Сочинение на крымскотатарском языке про осень

«АЛТЫН КУЗЬ» (сыныфтан
тыш тедбир).

Кузь:
—Селям алейкум, сайгъылы мусафирлер! Хош кельдинъиз!

Кузь:
—Мен сизни корьмегенден берли баягъы оськен, буюгенсинъиз!

Оджа:
— Сайгъылы Кузь, бизим балалар санъа шиирлер азырладылар, динъле.

(Талебелер эзберден шиирлер
айталар)

Кузь кельди, эм тереклернинъ

Япракълары тёкюльди

Не къарылгъач авелене,

Не турналар ойнайлар.

Не чибин бар къораларда,

Не чиркийлер къайнайлар.
(Эльнар)

Тез  етишти ягъмурлы кузь,

Кете дерске балалар.

Ягъмур ягъа гедже — куньдюз,

Энди сувуй авалар.            (
Керим)

Алтын кунеш сакълана

Булутларнынъ артына,

Коклер куськюн, ер кульмей,

Къушчыкълар эп агълана.    (Лиля)

Еллер эсе, дувулдай,

Япракъларны къувалай.

Къачышсалар япракълар.

Ель оларны обалай.              (Мирана)

Талебелер «Кузь кельди»  йырыны
иджра этелер

 (Муз. Эдем Налбандовнынъ, сезл.
Осман Амитнинъ), сонъра

 эзберден шиирлер айтмагъа девам
этелер.)

 Ачувлангъан
озенлер,

Дагълар даргъын гурьлейлер.

Буз булутлар коклерде:

«Ягъмур келе, къач!»-дейлер.    (Мурат)

Эр кеске кузьнинъ кельгени дуюла,

Чёллерде, бостанда берекет джыйыла.

Мусафир къушлар  да  дженюпке къайталар,

Бизлерге «Сагълыкънен къалынъыз !» —
айталар.   (Кемал)

Булутлар долана, кок юзю къарара,

Эссе салкъын ель, япракълар сарара.

Кунъ бираз къыскъара, геджелер узана,

Сыкъ ягъа ягъмурлар, сокъакълар сувлана.   
(Иса)

Кузь:
—Аферин, балалар! Пек аджайип шиирлер окъудынъыз!

Меним
де сизлерге бахшышым бар. (Чешит тюсте япракълар бере)

Къызлар
эллеринде ве башларында  олгъан  япракъларнен къырымтатар музыкасына

 оюн
иджра этелер.

(Оюннынъ
сонъунда Ахмет ахай чыкъа):

—Машалла,
машалла сизлерге, къызчыкълар! Пек гузель оюн иджра эттинъиз!

—Селям
алейкум, севимли балалар!

Балалар:
Алейкум селям!

Ахмет
ахай: —Севимли балалар, мен пек болдурдым, азчыкъ отурайымда                         раатланайым.
(Отура ве балаларнен субетлеше)

——Бу
сенеси бостан ве багъымда пек чокъ берекет олды. Бир къач айдан берли оларны
джыям.

Кузь:
Ахмет ахай, бакъынъыз! Бугунь бизге Къырымнынъ чешит кошелеринден мейвалар ве
себзелер кельдилер. Мен оларны тылсымладым ве олар лаф этмеге башладылар. Динъленъиз,
олар не айталар. (Башларына мейвалар  ве себзелерни тасвирлейиджи феслерни
кийген балалар бир сырагъа тизилелер)

Алма:
Алма бою алмасы меним,

Мейваларнынъ башы меним.

Ашасанъ агъызынъ балланыр,

Янакъларынъ алланыр.    (Адлер)

                Армутлар:      
Сеитлерден кельдик биз

                Сап –сары ренкимиз,

                Ашагъанлар тез осер,

                Ашамагъан пешман
этер.     (Захар)

          
Юзюмлер:    Алушталы юзюмлер,

                         Сепетни
ярыштыра.

                         Къурумыз пек
татлыдыр,

                         Шырамыз
къувандыра. (Маша)

Шефтали
:             Багъчасарай шефталиси

                             
 Бир килодыр данеси.

                              
Мени севмеген олмаз,

                              
Дадыма ич тоюлмаз.   (Кемал)

Нар:                       
Чечек киби ачылырмыз,

                               
Мерджан киби сачылырмыз.

                               
Алупкадан союмыз,

                               
Дадын ашап корюнъиз. (Диана)

Инджир:         
Татлы Ялта инджири

                        
Пек гузель, ири-ири,

                        
Хурма, алма, инджир ал,

                        
Агъызынъда къалсын бал. (Милана)

Къапыста:   
     Къат-къат менде урбалар,

                          
Не  ямав, не тикиш бар.

                         
 Бала-чагъа, къарт ве яш,

                          
Севе менден пишсе аш.             (Лейла)

Къавун:           
Сап-сарыдыр къабугъым,

                         
Бегенилер хош къокъум.

                         
Кунь нурундан пишем мен,

                         
Шыры джыйып шишем мен.

                         
Ашагъанлар бегене,

                         
Пек файдалым беденге.              (Мирана)

Къарпыз: Ёлакълы, ешиль –тени,

                 Къырмызы
шербет —  ичи,

                 Томалакъ олып
осе,

                 Балалар
севген себзе.                (Рефат) 

Къабакъ:     Акълы, коклю
къабугъым,

                    Ичте
этим, урлугъым.

                    Кевдем
сагълам, иримен.

                    Къабара
да пишем мен,

                    Эрте
кузьде шишем мен.

                    Орькеним
де кенъ япракъ,

                     Манъа
дерлер ки: «Къабакъ».    (Аким)

Согъан:      
Ап-акъ кийген антерим,

                   
Ашкъа лезет берерим.

                   
Мени тазе егенлер,

                   
Сагълам тишли юргенлер.              (Сервер)

Къызылчыкъ:   
Меним адым къызылчыкъ,

                           
Мени джыйды бир къызчыкъ,

                           
Къарасувдан мен кельдим,

                           
Сизге сагълыкъ кетирдим.      (Камила)

Фындыкъ:     
Эски Къырым зенгин олсун,

                       
Джеплеринъиз фындыкъ толсун.

                       
Къырылыр чытыр-чытыр,

                    
   Эм сыйлар, эм иситир.  (Лиля)

Талебелер
«Дагъгъа бардыкъ»  къырымтатар халкъ йырыны иджра этелер.

Ахмет
ахай: —Аферин сизлерге! Сиз куь акъкъынды чокъ шиирлер ве йырлар  биле
экенсиз. Энди отурып, бираз раатланынъыз. Мен сизге бир масал айтайым. (Пауза)

Динъленъиз: 
—-Бир заманда бар экен, бир заманда ёкъ экен.                                                                                                                                                                                                                                                              
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    

—Сентябрь aйынынъ
сонъки куньлери эди. Кунешнинъ сыджагъы эксильген. Чёллерде, къырларда
отлар къуурумагьа, багъчаларда япракълар сарармагьа башлагъан эди.

     Мавы къанатлы,
къара бенечиклери олгьан, кок козьлю, назик аякълы, севимли кобелечик къонмагъа
бир чечек, я бир ешиль от тапалмай уча эди.

( Саналаштырма)

Кобелек:

Эр ер тым-тырыч! Бульбуль
сеслери кесильген, къушларнынъ чивильдевлери токътагьан. Ич бир ерде бир шей
корюнмей. Мен энди не япайым экен! Ойнамагъа кимсе ёкъ. Вай! A-на,
Сансарчыкъ келе. (Элинде
фындыкъ толу олгъан сепетнен ашыкъып Сансарчыкъ келе).

Кобелек:- Мераба,Сансарчыкъ!
Кель, бираз ойнайыкъ.

Сансарчыкъ:

Мераба, гузель Кобелек!
Багъышла, джаным, меним вакъытым ёкъ. Шимди къувушыма фындыкъ, джевиз, мантар
толдурмасам, къышта ач къалырым.

(Кете. Кирпи келе
— кирпи костюмини кийген бала. Элле­ринде къуру япракълар).

Кобелек: Бельки,
Кирпи меннен ойнар.

— Мераба, Кирпи! Джаным,
Кирпичигим, токъта, азачыкъ ойнайыкъ.

Кирпи:

-Мераба, дюльбер Кобелек! Афу
эт, гузель кобелек. Вакъыт аз къалды, сувукълар якъынлаша. Мен къышта юкълайым.
Къышта бузламамакъ ичюн чокъ ашап, беденимде ягъ топламакъ керегим, ювамны
къуру япракъ ве отларнен тёшемек керек. Иш пек чокъ… Сагълыкънен къал, гузель
кобелечик.  

(Кете. Къаршысына
«Къарылгъач» уча).

Кобелек:     Мераба,
Къарылгъач! Токътаса… Кель, бираз берабер учушайыкъ,

Къарылгъач:

     Мераба, джаным
Кобелечигим, багъышла. Бир дакъкъа биле вакъытым ёкъ. Артымыздан сувукъ
къувалай. Биз сыджакъ мемлекетке учамыз. Сюрюмиз анавы дагънынъ этегинде
раатлана, мени беклей. Баарьгедже сагълыкънен къал, кобелечик!    (Учып  кете).

Кобелек:
Сагълыкънен бар, Къарылгъач! (О якъ, бу якъ бакъа).

—Бу
гедже ава сувукъ оладжакъкъа ошай. Къырав тюшеджек, гъалиба. Бир ер тапып
сакъланайым. (Учып
кете).

Ахмет ахай:

Иште, балалар, дюльбер кобелек
шу гедженинъ сувугъына, ачлыгъына даяналмайып  бузлап къала.

Оджа:—
Энди исе, балалар, биз сизлернен кузь айына аит оюнлар ойнайыкъ.

1. «Къартоп
джыйюв» оюны.

 Эки баланынъ козьлери
байлана. Олар берильген къопкъаларгъа къартоп джыялар. Ким чокъ къартоп тапса,
о бала гъалебе
къазана.

2. «Тез
кийин!» оюны.

Балалар 2 командагъа  3-ер
болюнелер. Оларнынъ къаршысында кюрьсю устюнде  джыллы урбалар ята. 
Оджа «Бир, эки, учь»- деп  сая ве оюн башлана.

 Эр бир командадан балалар бирер-бирер
чапып барып бир шейни кие ве ерине чапып келе. Биринджи олып кийинген команда гъалебе
къазана.

3.«Кузь волейболы» оюны.. 

Эки кюрьси
арасында йип тартыла («Волейбол сеткасы»).  Командалар
эки тарафкъа болюнип туралар. Оларгъа 10-15 шер япракъ бериле ве олар ерге
ташлана.

Вазифе: бир дакъкъа ичинде
яткъан япракъларны къаршы команда тарафына атып ташламакъ керек.  Насыл
командада тарафында япракъ аз къалса,

 олар гъалебе къазаналар.

4.  «Сыджакъ къартоп» оюны.. Балалар тёгерек олып туралар. Музыка чалынып
башлангъанынен «Сыджакъ къартоп» ны балалар бири-бирине тез узаталар.

Музыка токтатыла, къартопнен къалгъан бала оюндан чыкъа.

Оджа:  Куь
байрамы «Дервиза» да къырымтатарлары,  келеджек сенеси берекет насыл
оладжагъыны бильмек ичюн,  къырлыкъ ерден элек тыгъырта эдилер. Элек
ачыкъ тарафынен тюшсе, келеджек сенеси богъдай  берекети бол оладжакъ,  ачыкъ
тарафынен ерге къараса—берекет аз оладжакъ, элек йыкъылмаса—кузьде экильген
богъдай
юксек олып оседжек. (Бир талебе  элекни  тыгъырта).

Байрам «Хоран» оюнынен бите.

Инша.

Алтын көз.

Быел туган ягыма көз бик иртә килде. Инде августта ук ул үзенең җилләре-яңгырлары, салкыннары белән зур-зур адымнар атлап, көз килеп тә җитте.

Мин авылымдагы көз турында язасым килә. Шәһәрдә дә алтын көз матур. Ләкин авылдагысы, тагын да матуррак.

Һәр ялдагыча-без авылда. Яктырып кояш елмайды да, “Әбиләр чуагы” икәнен белдереп, битне пәрәвез җепләре иркәләде. Бакча эшләрен тиз генә төгәлләп, урманга юл тотам. Зәңгәр күктә зур ак пароходлар кебек болытлар, узыша-узыша каядыр чабалар. Әкрен генә тирән тынлыкны тыңлап, урман түренә үтәм. Җиргә түшәлгән йомшак алтын яфраклар, әйтерсең, төрек келәмнәрен хәтерләтә. Ә агачлар!? Берсен-берсе уздыра-уздыра җәйге киемнәрен көзгегә алмаштырганнар. Һәрберсе күз явын алырлык. Урталыктагы миләш агачының кып-кызыл җимешләре, ялкындай яфракларына соклану мөмкин түгел. Зифа каеннар, нәзек усаклар купшы алтынсу шәл ябынып, баһадир имән агачын кунакка көтәләрдер кебек.

Ара-тирә чыпчык, карга тавышлары тирән тынлыкка җан өргәндәй була. Төз нарат агачлары гына, башларын югары күтәреп, яшеллеккә күмелеп басып торалар кебек. ”-Безгә көз куркыныч түгел”- ди алар.

Чү! Кинәт көн дә бозыла бугай. Җил битне чеметеп-чеметеп алды. Шул арада куркыныч болытлар да хасил булды. Мин тизрәк өйгә ашыктым. Кайтып җиттем дигәндә генә, болытлар каядыр юкка чыктылар. Тирән итеп һава сулыйм. Көз һавасы-нинди дымлы да, салкын да син! Көз- бик матур ел фасылы. Ләкин аның матурлыгын күрә белергә генә кирәк.