Сочинение на балкарском таулу адетле

Темасы: Тау адет.

Дерсни мураты:

1.   
Таулу адетлени юсюнден
билимлерин байыкъдырыу.

2.   
Адет – къылыкъгъа, намыс
эте билирге юйретиу.

Дерсни барыуу:

1.   
Дерсге низам салыу.

2.   
Къайтарыу: (юйге
берилгенни).

1)  
Биз къайсы республикада
жашайбыз? (Биз Къабарты – Малкъар Республикада жашайбыз).

2)  
Республиканы ненча шахары
барды? (сегиз)

3)  
Шахарланы атларын биле
эсегиз, айтыгъыз. (Нальчик, Тырныауз, Басхан, Чегем, Терек, Майский,
Прохладный, Нарткала).

4)  
Картада шахарланы табып
кёргюзтюгюз.

5)  
Аладан бек уллугъа къайсы
шахар саналады? (Ара шахарыбыз – Нальчик).

6)  
Сиз а къайда жашайсыз?
(Биз Кичибалыкъ элде жашайбыз).

7)  
Сиз жашагъан жерде иги иши
бла белгили адамла бармыдыла?

  
 (Башийланы Света,
Боташланы Хасан, Башийланы Исмаил, Топалланы Володя, Кучменланы Мустафа,
Топалланы Жансурат, Ботталаны Мухтар, Уянланы Оюс, Джуртубайланы Махти,
Джуртубайланы Хыйса).

9)  
Аллай адамлагъа бегирек эс
нек бурулады? (Аланы биз сыйлы кёребиз эм намыс беребиз, даражаларын
кётюребиз).

10)                    
«Намыс» деген сёзню магъанасын къалай ангылайсыз?

11)                    
Сёзлюк иш бардырылады.

Намыс
– адамны башхала жаратырча иги халы, этика принциплери, даража, бир затха
тийишлилик, сый, багъаламакълыкъ, сыйлы кёрмеклик.

Жангы дерс.

1)  
Бу берилген сёзберде
бюгюннгю дерсибизни аты бугъулуп турады, келигиз дерсни атын ачыкъ этейик.

а) Минги … (тау). б) Намыс, ариу къылыкъгъа башха тюрлю къалай айтыргъа
боллукъду? (адет)

Устазны сёзю:

3.   
Алайды да, сабийле, биз
бюгюн тау адетлени юсюнден айтырыкъбыз. Бизни халкъда кёп иги адетле жюрюйдюле.
Биз аланы, тас этмей, сый берип, жюрюрге борчлубуз.

4.   
Келигиз энди «Харфлыкъда»
Зумакъулланы Танзиляны назму тизгинлерин окъуюкъ. Сабийле 80 – чи бетде назму
юзюкню окъуйдула.

Тауда таулу адетле –

Ташдан, таудан да къаты.

Намысды – бек тамата,

Анны билмеген – кырты.

5.   
Сёзлюк иш.

Адет
– халкъны жашауунда тохташдырылгъан низам, жорукъ, тёре.

Кырты
– бек осал, ышаннгысыз, бек къыйын.

6.   
Автор таулу адетлени не
бла тенглешдиреди? (Зумакъулланы Танзиля таулу адетлени ташдан, таудан да къаты
этеди).

7.   
Намысха къаллай сый
береди? (Поэт намысны бек тамата этеди).

8.   
Намыс эте билмеген адамгъа
къалай жарсыйды? («аны билмеген кырты», — дейди).

Устазны сёзю:

Кертиди, таулула намысха – сыйгъа не заманда да къаты болгъандыла.
Намыслы адам бир заманда да хата этмейди, таза жюрекли, тюз ниетли болады. Ким
биледи, биреуге хата этген тынч болур, алай ол аманлыкъ къайтып, аман адамны
кесине тиеди.

Аны себепли, таматагъа намыс этерге, гитчени онгун алып, жюрегин
къыйнамазгъа керекди.

9.   
«Харфлыкъны» 80 – чи
бетинде «Тау адет» деген хапарны устаз окъуйду.

10.         
Сабийле хапарны ичлеринден
эм тышларындан окъуйдула.

11.         
Сабийле соруулагъа жууап
этедиле.

а) Тау адетге кёре, таматаны, тиширыуну, къонакъны, жолоучуну къалай
кёрюрге керекди? (Тау адетге кёре, таматаны, тиширыуну, къонакъны, жолоучуну
сыйлы кёрюрге, алагъа сакъ болургъа керекди).

б) Бизни халкъыбызны ариу адетлери кёп ёмюрлени ичинде бузулмай нек
сакъланнган болурла? (Бизни халкъыбызны ариу адетлери кёп ёмюрлени ичинде сый
берилип, тас болмай сакъланнганды).

12.Тау адетлени магъаналарын сабийле ачыкълайдыла.

«Эшик ачылып эсе да, сормай кирме» — деп нек айтадыла?

Адамны жашагъан жеринде, юйюнде аз тюрлю кюню
болмайды: къонакъ сакълагъан кюню, адам сакъламагъан кюню, ауруп тургъан
заманы, башха тюрлю жумушлары… Аны себепли адам, онг болса, келлигин билдирирге
керекди, онг болмай келип къалыргъа тюшсе, эшикни къагъып, саламлашып: «Кирирге
боллукъмуду?» — деп эркинлик сорургъа керекди. Аллай намыс эте билген
къонакъгъа къонакъбай да жарыкъ тюбейди. Къонакъбай да къонакъгъа: «Кел жууукъ
бол! Юйге кир! Къалай иги болду келгенинг!» — деп жарыкъ тюберге керекди.
(Автор — Аминат, къонакъ -Мухаммат, къонакъбай — Заира). Инсценировка.

13. «Къарт ынна бла сабийле» (Ынна – Зайнаф, сабийле – Алан бла
Жаннетт)

14. Окъулгъанны бирикдириу.

15. Дерсни бегите «Ким кёп адет биледи?» деген эришиу оюн бардырылады.

16 Экеу- экеу ишлеу

17. Юйде таматадан таулу адетлени юсюнден сорургъа.

18. Хапарны окъуп келирге.

19. Кеслери кеслерине багъа салыу.

Литература – этнография   композиция

 «Тау  от жагъада…»

(сценарий)

Къурашдыргъанды  эм  ётдюргенди: малкъар тилни бла адабиятны устазы  Ёзденланы Фатима Адильгерийни  къызы.

Боллукъ  кюню:16.03.2018  жыл, КЪМР,  Нальчик шахар.

Мураты:

1.Сабийлени  ана  тилге  сейирлерин  къозгъау,  кеси тилини байлыгъын, ариулугъун  ангыларгъа  юйретиу.

2.Тюрк дуниясы бла шагъырей этиу.

3.Байлам тиллерин есдюрюу эм ана  тил бла тюз хайырлана билирге юйретиу.

4.Таулу миллетни  адетин,  тересин,  жашау турмушун  кергюзте, кеси къоллары  бла  жюн ишге, аш-азыкъ хазырлаугъа,  агъач  ишге  къатышып кёрюу.

Ишни барыуу:

 I.  Кюн ахшы болсун,  багъалы сабийле,  устазла!

      Бюгюн  биз  сизни  бла   къарачай-малкъар  тилни  сейир  дуниясыны бетлеринде жолоучулукъгъа  тебиребийз.   Билгенибизча, 21 февраль  Ана тилни халкъла аралы байрам кюнюдю.  Бу кюннге  жораланнган  айда кеп иги  ишле  бардырылгъандыла. Ала барысы да Ана тилни хар инсанны жашауунда  къаллай бир магъанасы  болгъанын  кергюзтедиле.

                                Ана тилим,  жангы  бишген  чумлача

Сезлеринг, танг жулдузларынлай жана,

                                Кек сыртладан жангы жерге аугъанча,

                                Жаздым, хар жангы сезюнге къууана.

 деп  жазгъанды  Къулийланы Къайсын, ана  тилни  закий  жырчысы…

       Ана тил!  Нечик татлы эм жууукъ сёзледиле…  Бу сёзле бизни жашауну жарыкъ дуниясына келтиредиле. Бизни сёлешген тилибизде не къадар жылыулукъ, эсеплик, хычыуунлукъ барды. Татлы, таза, сейирлик тилибиз!

«Тили жокъну – сыйы жокъ, сыйы жокъну — кюню жокъ», — деп бошдан айтылгъан болмаз.

      Тилибиз бизни байлыгъыбызды, къууанчыбыз, ёхтемлегибиз, кючюбюз, жашау къыйматыбыз. Дуниягъа  жаратылгъан  кюнюбюзден башлап, биринчи сёзлени аналарыбыздан, ана тилибизде эшитгенбиз. Жылыулукъ бере, ана татлы жырын, бешик эхчей жырлагъанды.

Жокъдан бар болуп,

Туугъан кюнюмде,

Биринчи эшитгенме ауаз,

Ана тилимде!

                                                                                          Гуртуланы Берт.

       Бусагъатда уа Занкишиланы Залина бла Таппасханланы  Фериде (дистанционно окъугъан 8 эм 9 классны окъуучулары) Зумакъулланы Танзиляны, биринчи  таулу  поэтессаны, тилни юсюнден   «Ана  тил  бла  орус  тил»  деген аламат назмусун окъуйдула (назмугъа тынгылау).

Презентация салынады: «21 февраль —  Ана тилни халкъла аралы кюню»

   Дуния башында 6000 жууукъ  тил барды. Ала адамланы  арасында биригиулюкню, байламлыкъны, бир бирни ангылауну болушадыла.

Битеу дунияда  200 миллион адамгъа жууукъ адам тюрк тилледе селешедиле. Чувашлыла, алтайлыла, хакаслыла, татарлыла, халаджи, къарачайлыла, малкъарлыла, къарайымлыла, якутлула, къазахлыла, къумукълула, ногъайлыла, азербайджанлыла, къаракъалпакълыла, узбеклиле, уйгъурлула, шорла, тувалыла, сары уйгъулула, гагауузлула, долганлыла, чулымлыла, лобнорлула, саларлыла, хорасан тюрклюле, тюрклюле.

      Бизни ана тилибизде, къарачай — малкъар тилде, эки миллет селешеди – малкъарлыла  бла къарачайлыла. Ол кеси да тюрк тиллени бек уллу — къыпчакъ- къауумуну къупчакъ-къуман  бёлегин  къурагъан тилледен бириди. Анга бек жууукъ къумукълуланы, къырым татарлыланы эм къарайымлыланы тиллеридиле. Бу миллетлени адамлары, хар бири кеси тилинде селешсе да, бири бирин къыйналмай  ангылайдыла.

      Къыпчакъ тиллени къыпчакъ-ногъай, къыпчакъ-булгар кесеклери да лексика жаны бла бизни тилибизден алай узакъ тюйюлдюле.  Тилибизде тюрк тиллени бирси къауумлары бла  (сез ючюн, огъуз, къарлукъ) бирге келишген шартла да кепдюле. Аны себепли малкъарлыла гагауузлуланы, тюрклюлени, тюркменлилени, азербайджанлыланы (огъуз къауум), узбеклилени, уйгъурлуланы (къарлукъ къауум) тиллерини сезлерини иги кесегин ангылайдыла.

      Къарачай — малкъар тилде  40 мингнге жууукъ сез барды.  Бек эрттегили тюрк тилге саналады. Лев Гумилев айтханнга кере, 4000 жылдан аслам болады.  XVII емюрде Кавказны  къыдырып чыкъгъан италиян алимни Арканджело Ламберти: «Къарачайлыла, аланы тегерегинде  жашагъан халкъла селешген анча варвар тилни ичинде тюрк тилни алай таза сакълагъанларына мен бек сейир этеме», — деп жазгъанды.

       Орус тилде тюрк тилледен  алыннган  кеп сез барды. Аланы бир къауумун сизге кергюзтюрге сюеме.

        Бизни тилибизде  да  аллай сезле тюбейдиле.  Алагъа да къарагъыз (презентациягъа къарагъыз).

II. Ойнай-кюле…

1. Ёчешеме, макъамны  билсенг…

         «Хунерлини къолу алтын, жырчыны ауазы алтын»   неда  «Жыр  Къарачайда  этиледи да, Малкъарда айтылады!»  дейдиле таулула.  Бусагъатда  оюн  халда  ана  тилде  жырланы макъамларына  тынгыларыкъбыз. Сиз ол къайсы жырды, эм ким жырлагъанын билирге керексиз (макъамлагъа тынгылау).

Алим Теппеев «Жырла къобузум»

Эльдар Атмурзаев «Жангы Малкъаргъа»

Къайсын Холамханов «»Жууукъ барайым къатынга»

         Эльдар Жаникаев «Барама»

         Марат Занкишиев эм Жаннет Туменова «Насыпны жулдузу»

         Алим Аппаев «Алан халкъ»

Алим Газаев «Гапалау»

Омар Отаров «Минги тау»

1. Сезберле.

«Сез — кюмюш, жыр – алтын»  дегендиле бизни ата — бабаларыбыз. Энди жырдан  сезлеге кечейик. Сабийле, сизге жумуш — мен къаллай сезлени букъдургъанма, аланы билирге керексиз. Ким иги билсе да — аперимлик аллыкъды (презентация салынады эм сезберлени биледиле).

 3)  Кесинги тап жюрют деген рубрика.

   Тауда таулу адетле — ташдан, таудан да къаты.

    Намысды — бек тамата, аны билмеген кырты.

                                                            Зумакъулланы Танзиля

      Энди  уа,  сабийле,  бизни  жашауубуздан  бир  къауум сюжетге къарайыкъ.  Сиз ангылагъаннга кере, биз кесибизни тап жюрютебизми, огъесе угъай деген соруугъа сагъыш этигиз. Къаллай тапсызлыкълагъа эс бургъаныгъызны  барыбызгъа да билдиригиз. Ала тау адетге келишемидиле огъесе угъай (роликлеге къарайдыла, сюзедиле).

         Хар  халкъны  да жашау жоругъу, адети болады.  Бизни халкъда Тау адет жюрюйдю. Кесибизни Тау адетге кёре жюрютюп, таматаны, тиширыуну, къонакъны, жолоучуну сыйлы керюрге, алагъа сакъ болургъа керекди. Жолда бара, таматаны онг жанына етдюрюрге тийишлиди. Юйге келген неда къатынга келген бла, ерге туруп, алай  саламлашыргъа  борчлубуз. Къонакъ неда тамата олтургъунчу, олтурургъа  жарамайды.

III. Мастер-класс

        Сабийлени да,  устазланы да бусагъатда   таулу миллетде  жюрюген   усталыкълагъа  къараргъа чакъырама.  Кеси къолларыбыз бла жюн, агъач  дегенча материалланы   хайырланып  керейик, азыкъла хазырлайыкъ. (Сабийле къауумлагъа юлешинедиле эм иш къангаланы къатларына барадыла).

1 –чи къанга — эшиу эшиу. Таулу тиширыула  жюн иш бла емюрледен бери кюрешедиле. Аладан  бири – эшиу эшиу. Бюгюнлюкде да кеслерини хунерлери бла адамланы сейирсиндире, тюрлю-тюрлю кийимле эшедиле.

2-чи къанга- кийиз этиу. Бу иш малчылыкъ бла кюрешген тюрк миллетлени  кебюсюнде тюбейди.  Кийиз бурун заманлада тауда жашау этерге  болушханды адамлагъа. Юйде аны бла бек хайырланнгандыла.

3- чю къанга- агъачдан  ишленнген  керекле.  Адамны  жашауунда агъач кеп тюрлю затха керек болады. Аладан бири юй керек.

4- чю къанга- ашхана. Таулулада жюрюген аш-азыкъланы саны бек уллуду. Аладан бир къауумун жарашдырып керюу.

IV. Барыбызда билгенден, малкъарлыла  беш тау ауузгъа  юлешинедиле: Малкъар, Холам, Бызынгы, Чегем, Басхан. Аны юсюнден  4 классны окъуучулары  Гекки Магомедни  назмусун  айтадыла:

Беш да Тау Элде туугъанбыз

Басханчы жашчыкъ

Мен туугъанма Басханда,

Аллымдан айыу да чыкъма:

Этме бирда масхара-

Жибермем сени да, жыкъмай.

Бызынгылы къызчыкъ

Мен туугъан жер- Бызынгы,

Жабалакъ кибик, сабырма.

Сюйдюрюрча къызларын,

 Элиме къууат салырма.

Холамлы  жашчыкъ

Мен туугъанма Холамда,

Бек тулпар, батыр жашчыкъма:

Юйренеме хорларгъа-

Тутушама къуш жастыкъ бла.

Малкъарлы къызчыкъ

Мен туугъанма Малкъарда,

Алыкъа гинжи къызчыкъма:

Къыш учама акъ къарда,

Жай тангда ойнайма чыкъ бла.

Чегемли жашчыкъ

 Мен туугъанма Чегемде,

Чыртдан да хомух тюйюлме:

Хар ишимде-чемерлик,

Узалмам ишге, сюйюнмей.

Бешиси да бирге:

Шургуну узакъ къууа,

Беш да Тау Элде  туугъанбыз,

Таулада таза шаудан

Суулада биз бет жуугъанбыз!

Беш да Тау Элде  туугъанбыз!

Беш да Тау Элде  туугъанбыз!

      Саугъа  этиу  тау адетледен бири болгъанды.   Аны себепли  гитче саугъачыкъла беребиз.

       Бюгюн   жыйлыуубузну  адетде  болгъаныча,  таулу той бла бошаргъа сюебиз.

      Сау болугъуз!

2.Тиширыуну кёрсенг не этерге керекди?
Ёрге туруб, ашхылыкъ бересе…

3.Джауорун, башджарты кимге салынады?
Тамадагъа…

4.Тёрде ким олтурады?
Тамада…

5.Ашаргъа олтурсанг къалай ашаргъа керекди?
Тамада башлагъандан сора… сабыр бла…шхууургъа мыллык атмай…

6.Ашаб бошасанг кесинг туруб кетерге боламыды?
Тамада тепсиден турмай туругъа болмайды…не да…эркинлик алыргъа керекди…

7.Къонакъда кеч къалыргъа джараймыды?
Къонакъгъа баргъан эсенг… сыйынг бла кетерге керексе…мардасын къачырмай…

8.Столну ортасында табакъдан къалай ашайдыла?
Тамада юлюш береди…

9.Къойдан ненча юлюш чыгъады?
24

10.Тиширыугъа къайсы сюек салынады?
Ногъана бла ашыкъ илик…

11.Къайсы сюекни юлюшге салмайдыла?
Боюн омурау…

12.Адамгъа суусаб берсенг не этесе?
Ичиб бошарын сакълаб…аякъны къолундан аласа…

13.Тамадаланы ушакъларына чакъырылмай къошулургъа джараймыды?
Джарамайды… тамада сез бермегенлей… соруу сормагъанлай… ушакъларына къатышхан… ишленмеген адам болгъанынгы белгили этеди…
п.с. гитчелени уллуланы ушакъларына тынгыларгъа…эркинликлери джокъ эди…

14.Столгъа ашаргъа олтурсанг къолларынгы къалай салыргъа керекди?
Къарачайда… стол деб стол болмагъанды…тепсиле болгъандыла… къолларынг тепсиге тиймей эди…мен билиб…

15.Сюйюмчю айтханнга не этедиле?
Саугъа берилирге керекди…

16.Абдез алгъаннга суу къуюламыды?
Къуюлмайды…

17.Абдез сууну къайры тёгедиле?
Мен билиб…адам аякъ басмаз джерге тегедиле…

18.Джау джиб къачан тагъылады?
Стым той…сабан той… эмда аны кибик къууанчлада…

19.Итлик чач,итлик келеек деб неге айтадыла?
Сабийни туугъанындан сора… джюлюнгнген биринчи чачына айтыла болурму…

20.Тиш джырна къачан этиледи?
Сабийни биринчи тиши керюнсе…

21.Къонакъгъа къалай къарайдыла?
Терге алыб.. сыйлагъан этедиле(в самом широком смысле этого слова)…
алай а… сорууну толусу бла ангыламагъама…

22.Келинни ау джаулугъун,къол джаулукъларын ким алады?
джашны джанындан…тамада тиширыуланы бири… ау алады… аны да энди юйленирик джашны бойнуна атады…)))алай деб эшитгенме…алай а…бюгюн кюнде… къызны тегерегине тепсеб… джашны къарнашлары эмда негерлери…ау алгъанны да кергенме…

23.Тил тутхан,аууз ачдыргъан не зат аделедиле?
Джангы келин джашны юйюне киргенден сора… къайынлары бла селешмейди…анга «тил тутхан» дейдиле… селешиб башлар ючюн мал кесиб, келиннге саугъа этиледи…анга да «аууз ачхан» дейдиле…

24.Келин къайын атасы бла къайын анасыны атларын айтамыды?
Къайын атасы, анасы, къалгъан къайынлары эмда эрини аты джашырылгъан этеди…дагъыда… къайынларым…къайыным деб селешген айыбха саналгъанды…

25.Джолда тиширыу къайсы джанында барады?
Ананг бла эгечинг… онг джанында… юй бийченг сол джанындан… кюндюзгю кюн бир атлам артха къалыб… кечеги де… бир-эки атлам аллынгда…

26.Къартланы аллары бла ётерге джараймыды?
Къартланы аллары бла ётерге джарамайды… алагъа сый бериб тохтаб, къартла ётгенден сора…джолунга алай барыргъа керекди…
дагъыда.. тиширыула эркишини аллы бла ётмейдиле…

27.Ким алгъа саламлашады?
Тамада… эркишиле болсала…
Эркиши бла тиширыу болгъан сагъатда… эркиши биринчи ашхылыкъ береди…тиширыу ашхылыкъны алгъан этеди… чабыб барыб…эркиши бла саламлашхан адет джокъду…

28.Эркиши мыйыкъ къачан къояды?
Чам болур деб тура эдим…ансы мен эштгеннге кере…)))юйдегиленирге излегенин билдиреди…джаш алай бла…))))
может показатель совершеннолетия…

29.Адамны затын къайтарсанг не айтаса?
Сау бол…къууанчда хайырлан…

30.Тойгъа къызла-джашла къалай джюрюгендиле?
Тойгъа къызла кеслери бармагъандыла, аланы чакъыргъан юйден къызла бла джашла барыб алгъандыла…алай а, къарнаш бла келсе кеси да келе болуреди…

31.Бузоучу деб кимге айтхандыла?
сабий болур…бир 10-12 джылыдан гитче…бузоу кютерге къарыуу джетген…))

32.Джарым чалкъычы деб уа?
15 джылындан гитче…алай а… чалкъыны туталгъан…ол американецле тинейджер дегенледен…))»чалкъыны белине джетген» магъанада болургъа болур…

33.Толу чалкъычы джаш къачан болгъанды?
15-16 джылдан тамада джаш…

«Тау адет» в переводе означает «балкарскийобычай».Некоторые характеристики «Тау адет»:1. Можно понять, что кодекс имеет свою структуру, построение и состоит из 2 частей (в первой речь об этикете, во второй о законах — тёре).а) «Адеб» — раздел, посвященный воспитанию, отношению младших к старшим и т. д. б) «Адет» или «Адет-намыс» («обычай, честь») — правила и нормы поведения взрослых в различных ситуациях, в общественных местах, в дороге, на праздниках и пирах и т. д.в) «Езден адет» (уздени — второе, после князей сословие в дореволюционных Балкарии и Карачае, дворяне: къара ёзденле, «черные ездени» — свободные общинники) — свод правил поведения для узденей, включающий в себя и кодекс воинской чести, отношение к князю, раздел добычи и т. п.2. Подавляющее большинство этих правил составлено в форме двух-, трех-, и четырехстиший, в рифму, и представляют собой изящные, точные изречения – афоризмы. Тау адет — произведение поэзии.3. Некоторые из этих правил даются в форме запретов, другие носят характер рекомендаций, советов, третьи — выводов и т. д.4. Несмотря на то, что «Тау адет» — кодекс довольно объемистый, в нем нет стремления к мелочной регламентации, к тому, чтобы учесть все и вся, учесть все жизненные ситуации. Интересно и то, что подчеркивая ценность знания и исполнения этических правил «Тау адет», кодекс все же подчеркивает, что безошибочным является путь совести. Сказано:Адетни билсенг — адетге .кёре, Адетни билмесенг — бетге кёре.Знаешь обычай — поступай по обычаю, Не знаешь — поступай по совести.