зэрыхэлэжьыхьахэмк1э оценкэ зыхуагъэувыж
Мы нобэрей псалъэмакъым сыхыхьэн ипэ къихуэу сэ куэдрэ сыгупсысащ. Япэрауэ сэ апхуэдэу гъашДэ гъуэгуанэ ин къэзгъэшДакъым хабзэм апхуэдэу куууэ сытепсэлъыхьыну. Ауэ апхуэдэу щыт пэтми, къызгуры1уэ мащ1эмк1э мы псалъэмакъым къыхыхьэ дэтхэнэ зыми садэгуэшэну си гуапэщ.
Ди лъэпкъым ижь-ижьыж лъандэрэ зэрихьэ хабзэмк1э ц1эры1уэу щытащ. Ик1и а хабзэ дахэмрэ нэмысымрэ къыщежьэр адыгэ унагъуэрщ. Нэхъыжьыф1 зырыс дэтхэнэ унагъуэ узыншэми и щ1эблэр щ1еп1ык1 нэхъыжьхэм къыхуагъэна а ф1ыгъуэшхуэм-лъэпкъ хабзэм. Ц1ыхур дунейм къытохьэри ток1ыж, ауэ абы къыф1ащу псэуху зэрихьа и ц1эр къонэ. Апхуэдэщ лъэпкъри и ц1эр игьэпэжу къэгъуэгурык1уэмэ, и хабзэм хуэпэжын хуейщ — ар налкъутнэлмэсу шДэблэ къыщ1эхъуэм хуихъумэфын хуейщ.Ик1и ар къэзыухъуреихь псоми да1ыгъын хуейщ.
Пэжщ, зэманым зэхъуэк1ыныгъэ гуэрхэр егъуэт, ауэ зэманым сытхуэдэ зэхъуэк1ыныгъэ имыгъуэтами, укъызыхэк1а лъэпкъыр пшДэжу, укъэзылъхуа адэ-анэм уахуэфащэу , сэ зэманым сыдок1у жып1эу нэхъ лейуэ зумыш,1у дунейм утетын хуейщ. Дэтхэнэ ц1ыхури щылъагъуэгъуаф1эр и хабзэм щытетым дежщ.
Ди хабзэхэм утепсэлъыхьын щ1эбдза нэужь, куэд къэпт1эщ1ыфынущ зэхъуэк1ыныгъэ дызыхуэмейхэр и1эу. Псалъэм папщ1э иджыри к1эщ1у игугъу сщ1ынщ ди адыгэ хъыджэбзхэм. Сэ гу лъызотэ ди литературам къыхэщыж образхэм еплъытмэ, абыхэми зэрызахъуэжар. Я хьэл-щэнк1и я зьйыгъыкЪкХи, я зыхуэпэк1эк1и ар абыхэм ещхьыжкъым. Сэ сыкъеджауэ щытащяпэм пщащэхэмрэ щауэхэмрэ зэрызэхуэзэу,зэрызэдэгушы1эу къек1уэк1ыу щыта хабзэхэм.
Сочинение Темирова Темирлана,
Пшеунова Т. А
Назначение платежа: Пожертвование на лечение (фамилия и имя ребенка). НДС не облагается.
Основные способы перевода пожертвований в Русфонд
1.Через банк
2. Через терминал QIWI (КИВИ)
3. Через банковскую карту
4. Другие способы
17.09.2014 Пять социальных проектов незрячего, но смотрящего далеко вперед Алексея Фитисова
Алексей Фитисов помогает людям с ограниченными возможностями здоровья найти себя в жизни. Несмотря на то, что сам является инвалидом по зрению I группы, ведёт весьма активный образ жизни.
12.09.2014 “Общество книголюбов Кабардино-Балкарии” живо, благодаря общественникам
Где найти Общество книголюбов в Нальчике – знают многие. Наш адрес не изменился, хотя мы уже давно живём при другом социальном строе, можно сказать, в другой стране.
Читайте также:
- Почему люди становятся отшельниками сочинение
- Сочинение мое отношение к английскому языку
- Сочинение по картине поленова первый снег 4 класс
- Встреча с ветераном сочинение
- Сочинение про любимого героя 5 класс по английскому
Урокыр: Адыгэ
литературэ
Темэр: ЩоджэнцIыкIу А.
«Хьэжыгъэ пут закъуэ» рассказыр.
Мурадыр :
— ЩоджэнцIыкIу Алий и
гъащIэмрэ и литературнэ лэжьыгъэмрэкIэ ягъуэта
щIэныгъэр къэпщытэжын;
— абы и тхыгъэ «Хьэжыгъэ пут закъуэм» къиIуатэ
зэманым цIыхухэм я псэукIам, яку
дэлъа зэхуэмыдэныгъэхэр къэзышэ щхьэусыгъуэхэм нэIуасэ хуэщIын;
-я бзэм зегъэужьын.
Нэрылъагъу пособиехэр: ЩоджэнцIыкIу Алий и
портретыр, тхылъхэм я выставкэ, плакатхэр.
Урокым и
екIуэкIыкIэр.
I.
Къызэзгъэпэщ дакъикъэ.
II. Урок
блэкIам яджар къэпщытэжын.
1.Инд.
опрос карточкэк1э гъэлэжьэн (нэрыбгитIым
ЩоджэнцIыкIу Алий и
биографиер ятхыж).
2. Фронтальнэ
опрос.
-Сыт у/лэжь. фиIар?
-Хэт ЩоджэнцIыкIу Алий?
Сыт а тхакIуэм хужыфIэфынур?
-( ЩоджэнцIыкIу Алий
тхакIуэщ, усакIуэщ.
Адыгэ литературэм зи ц1эр дыщэпск1э хэзытха усак1уэщ.)
— Сыт хуэдэ тхыгъэ хэр итхауэ фщ1эрэ фэ?
— (ЩоджэнцIыкIу Алий
итхащ тхыгъэ зыбжанэ. П. папщ1э «Мадинэ», «Къамботрэ Лацэрэ»,
«Щ1ымахуэ жэщ», «Хьэжыгъэ пут закъуэ» зыфищахэр,
«Нанэ» усэр нэгъуэщ1хэри.)
3.Егъэджак1уэм
и псалъэхэр.
Пэжщ ЩоджэнцIыкIу Алий
хэлъхьэныгъэшхуэ хуищ1ащ ди адыгэ литературэм зыригъэужьын папщ1эк1э. И
тхыгъэхэм куэду феджэнущ ищхьэ классхэм.Абы и тхыгъэ налкъутхэр дунейм
къызэрытехьэрэ зэманыф1 дэк1а щхьэк1э, я пщ1эр, я мыхьэнэр, лъэпкъ тхъылъеджэм
хуи1э лъагъуныгъэр нэхъ лъагэ хъуа ф1эк1а, зык1и нэхъ къэлъэхъшакъым . Абыхэм
я жьы къабзэм, я бзий нэхум ноби добжьыф1э, догъагъэ адыгэ литературэр, абы и
дэтхэнэ ехъул1эныгъэми на1уэу хыболъагъуэ, а усак1уэ псэемыблэжым и 1эрык1хэр,
езы зэман дыдэр зыпэмылъэщыфар. Усак1уэм и тхыгъэ хьэлэмэтхэр псэунущ зы адыгэ
дунейм тетыху.
III.Бзэм
зезыгъэужь лэжьыгъэ.
Адрей урокым зи гугъ дымыщ1ыфауэ, нобэ зы хьэлэмэт вжес1энщ.
ЩоджэнцIыкIу Алий
1936 гъэм ди лъахэм щы1ащ. Апщыгъуэм ар 1ущ1ащ ди тхак1уэ, усак1уэ гъуэзэджэ
Уэхъутэ Абдулыхьи. Ди Хэкур ф1ыщэу зэрилъэгъуар къригъэлъагъуэу, Iэдииху
чэщанэм и фэеплъу итхащ мы усэри фыкъеда1уэт.
Iэдииху.
1.Салам узохыжыр Инжыджым,
Л1эщ1ыгъэ усэхэр жызы1эм,
Ижь 1уэры1уэтахэр зезыхьэм.
2. А псы уэрышхуэр зи лъабжьэм,
Шыху лъагъуэм хуэдэу щолъагъуэ,
Гъэмахуэ дыгъэм пэлыду
Абджыфэм ещхьу къы1уедзэ.
3.Сэ а псы ябгэм и нэзу
Пшэр зи т1ысып1эм сытетщ.
Пшэ гуп хъар п1ащ1эхэр си щхьэгум
Къытелъ сф1эщ1ыжу гъунэгъущ.
IV.
Темэщ1эм елэжьын.
1. Хэзышэ
псалъэ.
Нобэ дэ
дгъэбыдэжынущ ЩоджэнцIыкIу Алий и
рассказ «Хьэжыгъэ пут закъуэр» зытеухуар езы сабийхэм ди пащхьэ
къралъхьэк1эрэ.Фи деж феджауэ фыкъак1уэу нобэ щызэпкърытхыну ди къалэнщ урокым
и деж.
«Хьэжыгъэ
пут закъуэ» рассказыр нэхъыф1 дыдэхэм ящыщ зыщ. Мыбы къыщыгъэлъэгъуэщ
мэкъумэщыщ1эхэм мы ди л1эщ1ыгъуэм ипэ къихуэ илъэсхэм тхьэмыщк1эным зи псэр
ф1эмы1эф1ыж зыщ1а Хьэмид и бынунагъуэм, Хьэсет ц1ык1у и сабиигъуэ хьэлъэм,
ц1ыхум и фэр изых Хьэжы – ефэндым, мылъкум дихьэхыу ц1ыхугъэр зэрыф1эк1уэдам.
Ауэ а псоми къывгуры1уэу фыщ1эдэ1ун папщ1э словарнэ лэжьыгъэ едгъэк1уэк1ын
хуейщ.
2. Словарнэ
лэжьыгъэ.
Хэт дауэ къыгуры1уа мы псалъэхэр
тхыгъэм фыщеджэм .
·
Пут – 16 кг.
·
Пщ1анэ— гъавэ къэк1агъэщ1э щхъуант1э
·
Даущ ерухэр— губжь зыщ1эту 1эуэлъауэу ежэх
псы
·
Нэкъыф1эщ1- нэм илъагъу псори
·
Дестынэ— зы гектар
·
Сарыкъ— хьэжы пы1э
·
Ят1э щыкъыр— ят1э тыкъыр
·
Къэлътмакъ зэпедзэк1 – къэп л1эужъыгъуэ, хъуржынит1
зэпыту
·
Лэп1анк1э – шэмэдж зэрагъэжан
·
Л1ыщ1э – бийм пщ1эк1э хуэлажьэ ц1ыху.
·
Къулъшыкъу — пщэдджыжьым сыхьэтыр 9- хэм деж
·
Дзэху удз – лъэдий захуэу дэжей удз.
V.
Темэщ1эр гъэбыдэжын.
— Ат1э, псори феджауэ солъытэ, ауэ нэхъ
къыхэгъэбелджылык1ауэ иныкъуэм загъэхьэзыращи девгъэдэ1ут. Иужьк1э мис мы
упщ1э фхуэзгъэувхэм жэуап къефтыфын папщ1э.
1. Фэ щымыуауэ къэфлъытэрэ Хьэмид суд пащхьэм
имыхьэу хьэжым зэрыгуры1уар?
2. Федэ1уа иужьк1э хьэжым хар-кэ етын. Хьэсет
хар-кэ етын.
Аращи феда1уэ.
1.Егъэджак1уэм къыщ1едзэ.
2. Хьэмидрэ Хьэжымрэ я
зэпсэлъэныгъэмэр инсценировать ящ1.
3. Еджак1уэхэм падзэ.
4. Мурат, Хьэсет Мусэ сымэ я
зэпсэлъэныгъэр.
5. Пщы1эм хьэжыр къызэрытехьам
щ1эдэ1ун.
4. Хьэжымрэ Хьэмидрэ я
зэпсэлъэныгъэр инсц-ть щ1ын.
VI.Урокыр гъэбыдэжын.
Упщ1э згъэувахэу щытахэм и жэуап ирегъэтыжын:
1. Фэ щымыуауэ къэфлъытэрэ Хьэмид суд пащхьэм
имыхьэу хьэжым зэрыгуры1уар?
2. Хьэжым хар-кэ ирегъэтын. Хьэсет хар-кэ
ирегъэтын.
3.Псори хьэлэмэту къывгуры1уащ.
Ауэ сыхуейт къэвгъэлъэгъуэжыну
тхак1уэм къигъэлъэгъуа худ.1эмалхэр?
— Сыт пейзажк1э зэджэр?
— Сыт олицетворенэк1э зэджэр?
— Сыт метафорэк1э зэджэр?
4. Оценкэ гъэувын.
VII. Ул ятын.
Нэхъ уигу щ1ыхьа 1ыхьэм сурэт хуэщ1ын; тхыгъэм и щ1агъым щ1эт
упщ1эхэм жэуап етын.
Вывод: Нобэрей
урокыр ик1эм нэсами, дэрк1э Алий л1акъым, Алий псэущ, ар сыт щыгъуи ди гъусэщ.
И тхыгъэхэм доджэ, ди усэхэр тыдоухуэ. Мис мы усэри ахэм ящыщ зыщи, феда1уэ. Ар
ди лъэпкъэгъу усак1уэ гъуэзэджэ Бемырзэ М. итхащ.
-« Алий» усэм къегъэджэн.
ЩоджэнцIыкIу Алий
«Хьэжыгъэ пут закъуэ»
Езыгъэк1уэк1ар:
адыгэбзэмк1э егъэджак1уэ
К1эдэк1уей Ларисэщ
Адыгэ литературэм зэфIэувэн щыщIидза лъэхъэнэм ди тхакIуэ-усакIуэхэм я Iэдакъэ къыщIэкIахэр джыным хухэха Iыхьэ
ЩоджэнцIыкIу Алий. «Хьэжыгъэ пут закъуэ»
Мурадыр:
• рассказым и художественнэ хьэлэмэтагъыр къэхутэныр.
Къалэнхэр:
• рассказым къеджэн;
• лIыхъужьхэм щыщу дэтхэнэми рассказым щигъэзащIэ къалэныр убзыхуныр;
• пщымрэ мэкъумэшыщIэхэмрэ я зэхущытыкIэм тепсэлъыхьыныр.
Дэ щыгъуазэ зыхуэтщIынущ:
•ЩоджэнцIыкIу Алий рассказ жанрым зэрызигъэужьам;
• лIыхъужьхэм я бзэм иIэ щхьэхуэныгъэхэм.
Дэ къэтщIэнущ:
• лIыхъужьхэм я псэлъэкIэм, гупсысыкIэм елъытауэ я хьэл-щэнхэр зыхуэдэр;
• лIыхъужьхэм я бзэр щIэщыгъуэ зыщI Iэмалхэр.
Дэ зедгъэсэнущ:
• тхакIуэм езым рассказым къыщиIэта Iуэхугъуэ нэхъыщхьэм хуиIэ еплъыкIэр къэтхутэфу;
• тхакIуэм къигъэсэбэпа художественно-изобразительнэ Iэмалхэр къэдгъуэтыфу.
Тест лэжьыгъэхэр
ЩоджэнцIыкIу Алий. «ЩIымахуэ жэщ»
Мурадыр:
• зэман гущIэгъуншэр поэмэм къызэрыхэщыр къагурыгъэIуэныр.
Къалэнхэр:
• поэмэм къеджэныр;
• поэмэм усакIуэм щIилъхьа гупсысэ нэхъыщхьэр къэхутэныр;
•усакIуэр и лIыхъужьхэм зэрахущытыр наIуэ къэщIыныр.
Дэ щыгъуазэ зыхуэтщIынущ:
• поэмэм и щытыкIэ нэхъыщхьэхэу «ЩIымахуэ жэщ» жыхуиIэм къыхэщхэм;
• усэмрэ поэмэмрэ зэрызэщхьэщыкI Iуэхугъуэхэм.
Дэ къэтщIэнущ:
• усэм къыщхьэщыкIыу поэмэ жанрым зэпкърыхыкIэ щхьэхуэ зэриIэр;
• поэмэм сюжет убзыхуа иIэу зэрыщытыр.
Дэ зедгъэсэнущ:
• дыкъэзыухъреихь дунейм и къэхъукъащIэхэм цIыху гъащIэм мыхьэнэ щагъэзащIэр къэтхутэфу;
• художественно-изобразительнэ Iэмалхэм тхыгъэхэр нэхъ гукъинэж ящIу абы щекIуэкI Iуэхугъуэхэр къызэрагъэлъагъуэр.
Тест лэжьыгъэхэр
Дыгъужь Къурмэн. «Мырсыт»
Мурадыр:
• рассказым къыщыIуэтэжа лъэхъэнэр къэхутэныр.
Къалэнхэр:
• рассказым къеджэныр;
• «Мырсыт» рассказыр зытеухуамрэ абы къиIуатэ гупсысэ нэхъыщхьэмрэ къэхутэныр;
• хьэмрэ щIалэ цIыкIумрэ яку дэлъ зэныбжьэгъугъэр къызыхэкIар еджакIуэхэм ягурыгъэIуэныр.
Дэ щыгъуазэ зыхуэтщIынущ:
• шэрджэс тхакIуэхэм я тхыгъэ нэхъыфIхэм;
• хьэхэр мэл гъэхъунымкIэ дэIэпыкъуэгъуфIу зэрыщытым.
Дэ къэтщIэнущ:
• къущхьэхъу щIыналъэм Iэщ щыгъэхъуныр къалэн мытыншу зэрыщытыр;
• зэман хьэлъэм гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэм еджакIуэхэр дэIэпыкъуэгъу зэрыхъум.
Дэ зедгъэсэнущ:
• къущхьэхъу щIыналъэм и жэщ-махуэ хьэлэмэтхэм я дахагъыр художественнэ IэмалхэмкIэ къэтхутэфу;
• Фатихь нэхъыжьхэм я пщэ къыдалъхьа къалэныр зэригъэзэщIэфам дэри щапхъэ тетхыфу.
Тест лэжьыгъэ
Начните вводить текст и нажмите Enter для поиска
Лъэпкъым и щIалэу зи бзэр кIуэда,
Щхьэ мыгъуэ пщIэншэу укъагъэна?
Щхьэ уянэ-уядэу уэ узыпIахэм
Уи адыгэбзэр къыпIуамылъхьа?
Щхьэ уи лъэпкъ дыщэм и бзэр пIурачу,
НэмыщI бзэ хьэхухэм укъыхуэна?
Iэджэ щхьэ нэщIхэм нобэ къыджаIэр:
«Сыт адыгэбзэ зи гугъу къытхуэфщIыр,
Ди щIакхъуэр зейхэрщ нобэ ди бзэр,
СыткIэ ди щхьэпэ анэдэлъхубзэр?»
Ар щызэхэсхым си гур къекIуащ,
Бзэр умыщIэжмэ, хамэ ухъуащ.
ЩIыхь яхузощIыр дэ дянэ-дядэм,
Ди адыгэбзэр къытIурызылъхьахэм,
Адыгэ напэу, дахэу, ди шыпхъухэ,
Фыпсэу ди нэхухэу Сэтэней бынхэ.
Ди цIыкIухэм я бзэр къызэтевгъанэ,
Вагъуэплъхэр бзагуэу къытхуэвмыгъанэ,
Анэдэлъхубзэр ящымыгъупщэм,
Къытхуэфхъумащи, быныфI тхуэхъунщ.
Сабийхэу зи бзэр зыIулъ ди нэхухэр
Ди жэнэт бзущи, Iэджэ я уасэщ.
Ди бзэр дэ ди псэщ, ар зыфIэкIуэдхэр
Мы хамэ щIыпIэм лIапIэ щихуахэщ.
Сирие, Дамаск къалэ
Бештокъуэ Хьэбас
Бзэр тIэщIэкIмэ, дылъэпкъкъым.
Акъыл ин ухуэмей,
КъыбгурыIуэу а тIэкIур
Утетыну дунейм.
Бзэм и макъхэм ди тхыдэр,
Ди лъыр, ди псэр хэпщащ.
Бзэр тхъумэну зымыдэр
Ди биям къагъэщIащ.
Бзэр тIэщIэкIмэ, досыкIыр,
ТIэщIэкIами дрикъунт.
КIуа лIэщIыгъуэм лъыкIпсыкIым
Хипщэжар сыт хъужын?
Бзэр тIэщIэкIмэ, докIуэдыр.
Лъы зыщIэтыр фысакъ.
Псы зыщIэтыр текIуэту,
ВгъэIу бзэ хуабэм и макъ.
Бемырзэ Мухьэдин
Адыгэбзэ
Си гъатхэ дыгъэ къуэмыхьэж,
Си гукъыдэж, си гурыфIыгъуэ,
Дунейр уэрыншэм ныбгъуэхьэшт,
УзиIэу зыми семыфыгъуэ.
УзиIэу зыми семыиж —
АбыкIи, си бзэ, уэрщ си щапхъэр:
Сэ уи беягъкIи сыбеижщ.
Адрейхэр сщIэнуи сыхуопабгъэр.
Уэрыншэм гъащIэр шхын мышут,
И IэфIи фIэIуи зыхэзмыщIэу,
Мо дыгъэ къепсыр щхьэкIуэ шут,
Абдж къызэрыкIуэт вагъуэ мыщIэр.
ЖызыIэ щыIэщ псалъэгъэху
Уэ къэбгъэщIэнур къэбгъэщIауэ,
И псалъэ кIапсэр зэрихъэху
УфIэмыIуэхуу, къопэбжьауэу.
Сэ зы дакъикъи семыдэIу
Абы я псалъэ мыжьэ-мывэм —
Къуршыпс ежэхыр хуэщIкъым дэгу
Абы зыгуэрым хидза мывэм.
Псыр тожри, мывэхэр къонэж,
Гъуэгу зэрытехьэрэ и псыпэр,
ЗэринэкIар абы гъунэжщ
Мывэ пкIэлъейрэ щхьэдэхыпIэу.
Си адыгэбзэ, уэ улъэщщ,
Зи зэманыгъуэу угурыхуэщ,
ЦIыхугу дэтхэнэри къотIэщI,
Уэ ущагъабзэкIэ Iэрыхуэу.
Зэм, си бзэ, уохъури уэ жьгъыру,
Адыгэ пшынэу, уобзэрабзэ,
Зэм, къызыкъуохри уи къарур,
ХеящIэ джатэ ар уогъабзэ.
Анэ быдзышэу, уэ уIэфIщ,
УщыщхьэщыскIэ сабий гущэм,
Гухэлъ уэрэди жыбоIэф,
ЗэригъэдзэкIыу пщащэ гущIэр.
Уэ, уафIэжьгъейми къэбгъэщIащ
Зэрыдунейуэ зэджэ «Нартхэр»,
Гъэ минхэр, си бзэ, уэ бгъэщIащ,
Иджыри мащIэкъым уи натIэр…
Си лъэпкъым щIэблэ къыщIэхъуам
Насып вагъуэбэу ужьэхэпсэу,
Я нэхъ тхьэмыщкIэ ар щыхъуам
УреIэ уэ, си адыгэбзэ!
КъШР, Хьэгъундыкъуей къуажэ
Къагъырмэс Борис
Си адыгэбзэ
IэфIыгъэу, лIыгъэу пхэлъыр,
уи гуапагъэр
Куэд щIауэ псэкIэ зыхэсщIэу сопсэу.
СлъэкIамэ, ахэр минкIэрэ згъэбагъуэу,
Сыпхуэлэжьэнти, си бзэ, гъащIэ псом.
Уэрщ сытым щыгъуи си гур зыгъэнэхур,
СиIэту уэрщ сизыхьэр лIыгъэ уэгу.
Ди лъэпкъым щыщми,
бзэр зыфIэмыIуэхур
Адыгэу плъытэу, уиплъэ хъун и нэгу?!
ФIокIуэдыр и бзэр уэ узыфIэкIуэдым,
КъыпхужызыIэм:
«Бзэ лъэрымыхь цIыкIущ…»
Уэ къыпхуэпэж уи бын гуащIафIэ куэдым
Я тхыгъэхэр ипхьащ къэрал утыку.
Уэ Iэщэ жану уриIащ Бэчмырзэ.
Ар закъуэныгъэм щиубыдам — уэ зырщ
Къыкъуэувар,
и щэху зрихьэлIа гъусэу, —
Урителъхьэну пэжым ухьэзырщ.
Алий и усэм дамэ лъэщ ухуэхъури,
ПIэтащ и псалъэр, налкъут зэщIэлыдэу.
Пэжыгъэм, лIыгъэм
ди бзэкIэ дехъуэхъури,
Дыщыуващ гъащIэщIэм, ди лъэр быдэу.
Сэ уи къэкIуэнум согупсысыр куэдрэ,
Сыхуейщ уи гъащIэр хъуну нэхъри кIыхь.
Насып иIэжкъым лъэпкъым,
и бзэр кIуэдмэ, —
ЗауэлI Iэщэншэу, мэхъу ар лъэрымыхь.
Хуэблэжьыр лъэпкъым нэхъри
уэ бгъэбагъуэу,
Ди адыгэбзэ, куэдрэ утхуэпсэу!
IэфIыгъэу, лIыгъэу пхэлъым,
уи гуапагъэм
Щыгъуазэ сщIынт, слъэкIамэ,
дуней псор.
Къэшэж Иннэ
* * *
Къызэпсэлъэж, си адэ, адыгэбзэкIэ,
нэгъуэщI нэхъ мыхъуми
зэ сегъэпщIыхьыж,
бгъэджэгуупсысэм
и макъыбзэ шхуэIур
уздыщагъафIэ лъахэм дигъэхьэж.
Къызэпсэлъэж уиадэм и уэсятымкIэ,
Си адэу — узым бзэр зыIуриха!
Зэпычми шыныбэ пхыруэрэд хъэтымкIэ
Шым нихьэсынущ лъагъуэ хухахар.
КъысхуэIуэтэж, си адэ, уилъахэбзэр,
а тэмакъыщIэ псынэм
и фIыншэбзэр —
мэлыхъуэ пщыIэ жьэгухэм я IугъуэкIэм
уиузхэм щIэгъэуэну зырашэкIрэ
уэсукхъуэгъуагъуэмбгыр
щIэщхьэукъукIыу.
Къызэпсэлъэж, си адэ, къэпсэлъэж!
КъызэпсэлъэкI уз
бзаджэм къыпекIуэкIи —
узыпэмастэруи мэкъупIэ пхафэу
усхурикIуэжу а пшэкIэплъ дыгъафIэм…
А зырщиджы, си адэ, къэслъэIужыр:
къэгъэпсэлъэж а уахътыншагъэм
и бзэр,
къэгъэпсэлъэж уиадэм и лъахэбзэр.
1971.
ЗэзыдзэкIар Къармэ Iэсиятщ.
Щоджэн Аслъэнджэрий
Адыгэбзэ
Ди Iуащхьэмахуэ
Уафэм ныщIоуэ,
Бахъсэн уэрыжьыр
КъуакIэм щызоуэ,
Мы ди хэкужьыр
Дуней телъыджэщ,
Ди адыгэбзэр
Абы и гъуджэщ.
Зи бзэр зыфIэдахэр
Ар лъэпкъ узыншэщ,
Зи бзэм хуэлажьэр
Ар лъэпкъ уахътыншэщ,
Адыгэ лъэпкъыр
Дызэкъуэтынщ,
Ди бзэм и щIыхьыр
Лъагэу тIэтынщ.
Ди адыгэбзэр
Мывэ джей быдэщ,
Илъэс мин куэдхэр
Абы и тхыдэщ,
Псыкъелъэм хуэдэу
Ар къарууфIэщ,
Ди лъэпкъ гъэфIэну,
ДызэрыгуфIэщ.
Зи бзэр зымыдэу
Зы лъэпкъ щымыIэ,
Зи хэку епцIыжу
Зы лъэпкъ щымыIэ,
Зи бзэр зыхъумэр
Мис ар лъэпкъ къабзэщ,
Бзэм пщIэ хуэщIыныр
Лъэпкъхэм я хабзэщ.
Мы дунеишхуэм
Лъэпкъ куэд щызокIуэ,
Зи бзэм хуэсакъхэр
Зэманым токIуэ,
ГъащIэ хъуэпсэгъуэр
ЩIылъэм щаухуэ.
Апхуэдэ щапхъэм
Дэ дегъэгушхуэ.
Ди адыгэбзэм
Лъэпкъыр зэпещIэ,
БлэкIа зэманхэр
Дэ къыдегъащIэ,
Ди нартыжь лъэпкъым
Уэрэд хуеусыр,
Ди лъэпкъ хъыбархэр
Дэни нехьэсыр.
Зи бзэр зыфIэдахэр
Ар лъэпкъ узыншэщ,
Зи бзэм хуэлажьэр
Ар лъэпкъ уахътыншэщ.
Адыгэ лъэпкъыр
Дызэкъуэтынщ,
Ди бзэм и щIыхьыр
Лъагэу тIэтынщ.
Темэр: ЩоджэнцIыкIу А. «Хьэжыгъэ пут закъуэ» рассказыр.
Мурадыр :
— ЩоджэнцIыкIу Алий и гъащIэмрэ и литературнэ лэжьыгъэмрэкIэ ягъуэта щIэныгъэр къэпщытэжын;
— абы и тхыгъэ «Хьэжыгъэ пут закъуэм» къиIуатэ зэманым цIыхухэм я псэукIам, яку дэлъа зэхуэмыдэныгъэхэр къэзышэ щхьэусыгъуэхэм нэIуасэ хуэщIын;
-я бзэм зегъэужьын.
Нэрылъагъу пособиехэр: ЩоджэнцIыкIу Алий и портретыр, тхылъхэм я выставкэ, плакатхэр.
Урокым и екIуэкIыкIэр.
I. Къызэзгъэпэщ дакъикъэ.
II. Урок блэкIам яджар къэпщытэжын.
1.Инд. опрос карточкэк1э гъэлэжьэн (нэрыбгитIым ЩоджэнцIыкIу Алий и биографиер ятхыж).
2. Фронтальнэ опрос.
-Сыт у/лэжь. фиIар?
-Хэт ЩоджэнцIыкIу Алий? Сыт а тхакIуэм хужыфIэфынур?
-( ЩоджэнцIыкIу Алий тхакIуэщ, усакIуэщ. Адыгэ литературэм зи ц1эр дыщэпск1э хэзытха усак1уэщ.)
— Сыт хуэдэ тхыгъэ хэр итхауэ фщ1эрэ фэ?
— (ЩоджэнцIыкIу Алий итхащ тхыгъэ зыбжанэ. П. папщ1э «Мадинэ», «Къамботрэ Лацэрэ»,
«Щ1ымахуэ жэщ», «Хьэжыгъэ пут закъуэ» зыфищахэр, «Нанэ» усэр нэгъуэщ1хэри.)
3.Егъэджак1уэм и псалъэхэр.
Пэжщ ЩоджэнцIыкIу Алий хэлъхьэныгъэшхуэ хуищ1ащ ди адыгэ литературэм зыригъэужьын папщ1эк1э. И тхыгъэхэм куэду феджэнущ ищхьэ классхэм.Абы и тхыгъэ налкъутхэр дунейм къызэрытехьэрэ зэманыф1 дэк1а щхьэк1э, я пщ1эр, я мыхьэнэр, лъэпкъ тхъылъеджэм хуи1э лъагъуныгъэр нэхъ лъагэ хъуа ф1эк1а, зык1и нэхъ къэлъэхъшакъым . Абыхэм я жьы къабзэм, я бзий нэхум ноби добжьыф1э, догъагъэ адыгэ литературэр, абы и дэтхэнэ ехъул1эныгъэми на1уэу хыболъагъуэ, а усак1уэ псэемыблэжым и 1эрык1хэр, езы зэман дыдэр зыпэмылъэщыфар. Усак1уэм и тхыгъэ хьэлэмэтхэр псэунущ зы адыгэ дунейм тетыху.
III.Бзэм зезыгъэужь лэжьыгъэ.
Адрей урокым зи гугъ дымыщ1ыфауэ, нобэ зы хьэлэмэт вжес1энщ.
ЩоджэнцIыкIу Алий 1936 гъэм ди лъахэм щы1ащ. Апщыгъуэм ар 1ущ1ащ ди тхак1уэ, усак1уэ гъуэзэджэ Уэхъутэ Абдулыхьи. Ди Хэкур ф1ыщэу зэрилъэгъуар къригъэлъагъуэу, Iэдииху чэщанэм и фэеплъу итхащ мы усэри фыкъеда1уэт.
Iэдииху.
1.Салам узохыжыр Инжыджым,
Л1эщ1ыгъэ усэхэр жызы1эм,
Ижь 1уэры1уэтахэр зезыхьэм.
2. А псы уэрышхуэр зи лъабжьэм,
Шыху лъагъуэм хуэдэу щолъагъуэ,
Гъэмахуэ дыгъэм пэлыду
Абджыфэм ещхьу къы1уедзэ.
3.Сэ а псы ябгэм и нэзу
Пшэр зи т1ысып1эм сытетщ.
Пшэ гуп хъар п1ащ1эхэр си щхьэгум
Къытелъ сф1эщ1ыжу гъунэгъущ.
IV. Темэщ1эм елэжьын.
-
Хэзышэ псалъэ.
Нобэ дэ дгъэбыдэжынущ ЩоджэнцIыкIу Алий и рассказ «Хьэжыгъэ пут закъуэр» зытеухуар езы сабийхэм ди пащхьэ къралъхьэк1эрэ.Фи деж феджауэ фыкъак1уэу нобэ щызэпкърытхыну ди къалэнщ урокым и деж.
«Хьэжыгъэ пут закъуэ» рассказыр нэхъыф1 дыдэхэм ящыщ зыщ. Мыбы къыщыгъэлъэгъуэщ мэкъумэщыщ1эхэм мы ди л1эщ1ыгъуэм ипэ къихуэ илъэсхэм тхьэмыщк1эным зи псэр ф1эмы1эф1ыж зыщ1а Хьэмид и бынунагъуэм, Хьэсет ц1ык1у и сабиигъуэ хьэлъэм, ц1ыхум и фэр изых Хьэжы – ефэндым, мылъкум дихьэхыу ц1ыхугъэр зэрыф1эк1уэдам. Ауэ а псоми къывгуры1уэу фыщ1эдэ1ун папщ1э словарнэ лэжьыгъэ едгъэк1уэк1ын хуейщ.
-
Словарнэ лэжьыгъэ.
Хэт дауэ къыгуры1уа мы псалъэхэр тхыгъэм фыщеджэм .
-
Пут – 16 кг. -
Пщ1анэ— гъавэ къэк1агъэщ1э щхъуант1э -
Даущ ерухэр— губжь зыщ1эту 1эуэлъауэу ежэх псы -
Нэкъыф1эщ1- нэм илъагъу псори -
Дестынэ— зы гектар -
Сарыкъ— хьэжы пы1э -
Ят1э щыкъыр— ят1э тыкъыр -
Къэлътмакъ зэпедзэк1 – къэп л1эужъыгъуэ, хъуржынит1 зэпыту -
Лэп1анк1э – шэмэдж зэрагъэжан -
Л1ыщ1э – бийм пщ1эк1э хуэлажьэ ц1ыху. -
Къулъшыкъу — пщэдджыжьым сыхьэтыр 9- хэм деж -
Дзэху удз – лъэдий захуэу дэжей удз.
V. Темэщ1эр гъэбыдэжын.
— Ат1э, псори феджауэ солъытэ, ауэ нэхъ къыхэгъэбелджылык1ауэ иныкъуэм загъэхьэзыращи девгъэдэ1ут. Иужьк1э мис мы упщ1э фхуэзгъэувхэм жэуап къефтыфын папщ1э.
1. Фэ щымыуауэ къэфлъытэрэ Хьэмид суд пащхьэм имыхьэу хьэжым зэрыгуры1уар?
2. Федэ1уа иужьк1э хьэжым хар-кэ етын. Хьэсет хар-кэ етын.
Аращи феда1уэ.
1.Егъэджак1уэм къыщ1едзэ.
2. Хьэмидрэ Хьэжымрэ я зэпсэлъэныгъэмэр инсценировать ящ1.
3. Еджак1уэхэм падзэ.
4. Мурат, Хьэсет Мусэ сымэ я зэпсэлъэныгъэр.
5. Пщы1эм хьэжыр къызэрытехьам щ1эдэ1ун.
4. Хьэжымрэ Хьэмидрэ я зэпсэлъэныгъэр инсц-ть щ1ын.
VI.Урокыр гъэбыдэжын.
Упщ1э згъэувахэу щытахэм и жэуап ирегъэтыжын:
1. Фэ щымыуауэ къэфлъытэрэ Хьэмид суд пащхьэм имыхьэу хьэжым зэрыгуры1уар?
2. Хьэжым хар-кэ ирегъэтын. Хьэсет хар-кэ ирегъэтын.
3.Псори хьэлэмэту къывгуры1уащ.
Ауэ сыхуейт къэвгъэлъэгъуэжыну тхак1уэм къигъэлъэгъуа худ.1эмалхэр?
— Сыт пейзажк1э зэджэр?
— Сыт олицетворенэк1э зэджэр?
— Сыт метафорэк1э зэджэр?
4. Оценкэ гъэувын.
VII. Ул ятын.
Нэхъ уигу щ1ыхьа 1ыхьэм сурэт хуэщ1ын; тхыгъэм и щ1агъым щ1эт упщ1эхэм жэуап етын.
Вывод: Нобэрей урокыр ик1эм нэсами, дэрк1э Алий л1акъым, Алий псэущ, ар сыт щыгъуи ди гъусэщ. И тхыгъэхэм доджэ, ди усэхэр тыдоухуэ. Мис мы усэри ахэм ящыщ зыщи, феда1уэ. Ар ди лъэпкъэгъу усак1уэ гъуэзэджэ Бемырзэ М. итхащ. -« Алий» усэм къегъэджэн.
ЩоджэнцIыкIу А. «Хьэжыгъэ пут закъуэ».
Темэ: ЩоджэнцIыкIу
Алий «ЩIымахуэ жэщ».
Мурадхэр:
1. Къэрал псом е абы
исхэм щыщ цIыху гуэрхэр зэуэну хуэмейуэ IэмалыншагъэкIэ зауэм
хэлъэфа щыхъу зэрыщыIэм щыгъэгъуазэн.
2. Зауэ зэманым цIыху
гуэрхэр щIэзэуэн хуейр къанэу, зыщIэмызэупхъэм щхьэкIэ зэуэну
ехулIа щыхъум теухуауэ гурыIуэныгъэ ягъэгъуэтын.
3. Я бзэм зэрызиужьым
хэгъэхъуэн.
Урокым
къэгъэсэбэпыпхъэхэр:
Тхылъхэр,тхакIуэм и сурэт ЩоджэнцIыкIу Алий ,презентацэ.
Урокым и екIуэкIыкIэр.
I. Организационнэ дакъикъэ
II. Литературнэ дакъикъэ: Усэхэм гукIэ
къеджэн.
III. Унэ лэжьыгъэр къэпщытэжын.
1. Сыт унэ лэжьыгъэу диIар?
2. УпщIэхэмкIэ унэ
лэжьыгъэр къэпщытэжын:
1) Хъыбарым зи гугъу
ищI
Iуэхугъуэхэр къыщыхъуа зэманымрэ ахэр щекIуэкIа щIыпIэмрэ къывгурыIуауэ пIэрэ?
2) Адыгэ лъэпкъым и
хабзэ – нэмысыр, и цIыхугъэр, и Iущагъэр, и хьэл – щэныфIхэр икIи
къинэмыщI Iуэхугъуэхэри дауэ къыщыгъэлъэгъуа мы хъыбарым?
3) Адыгэхэм хьэщIэм хуащI пщIэр, цIыхугъэ
лъагэм, зэныбжьэгъуныгъэм, къуэшыгъэм хуаIэ щытыкIэр дауэ къыхэщрэ хъыбарым?
4) Лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм
яку дэлъыпхъэ зэныбжьэгъуныгъэр дауэ къыщыгъэлъэгъуа мы хъыбарым икIи сыт
хуэдэ Iуэхугъуэхэм ягъэбелджылырэ ар?
5) Къэзэнокъуэ
Жэбагъы и губзыгъэгъэр, и хьэл – щэн дахэхэр, и хабзэ – нэмысыр лъэпкъым
къыдэгъуэгурыкIуэ хьэл – щэн нэхъыфIхэм ящыщу зэрыщытым сыт
хуэдэ Iуэхугъуэхэр щыхьэт техъуэрэ?
6) Адыгэ джэгукIэхэм
ящыщу сыт хуэдэхэр къыщыгъэлъэгъуа хъыбарым икIи абыхэм сыт хуэдэ
къалэн ягъэзащIэрэ?
7) Сыт мы хъыбарыр
зытеухуамрэ абы къиIуатэ гупсысэ нэхъыщхьэхэмрэ?
Хъыбарым дауэ
къыщыгъэлъэгъуа Хэкур бийм щыхъумэнымрэ лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэмрэ
яку дэлъыпхъэ зэныбжьэгъуныгъэмрэ я мыхьэнэм теухуа Iуэхугъуэхэр?
3. УпщIэхэм
жьэрыIуатэу жэуап иратыху, адрейхэм жэуапыр тхылъым
къыщагъуэт, къоджэж.
4. Хъыбарым зым
адрей пищэурэ къоджэ.
5. Зым адрейм
пищэурэ топсэлъыхьыж.
IV. ТемэщIэр джын
1. ЩоджэнцIыкIу Алий
и гъащIэмрэ и литературнэ лэжьыгъэмрэ теухуа Iуэхугъуэ
щхьэхуэхэм щыгъуазэ зыхуащIынущ.(презетацэ).
2. ЕджакIуэхэр яджыну
тхыгъэм ешэлIа хъун папщIэ, зыщыгъуэзапхъэхэм щагъэгъуэзэнущ
еджак1уэхэмрэ егъэджак1уэмрэ псалъэмакъ здрагъэк1уэк1к1эрэ
«Зауэхэр цIыхухэм
яку къихъуэ нэхъ Iей дыдэхэм ящыщщ.»
Зауэхэр цIыхухэм
яку къихъуэ нэхъ Iей дыдэхэм ящыщщ Зауэхэм псоми зэрызэщхь Iуэхугъуэу
яхэлъщ, абыхэм гуащIэрыпсэу цIыхубэр гугъуехьым, тхьэмыщкIагъэм,
мыгъуагъэм зэрыхадзэр. Ауэ а цIыхубэм я Iуэхур дэтхэнэ зауэми щызэхуэдэкъым. Псалъэм
папщIэ, зы къэрал гуэр адрейм теуащ. Зытеуам и цIыхубэр
теуам и дзэм пэщIоувэ, гугъуехь ешэч, куэд яукI,
ныкъуэдыкъуи Iэджэ мэхъу. Ауэ мыбы щыгъуэ псори гурыIуэгъуэщ.
Зытеуахэр къатеуам пэщIэмыувэу зрагъэубыдмэ, я хэкури езы цIыхухэри
къатеуам и тепщэгъуэм щIэхуэнурэ щхьэхуимыт хъунущ. Апхуэдэу мыхъун
щхьэкIэIэм и гъунэщ жыхуаIэм
хуэдэу, бийм пэщIоувэ.
Къатеуам текIуэмэ,
къызытеуам я хэкури я щхьэхуитыныгъэри яхъумэж. А текIуэныгъэр
къыщахьым, ныкъуэдыкъуэ хэхъухьахэм хъумауэ къызэтена я хэкур къыдоIэпыкъу.
ХэкIуэдахэм я фэеплъыр хэкум егъэлъапIэ, къащIэна я Iыхьлыхэм
я хуитыныгъэр къахуонэ, ахэр хэкум егъэпажэ. Апхуэдэ щытыкIэхэр
зыбгъэдэлъыр зы зэуэкIэ лIэужьыгъуэщ: мыбы щыгъуэ гуащIэрыпсэу
цIыхубэм я хэкур, я хуитыныгъэр, я Iыхьлыхэр, я щIыхьыр яхъумэжын щхьэкIэ,
зэуэн хуей хъууэ аращ.
Ауэ гуащIэрыпсэу
цIыхубэр зауэм щIыхэтыр нэгъуэщI щхьэусыгъуэу щытынкIэ
хъунущ. Псалъэм папщIэ, зы къэрал гуэрым тепщэгъуэр щаIыгъщ
мылъкушхуэ зыбгъэдэлъ, гуащIэрыпсэухэр дэкъуза зыщI бей
гупым. А гупым езым я тепщэгъуэмрэ я мылъкумрэ нэхъри хагъэхъуэн мурадкIэ
нэгъуэщI къэрал гуэрым зауэ иращIылIэ (абы
и щIыналъи и мылъкуи къазэуну, и цIыхухэри
къагъэIурыщIэну). Апхуэдэу зауэ къэзыгъэхъея бей гупым
ехулIа ящIри я къэралым и гуащIэрыпсэу
цIыхубэр ягъэзауэ. Ауэ абы щыгъуэ, ахэр зэзауэм текIуэкIэ я
щхьэхуитыныгъэ яхъумэжыркъым – я тепщэ бий гупым яIэщIэлъу
щытащ. Ахэр зэзауэ къэралым текIуэми , езыхэр къэралым и тепщэ гупым зэраIэщIэлъу
щытам хуэдэу къонэж, къизэу щIыналъэри я тепщэхэм я щIым, я
мылъкум къыхэхъуэу арщ. Апхуэдэ зауэм хэкIуадэри къуаншагъэ зезыхьэхэм я Iуэхур
дэкIыным щхьэкIэ кIуэда мэхъури, щIыхьыншэщ. И Iыхьлы
къанэри я тепщэм и IэмыщIэ илъу щхьэхуимыту къонэ. Мис ар гуащIэрыпсэу
цIыхубэм я дежкIэ псом нэхърэ нэхъ зауэ Iей
дыдэщ. «ЩIымахуэ жэщ» тхыгъэр ЩоджэнцIыкIу Алий
зытриухуар мис апхуэдэ зауэм гуащIэрыпсэу унагъуэр зыхуишар къэгъэлъэгъуэныр
арщ.
3. а) «ЩIымахуэ
жэщ» текстым къеджэнущ.
Мы текстым псалъэ
мытынш дыдэхэу куэд хэт пэтми, абыхэм щхьэкIэ текст псом зэрыщыту къикIыр
еджакIуэхэм къагурымыIэу къэнэнукъым. Ауэ къыщеджэм деж, псалъэ
гупыр зырыIыгъыу хуэзэрэ зэпэщхьэхуэурэ къеджэмэ, е псалъэухам и
мыхьэнэр занщIэу къамыпхъуэтэфмэ, текстым зыхэщIэгъуэу
къеджэ хъунукъым, ауэ щыхъукIэ, абы къикIри зэрызыхащIапхъэм хуэдизкIэ еджакIуэхэм
зыхащIэнукъым. Абы нэмыщIауэ, мы тхыгъэм езым къиIуатэр
дызэрыт зэманым ди къэралым щыIэ гъащIэм пэжыжьэIуэщи, еджакIуэхэм псынщIэу къапхъуэтэнум щыщкъым. А псори Iуэхум
къыхэплъытэмэ, япэ къеджэгъуэм езы егъэджакIуэр къахуеджэныр нэхъыфIу арщ.
Зэману ихьынури нэхъ мащIэщ, апхуэдэу ящIмэ.
3. б) ЕтIуанэу
къыщеджэм деж, еджакIухэр къеджэну йозэгъ, къытеувыIэурэ мы
къэкIуэну псалъэхэм елэжьу (ахэр къазэрыгурыIуэмкIэ
егъэджакIуэр еупщIу, жэуапхэр игъэтэмэму ):
Уэсыжь укхъуэр
жьы зыIэтыр – уэсыжь укхъуэр зыIэт жьыр.
ЩIэнэкIалъэу
зубыдыф – зыубыду щIэнэкIэж.
Жэнэт псынэщ – псыхуэлIэр фIыуэ изыгъэкI, гумм жьы дезыгъэху псыщ жиIэу ещIэф.
ЦIыхухэм
хуэдэу е къахьыф – Iей зыщIэ цIыхухэм
хуэдэу абыи Iей ещIэф.
ЩхьэхуэфI
зауэр – тепщэхэм езыхэм я
щхьэ хуэфIын къыхахын папщIэ, къагъэхъея зауэр.
Iэшэу, лъашэу, миллионхэр бейхэм узыхь щащIыгъам –
бейхэм къахуэзэ узыр – хьэлъэр, мыгъуагъэр – цIыхубэм щрагъэхьам.
Зыпегъаплъэ
гугъэ гуэрым – зыгуэрым
щогугъ.
Махуэл дэкIмэ
– пIалъэ
дэкIмэ.
Сэлэт хъыжьэм – сэлэт хахуэ дыдэм.
ПщIыхьу
– пщIыхьэпIэу.
Пшэрыхь щIыкIэу
– псэущхьэ и нэмыс хуимыщIу.
Фызабэр – лIы зимыIэж фызыр.
Куэбжэм
хьэлъкъыр фIадзэжащ – ягъэбыдэжащ, зэхэзекIуэ
щыIэжкъым.
Унэ пхашэм – тхьэмыщкIэ унэм.
Я джэгуэну – ириджэгуу.
Жыхафэм – унэ лъэгум бжэм и гъунэгъуу.
IэщI
– Iэджафэщ
– зыри иIэкъым, зыри IэщIэлъкъым.
Хунэмысхэм – хуэмыщIахэм, тхьэмыщкIэхэм.
ЙопщэфIэкI
– йолIалIэ,
йоубзэ, зыхуей хуащIэ.
Блэгум щIэлъу
– блэгущIэм щIэлъу.
Хьэлу Iыхьэ
зыкъуэмылъым – шхын, ерыскъы
зимыIэм.
И жыхафэр
зэзыпэсыр – и унэм къыщIыхьэну
зыдэр.
Анэ нэщIым
– анэ мышхам, зышхын зимыIэ анэм.
Щыхьэр – къалэ, къалэ нэхъыщхьэ.
Даущыншэт – Iэуэлъауэншэт .
Уэсым псори
исеят – псоми уэс телът.
Уэнжакъыншэу и
уэздыгъэр – фэтыджэн
уэздыгъэм уэнжакъ фIэмылъу.
Ещхьэпэплъу – и нэр теуназэу къытримыгъэкIыу
еплъу.
Абджыпс унэм и
пшыналъэр – абджыпс унэм къыщIэIукI
пшынауэ, джэгу макъыр.
Жьгъыру – уэзджынэ цIыкIу.
Жэрдэм закъуи
хуимыщIауэ – зыри хузэфIэмыкIауэ.
Нэ щахэр – нэ нэщхъейхэр, нэжэгужагъ зыщIэмыт
нэхэр.
Iэ
хулахэр – упIышкIуа хъуа
Iэ лалэхэр.
V. ТемэщIэр егъэбыдылIэн.
1. а) Тхыгъэм
къигъэлъагъуэ зэманым тхьэмыщкIагъэ зытелъыр мы зытепсэлъыхь фызабэ закъуэр
ару зэрыщымытыр къагъэлъэгъуэнущ, абы щыхьэт техъуэу текстым хэт щIыпIэхэр
щапхъэу къытрахьэу.
«НэпскIэ щIыгур щIэгъэнами»,
— жеIэ текстым. Ар дауэ къызэрыбгурыIуэнур?
(Зы закъуэм нэпс щигъэкIмэ – гъымэ, щIыгу псор нэпсым щIигъанэу
жыпIэ хъун?).
«ЩIылъэр
лъыпсым щриIам» — псалъэхэр дауэ къэгурыIуэрэ
зилъ ягъажэр зыхуэдизым елъытауэ?
«Iэшэу,
лъашэу миллионхэр» — жиIэу хэтщ тхыгъэм.
Фызабэр
зыщыпсэу къуажэ къудейр къапщтэми усакIуэм абы щхьэкIэ жеIэ
мыпхуэдэ псалъэхэр:
«Куэбжэм
хьэлъкъыр фIадзэжащ,
Нэпс щIагъэжу
анэ гъурхэр
Сабий цIыкIухэм
къахэнащ». ТхьэмыщкIагъэр зытелъыр зымэ е закъуэтIакъуэмэ,
куэбжэм хэлъкъым фIадзэжам хуэдэу гъащIэр щыужьыхынукъым. Анэ псалъэр зыгъэбелджылы
гуэрхэр куэд формэм иту къэокIуэ.
Апхуэдэу
куэд формэм итщ «Хущхъуэр, пIастэр, (ерыскъыр жыхуиIэщ),
тепщэныгъэр» къызэлъэпIыкIыу къигъэлъагъуэри – «Хунэмысхэм» — жеIэ.
б) ЕджакIуэхэр кIэщI дыдэу
тегъэпсэлъыхьын унафэщIхэмрэ ахэр зи тепщэ цIыхубэмрэ
яку илъ зэхущытыкIэм.
Абы щыгъуи текстым
щыщ псалъэ къахь, а къыжаIэхэм щыхьэт техъуэу («Бейхэм узыхь щащIыгъам»)
– жыхуиIэм хуэдэу.
2. Тхыгъэм
къыщыгъэлъэгъуа тхьэмыщкIагъэр къызыхэкI щхьэусыгъуэр
къахутэнущ, мы къэкIуэнухэм хуэдэу упщIэхэм жэуап иратурэ.
а) Сыт фызыр
тхьэмыщкIэ егъэлеяуэ псэуныр къызыхэкIар?
б) Ар нэхъыфIу
псэуным теухуа къэрал унафэ гуэр щыIэу къигъэлъагъуэрэ тхыгъэм? ХузэфIэкI
игъэзащIэу зыщIыпIэ щагъэлэжьэну, и сабийр ипIынымкIэ щIэгъэкъуэн
къыхуэхъуну Iуэху щIапIэ гуэр щыIэу къыжиIэрэ текстым?
в) И лIыр
зауэм зэрыхэкIуэдам щхьэкIэ, къэралыр къыдэIэпыкъурэ?
г) Тхыгъэр
зытеухуа Iуэхур къыщыхъуа къэралым и унафэр зи IэмыщIэ илъыр
хэт, ар сыткIэ къатщIэрэ?
д) Сыт хуэдэ
псалъэ хэт текстым ар къыдигъащIэу?
е) Тхыгъэм и 57
сатырым деж жиIэм сыткIэ фыкъигъэгъуазэрэ?
ж) Фызабэм и лIыр
зауэм кIуэн хуей зэрыхъур дауэ, сыт хуэдэ псалъэ хэт тхыгъэм
абы теухуауэ?
з)ЛIыр
зыхуэзар хэт, зыщIэзэуар, зытекIуэдар сыт?
3. 1) Текстым
къыхаубыдыкIауэ зыхэщIэгъуэу къеджэнухэщ фызабэм и сабийр
къызэтыригъэнэн щхьэкIэ, зэрихьэ Iуэхугъэхэмрэ абы телъ гугъуехьхэмрэ къэзыIуатэ щIыпIэхэм. А
къызэджэ псалъэхэр тэмэму къыхэхарэ мытэмэмрэ къагъэнэхунущ, щхьэусыгъэхэр
къыжаIэу.
2) Пащтыхь
къэралым зауэ зэрыщекIуэкIым къыхэкIкIэ тепщэхэмрэ цIыхубэмрэ яку илъ
зэхущытыкIэр зыхуэдэ хъур къыжыфIэ(Сыт абы щхьэкIэ
текстым къыжиIэр? «Зи лIыр зауэм яхуа фызыр» -жыхуиIэм сыт
къыбгуригъаIуэрэ? А лIыр зыщыщыр тепщэхэра хьэмэрэ цIыхубэра?).
…«Узыхь щахуэхъуам « — жеIэ тхыгъэм. («Зыхуэхъуар хэт, хуэхъуар хэт?»
«Пшэрыхь щIыкIэу щыкIуэдащ» — жыхуиIэр зыщыщыр дэтхэнэра?).
Скобкэм дэт упщIэхэр е абыхэм ящыщ щыгъэувыпхъэр еджакIуэхэм
къалэныр къегугъуэкIрэ Iуэхум зэман куэдыIуэ текIуэдэн
хъумэщ.
Тепсэлъыхьыныр
зэфIэкIа нэужь, абы и мыхьэнэ нэхъыщхьэр кIэщIу къыжаIэжын
хуейщ:
Пащтыхь
къэрал зауэм щрихъэкIуэкIым деж, тепщэхэм цIыхубэр
залымыгъэкIэ ягъэзауэ, а цIыхубэм я сэбэпынагъ зыхэлъ зыгуэрым щIэмызэуми,
абы щхьэкIи къэмынэу.
3) Бейхэмрэ
тхьэмыщкIэхэмрэ зауэм зэрехъулIэр зэралъытынущ.
Мы къалэнхэр ягъэзэщIэнущ.
а) Дунейм и
къэхъукъащIэ шынагъуэхэр (уае, борэн, н.) фIымыIуэхуу,
сыт хуэдэ зэманми дежи зи псэукIэр тыншу, нэгузыужьу псэухэм ятеухуауэ поэмэм
хэт псалъэхэр къэвгъуэт. Хэт а псалъэхэмкIэ усакIуэм зи гугъу ищIыр?
б) «Зауэм я цIыху хэкIуэдакъым»
— жыхуиIэр хэт? Ар жыхуиIэхэм «Щыхьэрышхуэм и ефапIэм» зэманыр
зэрыщагъэкIуэм фытепсэлъыхь. Абы теухуауэ текстым хэт псалъэхэр
къэвгъуэт. ЗыгуэркIэ зауэм и бэлыхь ялъэIэсу фэ ятет а псалъэхэмкIэ усакIуэм зи
гугъу ищIхэм?
Бейхэм я Iуэхур
зауэм зэрехъулIэр кIэщIу къэIуэтэн хуейщ. Мис а къэIуэтэныгъэр
зыхуэкIуэн хуейм и щапхъэ:
Дунейм и
къэхъукъащIэхэр зэран къызэрыхуэмыхъум хуэдэу, бейхэм зауэри
зэран къахуэхъуркъым. Езыхэр зэрыхуейм хуэдэу я нэгу зрагъэужьу зауэ зэманри
ирахьэкI. ТхьэмыщкIэхэм бэлыхьрэ гузэвэгъуэу ятелъыр абыхэм зыкIи зыхащIэркъым,
гущIэгъу гуэри яIэ хъуркъым. Аращ абыхэм фызабэ тхьэмыщкIэм зы
мащIэкIэ нэхъ мыхъуми дэIэпыкъун
къащIыхэмыкIри.
в) УсакIуэр
зыщыщымрэ зи телъхьэмрэ къагъэнэхуэнущ.
Ар зыщыщыр
текстым къыщыгъэлъэгъуа щIыпIэм еджакIуэхэр гъэлъыхъуэн хуейщ. Тхыгъэм къыхэвгъуатэ
усакIуэр зыщыщыр (тепщэхэр, бейхэр, цIыхубэр)
къэзыгъэлъэгъуа щIыпIэхэр – жиIэу къалэн щащIу. Ар едакIуэхэм
къамыгъуэтыфынкIи хъунущ. Абы щыгъуэ егъэджакIуэр ядэIэпыкъунущ
мыхэр жиIэу: Псалъэ зыбжанэуи уеблэмэ псалъэ псэууи хэткъым.
«Ахэр пкъыкIэ дэщхьу щытми », — жеIэ усакIуэм.
Абы «дэщхьу» — жыхуиIэм езыр дэтхэнэм ящыщу къигъэлъагъуэрэ?
УсакIуэ зи
телъхьэр къыуегъащIэ тхыгъэ псом зэрыщытуи, абы и Iыхьэ
щхьэхуэхэм хэплъэныгъэмми. Ар еджакIуэхэм къыжаIэфынымкIэ сэбэп хъунущ еджакIуэхэм я
зыхуэгъэзэныр.
4. Фигу зыщIэгъуу
хэтыр дэтхэнэра мы тхыгъэр зытепсэлъыхьхэм? (Апхуэдэу къагъэлъэгъуэнущ фызабэр,
абы и сабийр, зауэм яху хэкIуэда лIыр, ныкъуэдыкъуэу къэна «миллионхэр»).
5. Фыхуэмыарэзыуэ,
фигу зыхуэплъу хэтхэр дэтхэнэра? (ТхьэмыщкIагъэм зэрыхэтым щхьэкIэ
къэмынэу ефэ – ешхэм хэту езыхьэкI бейхэр.)
6. ЕгъэджакIуэм и
къызэщIэзубыдэ псалъэ:
ЕгъэджакIуэм
яжриIэ хъунущ мыпхуэдэу.
Аращи, мы
тхыгъэм укъыщеджэкIэ, цIыхубэм къалъыс лейм узэгуегъэп, тхьэмыщкIэхэм
уигу ящIогъу. Ахэращ ар апхуэдэ зыхэщIэ
къишэу зытха усакIуэр зи телъхьэри, ЩоджэнцIыкIу Алий
цIыхубэм я телъхьэ, абы зи тхыгъэмкIэ къащхьэщыж усакIуэщ.
ЩоджэнцIыкIу Алий
и «ЩIымахуэ жэщ» поэмэр яджа и ужькIэ еджакIуэхэр
щыгъуазэ щIын хуейщ поэмэм, метафорэм, художественнэ тхыгъэм и
ухуэкIэм ятеухуа гурыIуэныгъэм. Литературэм и теорием щыщ Iуэхугъуэхэм
щыгъуазэ щIыпхъэщ тхылъым ит материалхэм тещIыхьауэ,
ауэ, дауи, абыегъэджакIуэм зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр хилъхьэми хъухущ.
Унэм
къыщеджэну иратынущ «Хьэжыгъэ пут закъуэ» тхыгъэр. КъыкIэлъыкIуэ
урокым щызэпкърахын щхьэкIэ, къыхатхыкIын хуейщ къагурымыIуэу а
тхыгъэм къыхэкI псалъэхэр.
«ЩIымахуэ
жэщ» поэмэр къапщытэжынущ, тхылъым ит упщIэхэмрэ лэжьыгъэмрэ жэуап тэмэм иратыфу
зрагъэсэнущ.
VI. Унэ лэжьыгъэ:
1.а) «ЩIымахуэ
жэщ» поэмэр джын.
б) УпщIэхэм
жэуап етын
2. Мини-сочиненэ
еджакIуитI – щым ягъэхьэзыр мы 1уэхуъуэр щызэпкърахыу
«Фызабэр щыпсэу зэманым зи Iуэху зэкIэлъымыкIуэхэу щыIэр а фызым и мызакъуэу зэрыщытыр»
VII. Урокым къыщащIар
къызэщ1эк1уэжын.
1.
Урокым къыщащIам
къытеувыIэжын.Таблицэм урокым и 1ыхьэхэм зэрыхэлэжьыхьахэмк1э
оценкэ зыхуагъэувыж
2.
Оценкэхэр
яхуэгъэувын.