Обновлено: 11.03.2023
Чече́нский, Алекса́ндр Никола́евич (1780 год — 1834 год) — российский генерал от кавалерии, чеченец по происхождению.
Содержание
Детство и юность
Мальчиком он был пленен во время одного из набегов царских войск на родовое село шейха Мансура Алды. Имя при рождении — Али. Его мать Рахимат умерла при родах. Отец Алхазур пал в бою с войсками, занявшими аул. Его взял на воспитание шестнадцатилетний подпоручик, впоследствии знаменитый генерал Николай Николаевич Раевский. Подростка окрестили Александром Николаевичем Чеченским. Он рос в Каменке на Украине у матери Николая Раевского Екатерины Николаевны. Окончил Московский университет.
Начало службы
Александр Чеченский начал службу в 1794 году в чине вахмистра в Кизляре в Нижегородском драгунском полку, где командиром был его опекун. Участвовал в экспедициях против персов на Каспии и турок-османов в Причерноморье.
В 24 года Александр становится подпоручиком. В 1805 году Чеченского переводят в Гродненский гусарский полк, где он командует полуэскадроном. В 1805 — 1807 годах он участвует в боях с наполеоновскими войсками под Мышеницами, Гутштадтом, Аккендорфом, а также в изгнании противника за реку Посаржу. Мужество Чеченского под Гутштадтом было отмечено золотым Георгиевским оружием. За отвагу в сражении под Прейсиш-Эйлау Чеченский был награжден орденом св. Георгия IV степени с бантом.
Отечественная война 1812 года
В 1812 году отряд А. Чеченского в составе кавалерийского корпуса атамана Платова участвовал в знаменитой Бородинской битве. В ходе этой войны он прошел с боями от Смоленска до Польши.
Война Шестой коалиции
После этого по приказу командующего гусарский полк Чеченского отправляется в Нидерланды. Там он, объединенный в провинции Северный Брабант с тремя казачьими полками, штурмом берет крепость Бреда. Вслед за этим Александр Чеченский путем переговоров без боя занимает с полком сильно укрепленную крепость Виллемштадт. В 1814 году Чеченский сражается за взятие французского города Суассон.
После падения Парижа полковник Чеченский в свите царя, рядом с генералами Николаем Раевским и Денисом Давыдовым участвует в торжественном шествии и параде победителей на Елисейских полях. После военной компании, которая триумфально закончилась в Париже, Александр Чеченский был награжден орденами св. Владимира II степени и св. Анны II степени с алмазами. В это время Александр Чеченский служил в лейб-гвардии гусарском полку – самом престижном полку русской армии.
Послевоенная жизнь
По возвращению из Франции в октябре 1814 года его полк разместился на постоянные квартиры в Царском Селе под Петербургом. Предполагается, что именно здесь могла состояться встреча Александра Чеченского и Александра Пушкина. Известно, что Александру Сергеевичу очень понравились места в его владениях. В переписке А. С. Пушкина с его соседкой П. А. Осиповой, есть письмо, где сообщается, что участок земли, который хотел бы купить Пушкин, находится в деревне Савкино, хозяином которого является Александр Чеченский. Но известно, что покупка не состоялась.
Александр Николаевич Чеченский, прослужив два года в лейб-гвардии гусарском полку, с января 1816 года был назначен командиром Литовского уланского полка. В 1822 году его производят в генерал-майоры от кавалерии (с назначением стоять при начальнике 2-й гусарской дивизии). Он служит еще два года, пока подорванное военными походами здоровье не вынуждает его уволиться. В декабре 1825 года генерал А. Чеченский участвовал в церемонии возведения на царствование Николая I.
Умер он в чине генерал-майора в январе 1834 года.
В Храме Христа Спасителя, воздвигнутом при Александре III, в честь спасения Отечества в 1812 году, на стене № 16, в числе имен других героев было высечено имя ротмистра А. Н. Чеченского — как удостоенного ордена св. Георгия IV степени.
Семья
Александр Чеченский был женат на дочери действительного статского советника Екатерине Бычковой. У них было шестеро детей: Софья, Александра, Николай, Вера, Надежда, Екатерина.
Литература
Умар Гайсултанов. Александр Чеченский. Грозный, Чечено-Ингушское книжное издательство, 1981.
- Для учеников 1-11 классов и дошкольников
- Бесплатные сертификаты учителям и участникам
Йиллина урок 10а классехь
Урокан ц1е: 1812-чу шеран т1еман турпалхочун инарла-майоран Александр Чеченскийн васт.
1алашо: 1. Повестан хиламашкахула коьртачу турпалхочун дахар, цуьнан амал кхиоран хьелаш исбаьхьаллица довзийтар.
2. Вайн заманан кегийрхой, ишттачу турпалхойх масалла а оьцуш г1иллакх-оьздангаллица кхиор.
3. Нохчийн литературе болу безам алсамбаккхар.
Г1ирсаш: учебникаш, тетрадаш, интерактивни у.
Урок д1аяхьар.
Хьехархо: Де дика хьулда шун массера а! Хьеший , шу марша а дог1ийла!
Тахана вай д1ахьур ю литературан йиллина урок.
XVIII — XIX -чу б1ешарахь паччахьан эскаро нохчийн ярташ ягочу хенахь , 1ожалла ца хиларна дийна диссина масех нохчийн бер. Цара Росси исторехь йовр йоцу лар йитна. Нохчийн доьзалшкахь кхиъна а ца хилла уьш. Вайн дайн г1иллакх-оьздангалла йовза аьтто а ца хилла церан. Амма кхиъначул т1аьхьа самайолу церан ц1ийца хилла оьздангаллин мехалла. Цхьа жоьпаллин киртиг т1ехоьттича нохчашна юкъахь баьхначу нохчаша санна къастадо цара т1ехоьттинарг. Иштта болчарех йоккхае со, церан нохчаллех доггах дозалла а до.
Интерактивни уьн т1ехь гойтуш ю паччахьан заманахьлера бал.
Уьн т1ехь яздина дешнаш ду:
Сий-Далла, г1уллакх дар-паччахьана.
Х1оттайо сценка.
Хьехархо: И къамел дина ши къонах муьлхачу произведени т1ера вара?
Вевзирий шуна и шиъ?
Муха кхийтира шу цаьршинан къамелах? Сий-Далла, г1уллакхдар-паччахьана бохучу дешнийн маь1на хьан достур дара аш?
Дешархо: Далла хастам бо ша боху цо. Вайна го и Делах тешаш хилар а, и бусалба стаг, хилар а. Ткъа паччахь цо сийсаза ца во, цо ша паччахьана муьт1ахь хилар гойту. Амма и паччахь велахь а, ша сийсазвар ловр доций д1а а хоуьйту цо цуьнга.
Хьехархо: Ткъа паччахьо та1зар дирий цунна? Х1унда ца дира цо цунна та1зар?
Дешархо: Паччахь ца х1оьттира цуьнца и дешнаш къийса, х1унда аьлча кхузахь паччахьан г1иллакх ца хилар го вайна, цо ца вешаш олуш долу дешнаш а хеза вайна. Амма яхь д1а ца яла шен са д1адала а кийча ву и. Яхь бохург уггар сийлахь а, деза а ду цунна. Иза оьздангаллех вуьззина къонах стаг ву.
Хьехархо : Х1инца вай къастош ерг муьлха произведени ю-м хиира вайна. Вайн урокан ц1е муха хир ю аьлла хета шуна? Ткъа 1алашо?
Дешархо: Вай вуьйцу турпалхо Александр Чеченский хилча, ткъа урокан ц1е а Александр Чеченскийн васт хир ю аьлла хета суна.
Хьехархо: Хьан язйина и повесть? Муьлха зама ю цу повесть т1ехь юьйцург?
Х1ун хиламаш бу кху т1ехь буьйцурш? Вай яханчу урокехь повестан чулацам т1ехь болх бира. Ткъа истори урокехь 1амийна шуна вевзаш хир ву аьлла а хета суна Александр Чеченский.
XIX -чу б1ешарахь Европехь цхаьаьна кхеттачу эскарша Наполеонна дуьхьал бина т1емаш, 1812-чу шарахь хилла Даймехкан т1ом, паччахьан 1едало Кавказехь шен колониальни политика д1акхоьхьучу хенахь оьрсийн прогрессивни нехан нохчашца хилла юкъаметтигаш а гойту повестехь.
Хьехархо: Мила ву повестан коьрта турпалхо? Хьан буьйцур бара аш повестан боцца чулацам ?
Дешархо: Схьабуьйцу боцца повестан чулацам.
Хьехархо: Ша д1авуьгучу хенахь къеначу Жумас бина хьехам муха т1елецира жимачу 1алис? Х1ун маь1на долуш бара иза цуьнан дахарехь?
Хьехархо: Х1ун дог-ойла кхоллаелира Александр Чеченскийн ша винчу юьрта кхаьчча?
Хьехархо: Муха кхоьллина повеста т1ехь коьртачу турпалхочун васт?
Дешархо: Повестан коьрта турпалхо Александр Чеченский ву. И васт историески бакъдолчунна т1ехь кхоьллина ду яздархочо. Алесандр Чеченский нохчех схьаваьлла хилар документаша ч1аг1деш ду.
Повеста т1ехь Александр Чеченский вайна дуьххьара го и жима бер долуш, ворх1-барх1 шо долуш. Нана елла деца вуьсу иза.
Да шайн парг1атонехьа паччахьан эскаршца бечу т1ама т1е воьдура, луларчу зудчуьнга к1ентан тергое а олий.
Ц1еххьана паччахьан эскаро юрт йохийна, ягийначул т1аьхьа, йийсар вай д1авуьгу жима 1али.
Майра, т1ахъаьлла, х1уманна б1окъажар боцуш хиларо везаволуьйту и къоначу поручикана Николай Раевскина, хьаькамашка дехар а дой к1ант кхетош кхиор шена т1елоцу Раевскис, цо цунна Александр ц1е туьллу Александр Македонский санна дика т1емало хир ву олий. Чеченский фамили а, шен отчество а ло цунна Раевскис. Лаккхара йоза-дешар а, культура а ло цо цунна . Кестта дика т1емало а хуьлу цунах. Цунна ца лаьа шайн парг1атонехьа къийсам латтош болчу нахаца т1ом бан. Рапорт а язйой Наполеонаца т1ом бан воьду иза.
Т1еман уггаре хала йолчу меттигашкахь дакъалоцу цо, чинехь лакха а волу.
Т1амехь т1ех майра хиларна М.И. Кутузов а лерам болуш хилла Чеченскига. Поэт , майра т1емало а волчу Денис Довыдовца а партизански отрядехь майра хьуьнарш гайтина цо.
Повестехь автаро вайна гойту цуьнан Даймахкана, халкъана хьанал хилар, цуьнан доттаг1аллин уьйраш, цуьнан ц1ена безам. Амма цхьанна а хьалха корта охьабохуьйтур болуш вац иза. Яхь бохург уггар сийлахь деза ду цунна, и д1а ца яла са д1адала а кийча ву и. Оьзданаллех вуьззина къонах стаг ву Александр. Француз волу Русско а шен оьздангаллица ч1ог1а цецвоккху цо.
Цо шайна т1ехь куьйгалла диначу г1алаг1азкхашна а везавелира иза нийсо езаш а, низам лардеш а хиларна.
Ша эскарера мукъа а ваьккхина, оьрсийн къомах йолу зуда а ялийна, доьзал а болуш, помещик а хилла охьахиъча а синтем бац Чеченскийн. Цуьнан кхетамехь адам цхьатерра даха кхоьллина ду. Адамо адам дацорна дуьхьал ву и. Амма и тешаш ву, шайга дан ца делларг берашка далург хиларх. Уьш дацахьара хиндерг сирла а, тешаме а хир дацара боху цо.
Хьехархо: Х1ун баьхана ду Чеченскийн Россехь тийна бен цакароран?
Дешархо: Александран даг чохь синтем бац, я хуьлийла яц, кхуьнца цхьана т1ом бина ахархой парг1атбовллалц. Цуьнан кхетамехь адам цхьатерра даха кхоьллина ду. Иза дуьхьал ву адамо адам дацорна. Шераш д1а мел довлу, и тешам ч1аг1ло цуьнан даг чохь. Дуьненахь цхьанхьа а бац тийна бен боху цо.
Хьехархо: Повесть муха чекхйолу? Х1ун ойланаш ю А. Ч.-н коьрте хьийзарш?
Тобанашна болх: Синквейнаш язъе дахар, къонах, яхь бохучу дешнашна.
Хьоьсту, чиэхаво, 1амаво
Дахар-х1ора маь1на де
Лакхавоккху, сий айдо, вазво
Къонах-цул сийлахь дарж Нохчийчохь дац
Хазво, толаво, эшаво
Нанас дена ма волда яхь йоцу к1ант
Хьехархо : Х1ун дог-ойла кхоллайолуьйту шун х1окху повесто?
Дешархо: Ша ваьхначу замане хьаьжжина, башха, шатайпа кхоллам болуш ву повестан коьрта турпалхо Александр Чеченский. Б1ахьаллин хьуьнарш довзийтарал сов, цуьнан ойланаш, ц1ена безам, доттаг1аллин уьйраш, Даймахкана, халкъана иза хьанал хилар го вайна повестехь. Со ч1ог1а йоккхае и тайпа къонахий вайн къоман хиларх. И тайпа кхоллам болуш хилла г1араваьлла суртдиллархо Петр Захаров а.
Петр Захаровн васт.
1819-чу шарахь Кавказан т1амехь оьрсийн салтишна карийра елла 1уьллуш зуда, цунна юххехь дара кхо шо кхаьчна бер, и дара оьрсаша йохийначу Дади-юртахь. А.П. Ермоловс приказ делира эскарехь лоьралла деш болчаьрга, х1уъа а дай и бер даларх к1елхьара даккха аьлла, лоьраша вехар вац боххушехь, к1ант дийна виссира. Захар Недоносов ц1е йолчу казаке 1амо д1авелира иза, Недоносов волчохь 1823 шо кхаччалц 1ийра х1ара.
Цул т1аьхьа П. Н. Ермоловс ша волчу д1авуьгу жима стаг. Хьалхе дуьйна гучуелира к1ентан сурт дилларан корматалла. Ша отставке а вахана Москва шеен доьзалца Москвахь ваха д1анисвелча шен т1елаьцна к1ант адаман суртдиллархо Лев Волков волчу 1амо д1авелира Ермоловс.
1833-чу шарахь Петр Захаров Петербургера сурт дилларан академе д1аийцира.
1836-чу шарахь академи чекх а яьккхина, аттестат схьаийцира къоначу суртдиллархочо. М. Ю. Лермонтовца доттаг1алла лелош а вара иза.
Амма 1842-чу шарахь Захаровн цамгар ч1аг1лой, балхара д1авала деза цуьнан. Суртадиллархо Москва юхавог1у, цигахь цунан гергарло тасало лоьран Постников доьзалца. 14-чу январехь 1846-чу шарахь цо Постникован йо1 ялайо. Цигахь лераме хьаша Ермолов а хуьлу. Ялийна масийтта бутт балале Пьера х1усамнана чахотка а кхетий д1акхелха. Оцу шерашкахь Пьер Захаров Паччахьан суртдиллиран академин академик х1утту.
1876-чу шеран аьхке чекхйолучу хенахь чахоткех ле ша суртдиллархо а.
Хьехархо: Дуьненчохь са мел долу х1ума ненан кийрара схьадаьлла ду. Х1ун хир ду ненал сийлахь а, деза а? нанас оьздачу маттаца кхетош-кхиош, набарна дийшош хазачу мукъамехь ненан маттахь аганан илли олуш, кхиадо вай.
Ткъа вай нохчий ду. Дуьне кхоьлличахьана оьздангаллийца, яхьца г1арадаьллачу къомах схьадевлла адамаш ду вай. Нохчийн нанас нохчийн маттахь
г1иллакх-оьздангалла а хьоьхуш, схьадог1у вай. Ткъа вай хьехийначу турпалхойн аьтто ца хилла шайн дех-ненах марзо эца, вайн нохчийн, хазачу г1иллакхийн к1оргенаш йовза. Цера хилла кхоллам ма хуьлийла шун. Дала ирс, аьтто бойла шун дахарехь!
Вайн йиллина урок цу т1ехь чекхъели.
Рефлекси: Муха хийтира шуна вайн урок? Х1ун керланиг хиира шуна? Реза дуй шу урокана? Кхечу аг1ор х1отто мегар ярий вай и?
Шамиль, окей, брат.
Я промолчу по поводу твоих многоточий, также слова не скажу про «умний», а ты, великий историк, расскажешь мне про Александра Чеченского. Давай, я слушаю.
No, это чеченский мальчик которого звали Али,во время войны когда родители умерли,русский полководец забрал его к себе на воспитание,из-за его храбрости и нрава. Он изменил ему имя на Александр Чеченский
Ильман Темиров ответил DELETED
Луиза, глупая ты! Я к тебе не обращался, сама начала лезть ко мне! И вообще, место своё знай, уважаемая ДЕВУШКА!
Я в школе читал Александр Чеченский в учебнике по чеченской литературе, только не помню в каком классе.
Ильман Темиров ответил Артуру
У Гайсултанова Умара есть произведение «Александр Чеченский»,прочитайте его
No, во первых не обежайся, во вторых я не знал что тут урок по рус-языку.
а во третих, этого Александра Чеченского взял под свое крыло один летинант или полководиц не помню точно, и научил его воевать и он стал одним из лучших в своём деле Александр он пото-му что его руские воспитали а Чеченский потому-что он чеченец. и приютил его потому что он был единственным выжевшим ребенком в селе после отаки руских, всю историю не буду рассказывать.
Анонимус, что?
Хаз 1а ца хаъ вайн
Братья и сестры, чего вы ссоритесь, обзываетесь. Мы же один народ, одна нация и у нас одна вера. И что, если кто-то не знает про Александра Чеченского, я его тоже не знала, как говорится «век живи, век учись». Не вижу тут ничего позорного, глупого или ужасного. Я,например, слышала о нем впервые,наверное, потому что не проходила ни по истории, ни по литературе. У каждого есть свои интересы, каждый индивидуален по-своему. Хорошо, что вы знаете о нем, но я бы не стала вести себя так. Может быть, есть вещи о которых Ильман и No знают, а вы нет. Не оскорбляйте друг друга. А за пост спасибо автору, благодаря ему я узнала для себя что-то новое))
Неизвестно, какое имя ему дали при рождении. Он был совсем малышом, когда его подобрали русские солдаты в опустевшем после набега горном ауле Алды. А приемным отцом чеченскому мальчику стал молодой семнадцатилетний русский офицер – подпоручик Николай Раевский – будущий герой Отечественной войны 1812 года. Он дал мальчику имя Александр и фамилию — Чеченский, в память о родине. Раевский постарался дать своему чеченскому воспитаннику хорошее домашнее образование, что помогло Александру впоследствии поступить в Московский университет и успешно его окончить.
Потом начались годы военной службы. Сначала Александр Николаевич Чеченский воевал на Кавказе, где за участие в экспедициях против персов и турок он уже в 24 года получил звание подпоручика. Потом он подал рапорт о переводе на Запад. Командовал гусарским полком, в 1805-1807 годах участвовал в боях с наполеоновскими войсками. За отвагу был вместе с Багратионом награжден орденом Святого Георгия с бантом. А за бой под Гутштадтом был отмечен золотым оружием — саблей с надписью “За храбрость”.
В период войны России с наполеоновским нашествием в 1812 году отряд А. Чеченского в составе кавалерийского корпуса атамана Платова участвовал в знаменитой Бородинской битве. Затем — в партизанских рейдах вместе с героем Отечественной войны Денисом Давыдовым. И неизменно начальство отмечало в рапортах отчаянную смелость А. Чеченского и умелые действия руководимого им отряда.
А. Чеченский со своим отрядом прошел с боями от Смоленска до Польши. За взятие Гродно ему было присвоено звание майора. Потом была осада Дрездена. В рапорте Дениса Давыдова начальству сообщалось: “… Ротмистр Чеченский, командующий 1-м Бугским полком, отличился, это его привычка”. В бою у Рейхенбаума полк А. Чеченского разгромил превосходящее подразделение французов, захватив в плен полковника, фронтовое знамя, много солдат и офицеров. Новый командующий русской армией Барклай-де Толли, сменивший умершего Кутузова, присвоил А. Чеченскому звание подполковника. В освободительных походах русской армии полк отличился и в исторической “битве народов” под г. Лейпцигом, и в Нидерландах, при штурме крепостей Бреда и Виллемштадт. За бой под Леоном (Франция) А. Чеченский был награжден орденом Анны с бриллиантами и повышен в чине.
После падения Парижа полковник А. Чеченский в свите царя рядом с генералами Н. Н. Раевским и Д. Давыдовым участвовал в торжественном шествии и параде победителей на Елисейских полях.
По завершении заграничного похода Александр Чеченский в чине генерала ушел в отставку. Он женился на дочери тайного советника Екатерине Бычковой. Своих шестерых детей он назвал Софья, Александр, Екатерина, Николай, Вера, Надежда.
В декабре 1825 года генерал А. Чеченский участвовал в церемонии возведения на царствование Николая I. Жизнь Александра Чеченского – пример неразрывного единства исторических судеб народов России.
Нужна помощь в написании доклада?
Мы — биржа профессиональных авторов (преподавателей и доцентов вузов). Наша система гарантирует сдачу работы к сроку без плагиата. Правки вносим бесплатно.
Читайте также:
- Сочинение на лингвистическую тему 5 класс по русскому языку пунктуация
- Напишите на отдельных листах короткое сочинение на одну из предложенных тем как индивид становится
- С отменным удовольствием подъезжал я к цюриху сочинение
- Сила воли сочинение аргументы
- Государственный внутренний финансовый контроль в 2020 году мини сочинение
29.11.2019
1алашо: 1. Повестан хилламашках1ула коьртачу турпалхочун дахар, цуьнан амал кхиоран хьелаш исбаьхьаллица довзийтар.
2. Вайн заманан кегийрхой, шийттачу турпалхойх масалла а оьцуш г1иллакх-оьздангаллица кхиор.
3. Нохчийн литературе болу безам алсамбаккхар.
Г1ирсаш: учебникаш, тетрадаш, интерактивни у.
Урок д1аяхьар.
Хьехархо: Де дика хьулда шун массера а! Хьеший , шу марша а дог1ийла!
Тахана вай д1ахьур ю литературан йиллина урок.
Оценить
2588
Содержимое разработки
Нохчийн литературан йиллина урок
Урокан тема: 1812-чу шеран т1еман турпалхочун инаррла-майоран Александр Чеченскин васт.
1алашо: 1. Повестан хилламашках1ула коьртачу турпалхочун дахар, цуьнан амал кхиоран хьелаш исбаьхьаллица довзийтар.
2. Вайн заманан кегийрхой, шийттачу турпалхойх масалла а оьцуш г1иллакх-оьздангаллица кхиор.
3. Нохчийн литературе болу безам алсамбаккхар.
Г1ирсаш: учебникаш, тетрадаш, интерактивни у.
Урок д1аяхьар.
Хьехархо: Де дика хьулда шун массера а! Хьеший , шу марша а дог1ийла!
Тахана вай д1ахьур ю литературан йиллина урок.
18-19 б1ешарахь паччахьан эскарша нохчийн ярташ ягочу хенахь, 1ожалла ца хиларна. Дийна дисира масех нохчийн бер. Цара Россиин исторехь йовр йоцу лар йитина. Нохчийн доьзалшкахь ца кхиина уьш.Вайн г1иллакх- оьздангалла йовза аьтто ца хила церан. Амма кхиъначул т1аьхьа самаяьлла хила церан синоьздангаллин мехалла. Цхьа жоьпаллин киртиг т1ех1оьттича нохчашна юккъехь 1ийначу нохчаша санна къастош хила цара шайн т1ех1оьттинарг. Иштта болчарехь йоккхае со, церан нохчаллех даггара дозалла до ас.
Сценка
Кутузов ( иза кресло-г1анта т1е хууш)
Давыдов: – Хьан сийлалла, бехк ца биллар доьху оха, х1окху бедарца хьайна хьалха х1иттарна
Кутузов:- Т1ом халкъан бу, сан хьомениг,аша дийриг дерриг нийса ду. Суна бен мА дац , цхьаннан коьртахь , кивер а йоцуш,куй хилар,кхечуьнан мундира к1ела а доцуш, кетар к1ел детталуш дог хилар а. Доллучул коьртаниг ду, шуна халкъ г1атто хаар.
Давыдов:- Оха ца г1овтийна адамаш, мостаг1чуьнга болчу цабезамо г1овтийна уьш.
Хьан кхайкхамна берриш ахархой г1еттина. Ткъа оха царна луш долу герз мостаг1чуьнгара схьадоккхуш дерг ду. Бекх ца биллар доьху, хьан сийлалла, леррина омра доцуш оха иза дарна.
Кутузов: – х1умма дай! Х1умма дац! Омра кхачаре хоьжуш 1ен хан ма яц вайна. Даймохк к1елхьарбаккха беза х1ораммо.
Кутузов :–Чеченскига – Чергазийн мотт хаьий хьуна?
Чеченский:- Нохчийчуьра схьавалош со жима вара. Россехь кхиъна со, сайн ненан мотт бицбелла бог1у .
Кутузов – суна хазарца, хьуна ц1е тиллинарг Раевский Николай Николаевич ву-кх? Со воккхаве Николай Николаевичах, т1еэцна к1ант цуьнан иштта хиларх.!
Хьехархо : Вайн хьалха исбаьхьа х1оттийначу суьрта т1ехь берш бевзарий шуна? Муьлхачу произведенера бара и турпалхой.
Дешархо: 1умар Гайсултановн « Александр Чеченский» повестан турпалхой бу уьш. Фельдмаршал Кутузов, Денис Давыдов, Александр Чеченский.
Хьехархо : Х1инца вай къастош ерг муьлха произведени ю-м хиира вайна.Ткъа урокан ц1е муха хир ю аьлла хета шуна.
Дешархо: вай вуьйцу турпалхо Александр Чеченский хилча, урокан ц1е Александр Чеченскийн васт хир ду аьлла хета суна.
Хьехархо : Нийса билгалъяьккхи ахь вайн урокан тема. Тахана вайн достур ду г1араваьллачу турпалхочун васт, Дуьйцур ду цуьнан т1еман говзаллех, т11ех1оьттинчу халонашна хьалха иза гора ца хоттарх лаьцна ., аьтто хир бу цу хенан хиламашка кхача.
Хьалхарчу урокехь повестан чулацам къасточу хенахь вай билгалдаьккхира Александр Чеченски къонах хилар. Цуьнца боьзна ц1еран болх бара шун. Къонахаллех лаьцна стихотворении , кица я шира дийцар кечдан дезара аша. Кийча дуй шу?
Дешархо: Аса юьйцур Ахьмад Сулеймановн стихотворении « Къонахчун дош»
Хьехархо: дела реза хуьлда. Дика кечам бина ахь.
Дешархоша рог1аллица д1адоьшу кицанаш
— Даймохк безаш воцург къонах вац
-Яхь йоцу к1ант Даймахкана хьакъ вац.
— Ша вина, кхиъна Даймохк мел хьоме, мел мерза, мел сийлахь бу яхь йолчу к1антана
-Майра хиларх ца олу стагах къонах ву.Адамашна пайдехь волчух олу дика къонах.
-Къонахчун ц1е халкъо йоккху. Ша шен ц1е яккхарх къонах ца хуьлу.
-Стаг шен дешан да хила веза. Шен дешан да воцург къонах ца хилла я хир вац.
-Вуьззина къонах цкъа а шен бала балхош вац
Хьехархо: вуно хаза кицанаш далий аша. Къонахаллех лаьцна дуккха кицанаш хилла вай, цо гойту вайн халкъанна даима мехала хетарг- къанахалла хилар. Стеган къонахалла цкъа баьккхинчу толамехь, гайтинчу доьналлех билгалдаьлла 1аш дац. Даима цуьнца долчу г1иллакхца, цо дечу кегийрачу а, даккхийчу а г1уллакхашца билгалдолу. Х1инца вай повестан хиламах , авторах лаьцна хаарш карладаккхур ду.
Мила ву «Александр Чеченский» повестан автор.? Х1ун хиламаш бу цу т1ехь буьйцуш?
Дешархо: « Александр Чеченский» исторически повестан автор !умар Гайсултанов ву. Шен авторан билгалдаккхарехь цо яздина « Александр Чеченский» книга язъян волавалале ша архивни материалашца дукха болх бира , исторически бакъдолчунна т1ехь язйина ю повесть. Повестан сюжет чолхе яц., цу т1ера хиламаш шайн кхиорехь гайтина бу. И бахьанехь долуш яздархочун таро хилла шен турпалхоша деш долу г1уллакхаш кхоччуш дуьззина гайта, церан амал, дог-ойла, сатийсамаш мА-барра гучубаха. Коьртачу турпалхочух, Александр Чеченскийх, бозабелла бу повеста т1ера хиламаш. Дуккха исторически хиламаш чулоцуш ю « Александр Чеченский» повесть. -18-чу б1ешарахь шейх Мансур коьртахь а волуш, нохчаша а, кхечу Къилбаседан Кавказера къаьмнаша а паччахьан эскаршна дуьхьал шайн парг1атонехьа латтош болу къийсам.
-19-чу б1ешарахь Европехь цхьанакхеттачу эскарша Наполеонна дуьхьал бина т1емаш. -1812 –чу шарахь хилла Даймехкан т1ом.
слайд гайтар
Хьехархо
— х1инца аша шайн тобанан ц1е тилла еза ( къонах, яхь, дахар,маршо) Х1ора тобанна луш т1едиллар ду ( бека мукъам) 1.* Дешнашца А.Чеченскин куц-кеп х1оттадар
*А. Чеченскин жималлех лаьцна дийцар
*Йийсар вича цуьнан кхолламех лаьцна
*А.Чеченскин шен Даймехка цахиллачу уьйрах лаьцна
(И кхочушдан 3 минот хан ю )
Хьехархо :.Ойлаяй алийша муьлхачу синмехаллаша г1о дина 1алин?(ЯХЬ, къонахалла,оьздангалла,г1иллакх, майралла, доьналла,хьекъал)
2.Синквейн ялае шайн тобанна тиллинчу ц1арна (бека мукъам)
Дахар
Деха, доца
Хьосту, 1ехаво, чиэхаво
Дахар – сатийсаман денош
Иэс
Къонах
Лекха, сийлахь
Вазво, сий айадо,лакхавоккху
Къонах- сийлахь ц1е
Дарж
Яхь
Оьзда, харц
Хазво, толаво, эшаво
Нанас дена ма волда яхь йоцу к1ант
Синмехалла
Сий
Лекха,ц1ена
Айаво, даьржа,кхайкхаво
Сий-къонахчун аг1о ю.
Декхар
Х1ора тобанна луш шолг1а т1едиллар ду ( мукъам бека) * Дешнашца А.Чеченскин куц-кеп х1оттадар
*А.Чеченскин жималлех лаьцна дийцар
*Йийсар вича цуьнан кхолламех лаьцна
*А.Чеченскин шен Даймехкаца хиллачу уьйрах лаьцна
И кхочушдан 3 минот хан ю
Жам1 дар 1. Х1ун дог-ойла кхоллаелла шун повесть ешча? 2. Нагахь санна вай и зама юхалиста йиш хилча, х1ун хуьйцур дара аша 1алин дахарехь? 3.Цуьнан дахар муьлхачу вастаца гойтур дара аша? . 4. Шуна лаьарий шайн иштта дахар хуьлийла?.
5. Повестехь шайна хазахеттачу меттигах лаьцна дуьйцур дарий аш?. Хьехархо: цхьана философа аьлла « Адамегара дерриг схьадаккхалур ду,цхьаъ доцург-маршоне болу лаам. Иштта дан а ду иза. Цуьнан масалла ду Александр Чеченскин дахар. И маршо шен цхьанна езна ца 1аш, шен гонах болчарна а еза цунна. И бахьана долуш шен крепостой парг1атбаха лаьа цунна, амма 1едалан гергахь и нийса хир доцийла хаьа, шен далучу аг1ор къехошна г1о до цо.
Слайд гайтар (иэс Александр чеченский)
Вайн халкъехь олуш ду : шен бийца къонахий доцург-къам дац, шен дийца къам доцург-къонах вац. Нохчех схьаваьлла волуш, и нохчалла шен дахаран чаккхене кхачош вехначу турпалхочун- Александр Чеченскина, иштта муьлхачу заманчохь хилла болу къонахий : Зеламха, шейх Мансур, Байсангур,Нурадилов Ханпаша, Висаитов Мовлади , массане бу уьш — бевзаш, цабевзаш, даимна сий дийр ду вай царна. Оцу лакхене кхача Дала шуна кхетам,хьуьнар лойла.
Дешархоша бинчу белхан мах хадор: Аша массара дика болх бина , делахь суна лаьа аша шаьш шайн белхан мах хадор.
Рефлексия яр Муха хийти шуна вайн урок? Цхьа керла хаар кхолладеллий шу? Муьлха синхаамаш кхоллабелла шу? ( Хазахетар, , халахетар, синч1аг1о, цецвалар, бецахетар,)
Тем боцуш, майра, каде, доьналла долуш,
Къийсамехь собаре — нохчийн и амалш, церан мостаг1аша а т1ехь,
массара а билгалйохуш ю.
Нохчийн шайн Даймахкаца йолу уьйр а ю шатайпана к1орггера маь1на долуш.
Брокгаузан а, Ефропан а энциклопедический словарь.
1.Жимачалу дег1ахь, т1едаьлла меран дукъ, малхо-мохо ягийна юьхь,хьалахьаьвзина 1аьржа кегий мекхаш, 1аьржа б1аьрг- ц1оцкъам., майра хьажар, алунах къега б1аьргаш.
2.Повеста т1ехь Александр Чеченский вайна дуьххьра го и жима берд олуш, ворх1- барх1 шо долуш хан ю цуьнан. Цомгаш хилла нана, меттахь дукха ца 1уьллуш, кхелхина, деца висира жима 1али. Маьрша яцара зама. Кегий къаьмнаш шайн парг1атонехьа къийсам латтош бара паччахьан эскарца. Да кест-кеста Мансуран б1оца паччахьан эскаршца лата воьдий, ша ц1ахь вуьсура 1али, луларчу зудчо тергам беш. Ц1ехьана т1елеттачу паччахьан эскаро Алда юрт йохийна, ягийначул т1аьхьа, меттиг таллуш схьабог1учу оьрсийн салташа, комаран дитта т1ера охьа а воккхий , г1опе д1авуьгу ворх1- барх1 шо кхаьчна жима ши к1ант. Царах цхьаъ кхио шега валар доьху Николай Раевскийс. Иштта нисло 1али оьрсийн х1усаме.
3.Майра, т1ахъаьлла хиларна, х1уманна б1окъажор боцуш хиларо везало 1али Николай Раевскийна. Цо цунна Александр олий ц1е туьллу, иза дуьненна вевзаш волу Александр Македонский санна г1араваьлла т1емало хиларе додохуш. Лаккхара йоза-дешар а, т1еман говзалла а караерзийра Александра. Николай Раевскийца Г1изларехь д1адолийра б1аьхойн г1уллакх. Ца дезаделира шен Даймахкахь т1ом бар. Кхечу эскаре ваккхар доьхуш рапорт язйира цо. Дукха хан ялале, йоккхачу шина паччахьан – Россин а, Францин а юкъаметтигаш телхира. Александр Чеченский уггар чолхечу, кхерамечу меттигашкахь хуьлу. Т1амехь т1ех майра хиларна Кутузовс лоруш хилла Александр. Чинехь лакхавоккху иза. Денис Давыдовца партизански отрядехь майра лета иза. Т1еман говзалла хила ца 1аш, ша дипломат вуй хаийтира цо, цхьа топ ца кхуссуш схьалецира масех г1ала а.
4. 1алин цкъа ца дицло воккхачу стага , Жумас, г1опехь дин хьехар: : « Шаьш т1едиссинчу х1усамна хьанала хилалаш, тешнабехках ларлолаш, шайх бехк боккхур болу х1ума мА делаш, чета эхь диллий мА лелелаш. Шаьш хьанах схьадевлла диц мА делаш. Къонахий болуш дика дай хила шун. Ша схьаваьлла юрт даима дагахь лаьтта цунна. Пхийтта шо кхаьчча шен юьрта кхачар нисделира цуьнан. Юрт гича дог тохаделира 1алин, девзира комарийн дитт, вевзира къанвелла Мажа. Т1аьхьо ша къанвала воьлча, мехкан безамна деанчу х1ух дийна хьуьн кхиийра цо. Мох баьлча а. дог1а деъча а Алда дагайог1ура цунна.
«Свидетельство участника экспертной комиссии»
Оставляйте комментарии к работам коллег и получите документ
БЕСПЛАТНО!
Зеламхин Васт 10 Класс Сочинение
➡➡➡ ПОДРОБНЕЕ ЖМИТЕ ЗДЕСЬ!
Зеламхин Васт 10 Класс Сочинение
МУЛЬТИПОРТАЛ О ЧЕЧЕНСКОЙ РЕСПУБЛИКЕ
11-08-2012Просмотров: 27 366Комментариев: 0
Со вуно жима волчу хенахь тхан ненан нанас уггаре хьалха суна дуьйцу хезначу туьйранашна юкъахь дара обарг Зеламхин хьокъехь до¬лу туьйра. Цкъа а диц ца ло иза 1аламат вазвеш, хестош, мискачу, къечу нахехьа rlo дохуш, церан парг1атонехьа, паччахьан хьаькамашний, меттигерчу мехкадайшний, къинхьегаман нехан хьацарх бехаш хиллачарний дуьхьал къийсам латтош хилла бо-хуш вийцар.
Кхин масех шо даьлча, 20-чу шерашкахь суна дуьххьара гина кинофильм яра Зеламхин хьокъехь дуьйцуш. Иштта веара сан кхетаме обарг Зеламха. Т1аьхьо ас дуккха а литература йийшира цуьнан хьокъехь. Суна хиира иза бакъонца мила хилла. Харачойн Зе¬ламха кхиболу обаргаш сан-на волу обарг ца хилла. Хууш ду оцу муьрехь обар-гашна юкъахь дуккха а та-лорхой, ма-дарра аьлча бандиташ а хилла хилар. Ишттачарах ца хилла Харачойн Зеламха.
Паччахьан 1едалан векалший, меттигерчу хьаькамаший, шайхаш, молланаш ду шаьш бохуш нехан ц1ий муьйлуш леллачу 1еламнахий нохч1ийн къехошкахь далло 1азап, латто харцо кхин ланницкъа цакхаьчна, шен доьзал, вина юрт д1а а тесна, обарг ваьллачу Зеламхас цкъа а, цхьа а бохам беш ца хилла къечу, хьаналчу нахана.Амма цо къахетамза бекхам беш хилла къехошна зен, зулам динчу нахана.
Дуккха а шерашкахь къий¬сам латтийна цо паччахьан деспотизмана, колониальни зуламашна, къехошкахь бал-лочу балина дуьхьал. Зелам¬ха революционер ца хилла, амма цуьнан боккха цабезам бара паччахье, цуьнан хьаькамашка, цара кегийчу къаьмнашца йолчу юкъамет-тигашкахь ницкъаш барца д1ахьош йолчу политике. Ха¬рачойн Зеламхас царна дуь¬хьал къийсам латтабора дуьххьалд1а шена хуучу кепашца, терроризман г1улла-кхех, цхьаццанна бекхам барх пайда а оьцуш. Иза цхьан волу къийсамхо вара, нагахь цо лелош долчу г1уллакхашкахь 1едалан законаша бехкедеш долу х1уманаш Хиллехь а, амма иза обарг-зуламхо, талорхо ца хилла, хилла бохуш паччахьан хьаькамаша шуьйра д1акхайкхош хиллехь а, ткъа бакъонца халкъан къийсамча — цхьалхахо хилла.
Паччахьан заманахь цхьана адаме ца лабаллал дукха, къиза ницкъаш бина Зелам-хина, набахти чохь валлийна, цуьнан доьзална на¬бахти чохь баллош а, Сибире бохуьйтуш а лерарш ди¬на. Амма къар ца велла паччахьан 1едалан хьадалчашка, къехошкахьа гlo дохуш цо латтийначу къийса-мах вуха ца ваккхавелла.
Сийлахь — йоккхачу Ок¬тябрьски социалистически революцис , гуттаренна а х1аллакбина д1абаьккхиpa паччахьан д1ах1оттам, Россехь х1оттийра керла социалистически юкъаралла, къинхьегамхойн караделира пачхьалкхан урхалла.
Хьалха хала а, къиза а хилла Зеламхин а, цуьнан халкъан а кхоллам, х1инца-кхин а сирла, ирсе, парг1ат дахар ду нохчийн. Мел воккхавер вараЗеламха таханлера Нохчичоь, шен махкахой гича!
Советан 1едал вайн махкахь х1оьттинчу хьалхарчу шерашкахь Зеламхех лаьцна повесть язйира х1иричо Га-туев Дзахос, цуьнан буха т1ехь «Востоккино» ц1е йолчу киностудис лакхахь ас хьахийна кино а яьккхира.. Ала дашна, Д. Гатуевн «Зеламха» ц1е йолчу книгин хьакъ боллу мах а хадийра. иза дика т1е а ийцира сий-лахь-воккхачу оьрсийн про¬летарски яздархочо Максим Горькийс. Харачойн Зелам¬хин дахаран, къийсаман хьокъехь дуьйцуш, къехойн rio лоцуш хиллачу турпалхочун башха васт, цуьнан инзаре хала кхоллам гойтуш йолу роман язйира т1аьхьо нох¬чийн гоьваьллачу яздархочо Мамакаев Мохьмада.
Зеламхин доьзалера цуь¬нан гергара нах тахана а бу вайн республикан уггаре а хазачу районех цхьаъ йолчу Веданан районехь, районни центрехь — Веданахь — бехаш. Цуьнан воккхах волчу к1анта Мохьмада жигара дакъалецира граждански т1амехь г1уллакх дира Ц1ечу Эскарехь, 1925-чу шарахь Махкат1ехь иккхина кулакийн г1аттам бохо ваханчохь вийна иза. Шолг1ачу к1ентан 1умар-1елин дахар иштта хилира: 20-чу шерашкахь фаб¬рично-заводски школа чекхъяьккхинчул т1аьхьа Дон-т1е-рачу-Ростов г1алахь «Жесть-восток» заводехь болх бира, т1аккха рабфакехь дийшира, парте велира, цул т1аьхьа жоьпаллин белхаш бира цо. Т1аккха нохчийн тешаме к1ант партис чекисгийн балха хьажийра. Шен дахаран т1аьххьарчу шерашкахь Ве¬данан районехь ОГПУ-н (НКВД-н) начальникан болх бира цо. Массанхьа а 1умар-1елас ша гайтира бакъонцаволy коммунист.Даймехкан тешаме патриот, лаккхара дикаллаш йолуш волу хьа-нал стаг санна, 1947-чу шарахь бандитийн карах чевнаш а хилла велира иза.
Тахана а дийна ю Зелам-хин ши йо1: Меда а, Энисат а. Оцу, х1инца мелла а къе-налле йирзинчу шина зудчо боккхачу безамца лардо шайн дех, вежарех, шайн берриге а доьзалах лаьцна дуьйцуш долу дерриге а документаш: сурташ, книгаш, газетийн статьяш, бедарш, совг1аташ, 1умар-1елин эпса-ран погонаш…
Суна дало лаьа дуккха а документашна юкъарчу ши¬на кехата т1ера дешнаш. Махкахь гоьваьлла воккха 1илманча хиллачу кавказове-до Е. И. Крупновс 1936-чу шеран 29-чу августехь Зе-ламхин к1анте яздира: «Санхьоме доттаг1, 1умар-1ела! Суна цкъа а дицлур дац аш шайн башхачу ламанан юьртахь со даггара т1еэцар, сайна дина хьошалла. Хьан даймехкан, хьан Веданан хьокъехь уггаре а дика ойланаш йисина сан даг чохь».
Хьалха оперотрядан ко¬мандир хиллачу В. Пурмала 1937-чу шеран февралехь яздинчу кехата т1ехь ду xla-ра мог1анаш: «Маршалла ду хьоьга, ламанан аьрзу, сан доттаг1 1умар-1ела! Кхо бутт баьлла со шу долчуьра д1а-вахана, амма цкъа а шу ца дицло суна… Бехк ма-билла х1инццалц ца яздарна. Суна хьалха ю «Зеламхин к1ант» аьлла газето (газетан ц1е ца яьккхина — Б. Ч.) зорба тоьхна, хьан хьокъехь йолу биографически очерк». Дахарехь, къийсамехь хила а хилла 1умар-1ела. шен да санна, ламанан аьрзу.
Зеламхин йо1 Энисат революци хиллачул т1аьхьа маре яхара Советан 1едалехьа къийсамхо а, Грозный г1алахь хиллачу б1едийнан т1емийн дакъалацархо а хилла¬чу Гудаев Бакаре. Х1инца иза персональни пенсионер ву. Ирсе доьзал кхиъна церан: к1ант коммунист Гуда¬ев Рамзан жоьпаллин белхахо ву, шолг1а к1ант Докка— болх беш ву райсобесехь, кхоалг1а к1ант Хьасан коьрта бухгалтер ву; цхьа йо1 Хьавраъ берийн бешахь кхетош-кхиорхо, ткъа важа— Кхокха х1усамнана ю.Цу т1е тоха деза Энисатийн,Бакаран берийн бераш 21 хилар.
Со хилла Энисатан, Бакаран ц1ахь. Уггар хазачу меттехь, Хулхуло хин бердайистехь динчу, стоьмийн бешана юккъехь долчу ц1еношна чохь дехаш ду и шиъ, шайн берийн бераш а хьоьстуш. Церан чоьнашкахь ду деза кузаш, мебель, телеви¬зор, телефон, кхийолу йийбар. Зеламхин вукху йоь1ан Медин: цуьнан кхаа беран дахар а нисделла иштта ирсе.
—Советан 1едал ца хилле-хьара, цо г1айг1a ца бинехьара Сибарех мацалла делла хир дара тхо,—бохуш дуьйцу Зеламхин шина йо1а .— Ткъа х1инца хьовсал тхан, тхан берийн, берийн берийн а ирсечу дахаре.Тхоьх хьега мегар ду муьлхха а стаг. Цкъа гина делара xlapa да-хар тхан дена, ма дукха сатийсинера цо ишттачу дахаре, ма тешара иза xlapa дахар т1екхочург хиларх.
Зеламхас шега сатийсина нийсонан зама, къен а, хьад долуш а берш боцущ, харцо йоцуш, адамаша адамаш дацор, ницкъ болчара гlopaсиз болчарна ницкъ бар доцуш йолу парг1ат зама ю таханлерниг. Иза ю Советан 1едалан зама. Х1инца шаыл дехаш хиларх дозалла до Зеламхин т1аьхьенах болча¬ра массара а.
Грозный — Ведана. (18-чу мартехь арадаьллачу «Ленинан некъ» газета т1ера).
«КОЛХОЗАН ДАХАР» 22 март. 1979 шо.
Женщина родила близнецов: но такого чуда врачи еще не видели
С 1 января жизнь ветеранов труда абсолютно изменится
20 снимков, которые были запрещены в СССР. Что на них?
У диабета ровно 1 причина — нехватка магния! Если сахар выше 5.0 ммоль/л, на ночь ешьте…
Пока не ударил инсульт и не лопнул тромб, возьмите за правило — утром выпивать 3 капли соленой…
Весишь 94? А будешь 52! Похудение для ленивых, 1 таблетку на ночь! Продается в каждой аптеке…
Невероятное открытие! Снижает сахар, повышает иммунитет, укрепляет сосуды
Фонд Навального задолжал более 8 млн рублей налогов
Фонд Навального не платит налоги – ставят себя выше других?
Раскрыты планы оппозиции: будут просить США надавить на Россию
По ночам зеки делают это с Ефремовым : камеры засняли
Не ешьте эту кашу, если хотите сохранить здоровье. Учёные назвали самую вредную кашу из всех.
Печальная весть о Зеленском стала ударом для всей Украины. Слез горя не унять…
ОНЛАЙН ВЕЩАНИЕ «ГРОЗНЫЙ» — «ВАЙНАХ»
Мнение редакции не всегда совпадает с мнением авторов статей, опубликованных на сайте.
Харачойн Зеламхин т1аьхье.
Конспект урока по родной литературе в 10 классе . Сочинение…
Урокан тема: Мамакаев Мохьмад Амаевич. «Зеламха» романан…
Ответы Mail.ru: Срочно на завтра нужно чертово сочинение по чеч. литературе «Зеламхин васт» помогитеее!!!
Харачойн Зеламха | ВКонтакте
Я Люблю Осень Сочинение 2 Класс
Незнайка Сочинение По Литературе
Сочинение По Действию 7 Класс
Достопримечательности Моего Края Эссе
Проект Геном Человека Реферат
Пример готовой курсовой работы по предмету: Литература
Содержание
Д
1 адолор
Къоман дахарехь мехала хазна ю исбаьхьаллин литература. БIешерашкахь адамашна юкъахь кхиъна гIиллакх-оьздангалла, беркате ламасташ, халкъан кхетам а, ойла а ю цуьнца. Iаламат мехала ду исбаьхьаллин дош массо а хенахь.Бакъйолу исбаьхьаллин произведени адаман ойлане кхаьчна ца Iаш, синхаамашна а Iаьткъаш ю. Ишттачерах ю Эдилов Хас-Мохьмадан произведенеш.
Эдилов Хасмохьмадан поэзи ХХ бIешеран нохчийн литературин хазна ю. Цуьнан кхоллараллина лерина йолчу цхьана литературни суьйренехь нохчийн гоьваьлла поэт а, критик а волчу Сулаев Мохьмада элла, нохчийн дикахволчу итт поэтан цIе яккха шега аьлча, царна юккъехь Эдилов Хасмохьмадан цIе хир яра шен, нохчийн дикахволчу пхеа поэтан
цIе яккха аьлча, царна юккъехь Эдилов Хасмохьмадан цIе хир яра шен, нохчийн дикахволчу кхаа поэтан цIе яккха аьлча, царна юккъехь а Эдилов Хасмохьмадан цIе хир яра шен, уггар дикачу нохчийн цхьана поэтан цIе яккха аьлча, Эдилов Хасмохьмадан цIе йоккхура яцара ша, кхечарна хала ца хетийтархьама. ( 1.аг 1о 287)
Поэт, прозаик Эдилов Хасмохьмад вина 1922 шарахь Нохчийчоьнан Ачхой-Мартан районерчу ВаларгтIехь ахархочун Эдалан доьзалехь. Иза нохчийн литературехь билгалваьлла ву стихаш язъяран дика говзалла йолуш а, лерина болх беш а , поэт хиларна. Цуьнан стихаш рифма а, ритм а нийса лелорал совнаха, дика чулацамболуш, дагайог 1учу тайпана говза язйина ю. Цуьнан поэзехь шен къоман хьашташ дийцина ца
1 аш, Даймахкан а, дуьненан а, къинхьегамхойн хьашташ,дан дезарш дийцина. Дуккха ю поэтан и тайпа маь
1 на долуш стихотворенеш, масала: «
31 окберг», «Доттаг 1, хаалахь», «Валарна кхоьруш», и. д
1. кхиерш а. Цара кхуллу поэтан х
1 инцалера сибат. (3.аг 1о 81) Эдилов Хасмохьмадана муьт1ахь лирически стихаш хилла ца Iapa.
Выдержка из текста
ЧУЛАЦАМ
l.Д
1 адолор …………………….……………………………………… 2-4
ll.Хьалхара дакъа.Эдилов Х-М «Сийлаха» поэмин чулацам……….… 5-7
lll. Коьрта дакъа. «Сийлаха» поэмехь турпалхойн васташ
2.1 Ибрах
1 иман васт………………………………………….……………7-16
2.2 Сийлахин васт…………………………..….……………………….16-26
2.3 Эдилгерин васт………………………….….……………………….26-30
2.4 Аружин васт………………………….…….…………………………30-32
lV. Дерзор………………………..……..……………………..33-37
V. Пайдаэцна литература………………………………………………38
Список использованной литературы
V.Пайдаэцна литература
1.Нохчийн яздархой: Биобиблиографин довзийтар. Кхаа томехь.
Хьалхара том / I.М. Арсанукаев. – Соьлжа-ГIала: «Арфа-Пресс»,
2012. –
31. агIо.
2.Эльдаров 1.А., Уциев А.Х. «НОХЧИЙН ЛИТЕРАТУРА»
9-11 классийн а, хьехархойн училищан а дешархошна а, хьехархошна а лерина дешаран пособи. Соьлжа –Г
1 ала 2011 шо-252 аг 1о
3. «Нохчийн литература» 10-чу классана учебник. В.А.Дыхаев.,А.Х.Шайхиев. Грозный «Арфа-Пресс», 2009.
4.Юккъерчу школехь нохчийн литература хьехаран методика (8 –
1. классаш) .дешаран пособи. I.М. Арсанукаев.
Грозный. Нохч-ГIалгIайн книжни издательство 1987г.
5. А.М. Арсанукаев «Школехь исбаьхьаллин произведени таллар»
Грозный «Арфа-Пресс» 2008
Урокан тема: Мамакаев Мохьмад Амаевич. «Зеламха» романан турпалхочун обарган Зеламхан васт.
1алашо:1. Романан хиламашкахула коьртачу турпалхочун дахар цуьнан амал кхиоран хьелаш исбаьхьаллица довзийтар.
2. Вайн заман кегийрхой ишттачу турпалхойх масала а оьцуш г1иллакх оьздангаллица кхиор.
3.Нохчийн литературе болу безам алсамбаккхар.
Г1ирсаш: учебникаш, тетрадаш, интерактивни у.
Урок д1аяхьар.
1.Урокан кечам бар.
Хьехархо: Де дика хуьлда шун массера!
Хьеший шу марша дог1ийла! Тахана вай д1ахьур ю литературан рог1аллин урок.шайн оьшуш болу г1ирс схьаэций кечло.
Автора хIокху шен историйн романехь вайна вовзуьйту коьрта турпалхо, шен заманехь паччахьан Iедалан къизалло, халкъан тIехь латточу Iазапо, къоман Iадаташ емалдаро маьршачу дахарх хадийна, лаьмнашца Iуьллучу жимчу юьртара Харачуьра къона вахархо Зеламха ву. Оцу Iедалан харцонна дуьхьал нийсо езаш къийсамехь ша латтарца махкахь а, махкал арахьа а халкъашна къонах санна вевзаш билгалволу иза.
Паччахьан олаллин дукъ дазделла гIорасиз хилла, цхьанхьарчу орцане сатесна висинчу муьлххачу а къехочунна дагавогIуш хилла майра Зеламха. Амма, XX-чу бIешеран юххехь, оцу харцонна дуьхьал цо болийна и къийсам кхойтта шарахь бахлой, хеда, нийсонан масалх.
2.Ц1ера болх таллар.
Сценка: 1901-чу шарахь , шийлачу гуьйренан де серладолуш Веданан г1опера арабаьхна и тутмакхаш буьйсанна хан яьллачу хенахьСоьлжа Г1аларчу ширачу набахте кхечира. Царех шиъ, цхьацца воккхуш, хаттарш дина, камераш чу авоьллина, не1арехь лаьттачу г1арроле, мохь тоьхна, кхозлаг1ниг чувалавайтира набахтин кемсарлехь болх беш 1ачу эпсаро. Оьг1азуо айвелла, когашкара дуьйна коьрте кхаччалц тутмакхе а хьаьжна:
-Хьан ц1е муха ю?-хаьттира эпсаро.
-Зеламха,-элира и хаза хьаьвзина,1аьржа мекхаш долчу къуоначу стага.
-Ден ц1е?
-Гушмазукъа.
-Маса шо ду хьан?
-Ткъе ворх1алг1а.
-Вина меттиг?
-Веданан к1оштара, Харачойн –эвла.
-Муьлхачу къоманах ву хьо?
-Нохчо.
-корматалла?
-Ахархо.
Кхин тутмакхе хаттар ца деш . кест-кеста цу шеен ирхъхьаьвзинчу т1апачу мераца цхьаьна и хьаьрса корта айбой ,тутмакхах б1аьрг а тухуш: дег1ана юккъерачу барамехь ву, коьрта т1ера чо-1аьржа бу, цкъоцкъамаш. Мекхаш-1аьржа ду, маара а, бат а шайн барамехь ю,юьхь -ц1ена, б1аьргаш таь1ано- мокхачу басехь,йоцца лергина, ч1ениг к1ел йитина маж а-1аьрж,кхин а билгалбаккха битам бац, аьлла д1аяздира эпсаро тутмакхан массо а амат.
Шега кхин х1ун хоту, ца хууш леррина д1ахьаьжинчохь Зеламха висча , оьг1азваханчу эпсаро вон б1аьргаш а къерзош:
-Х1ун до ахь, ши б1аьрг хье т1е а баьккхина? Со Д1акхалла-м ца воллу хьо?-аьлла, аз айдира.
Кхин шена т1ера д1а ца вирзича, вист ца хуьлуш, къеззиг ойла а йина.
-Х1ан-х1а, -элира Зеламхас, шена ледаро хуучу оьрсийн метан дешнаш вовшахтесна, бегаш бечуха, вела а къежаш,-со хьакха юуш вац.
Т1аккха довхачу хе вагийча санна, хьала а иккхина:
-Къу , зуламхо!… курхалча!… Ас вахкор ву хьо кху чохь…Хьакха мичахь ю хоуьйтур ду хьуна ас кху чохь, ж1аьла!- бохуш мохь хьоькхура эпсаро.
Цкъа-шозза цуьнга и мохь ма хьаькха. -Цу декъазчу тутмакхо хьуна дина х1ама дац, -ала дагадеъча а, х1ан-х1а , кхузара нах кхарна шайна дика бевзаш хила а тарло аьлла, дош ца олуш, сецира тутмакхаш балош веана поручик
3. 1амицнарг т1еч1аг1дар.
Хьехархо: Вайна ма хаара тахана вай вуьйцург обарг Зеламха ву.
Хьалхе урокехь вай романан чулацам къасточу хенахь вай билгалдаьккхира Зеламха къонах хилар. Цуьнах лаьцна стихотворени, кица я шира дийцар кечдан дезара аша. Кийча дуй шу?
Дешархоша рог1аллица д1адоьшу кицанаш:
— Даймохк безаш воцург къонах вац
-Яхь йоцу к1ант Даймахкана хьакъ вац.
— Ша вина, кхиъна Даймохк мел хьоме, мел мерза, мел сийлахь бу яхь йолчу к1антана
-Майра хиларх ца олу стагах къонах ву.Адамашна пайдехь волчух олу дика къонах.
-Къонахчун ц1е халкъо йоккху. Ша шен ц1е яккхарх къонах ца хуьлу.
-Стаг шен дешан да хила веза. Шен дешан да воцург къонах ца хилла я хир вац.
-Вуьззина къонах цкъа а шен бала балхош вац
Хьехархо: Вуно хаза кицанаш дали аша Къонахаллех лаьцна дуккха кицанаш хилла вай, цо гойту вайн халкъана даима мехала хетарг—къонахалла хилар. Стеган къонахалла цкъа а баьккхинчу толамех гайтинчу доьналлех билгалдаьлла 1аш дац. Даима цуьнца долчу г1иллакхашца цо дечу кегийчу даккхийчу а г1уллакхашца билгалдолу.
Х1инца вай романах хиламах, авторах лаьцна хаарш карладохур ду.
-Мила ву «Зеламха» романан автор?
-Х1ун хиламаш бу цу т1ехь буьйцуш?
Дешархо: «Зеламха» романан автор Мамакаев Мохьмад Амаевич ву.
Дешархошка Мамакаев М. А. кхоллараллех лаьцна дуьйцуьйту.
Хьехархочо:Мамакаевс язйина стихаш евзи шуна ?
-хьа юьйцур яра суна уьш. «Т1улгаша а дуьйцу», «Орган т1ехь са тесна», «Даймахке», »Зама».
Хьехархо: Х1инца вай тобанаш йийр ю. Аша шайн тобанашна ц1е тилла еза (дахар , маршо, яхь)
Х1ора тобанна луш т1едиллар ду.
-Дешнашца Зеламхан куц, кеп х1оттадар.
Хьехархо: кхин д1а х1ора тобанна пхиппа хаттарш ло.
1.Мила ву Солтамурд?
2. Зезаг мила ю?
3.Х1ун бахьана дара Зеламха а кхин гергарнаш набахте бахийтар?
4.» Х1ун дийра ду и делан кхел иштта хилла-кх, элира Хушулас, шен деган лаам а та1ийна.»-х1унда олу цо иштта.
5.- Ой юха ц1а дирзича, вай стенга даха деза?-цецъелира зуда. Цубалхах шеен х1усамнана ца кхетарг хиларх тешначу Зеламха, г1аддайна вела а къежна:
-Хьалхацкъа юха дерза мА деза цига, хаьий хьуна?-хаьттира Зеламхас. И хьун ала г1ерта шен зудчуьнга?
6.Набахтера Зеламхан накъостий муьлш бу ?
7.Мила ву писарь Зеламхан?
8.Шаьш Г1излара-г1алара банке кхаьчча, х1ун аьлла коьртачу казначейн т1евирзира Зеламха?
9.Мичахь вара иза?
10.Зеламхан к1ентийн ц1ераш ?
11.Солтамурдан к1ентан ц1е?
12.Зеламхана гина г1ан, муха дара?
13.Элмарзас бина тешнабехк?
14.Обарго паччахьан эпсаршка ша т1аьхьара бечу т1амехь х1ун олу?
Синквейн ялае шайн табанна тиллинчу ц1арна.
М-ла: Дахар
1.-
2.-
3.-
4.-
5.-
Къонах.
1.-
2.-
3.-
4.-
5.-
4.Жам1 дар. 1)Слайд.
-
Х1ун зама ю романехь гайтинарг?
-
Х1ун догойла кхоллаелла шун повесть ешча?
-
Х1ун бахьана ду Зеламха обаргалла лело араваьккхинарг?
-
Зеламхас ша цхьаъ висаран ечу ойланин маьгна муха хета хьуна?
-
Шуна лаьарий шайн дахар иштта хуьлийла?
2) Хьехархо: Вайн халкъахь олуш хилла шен бийца къонахий боцург –къам дац, шеен дийца къам доцург къонах вац.
Вай кхин а къонахий бу бийца .Масала :
Слайд Байсангур Беноевский.,
Шейх Мансур.,
Ханпаша Нурадилов.,
И. Бейбулатов массане бу уьш вайн бевзарш ца бевзарш , даима сий дир дув вай царна. Оцу лакхене кхача дала шуна хьуьнар лойла.
Урокехь дика дакъа лецира1…,2…….,3……..,
5. Ц1ахь : «Зеламха» роман ешар, хаттаршна жоьпаш дала хаар.
Йиллина урок 10а классехь
Урокан ц1е: 1812-чу шеран т1еман турпалхочун инарла-майоран
Александр Чеченскийн васт.
1алашо: 1. Повестан хиламашкахула коьртачу турпалхочун дахар,
цуьнан амал кхиоран хьелаш исбаьхьаллица довзийтар.
2. Вайн заманан кегийрхой, ишттачу турпалхойх масалла а оьцуш
г1иллакх-оьздангаллица кхиор.
3. Нохчийн литературе болу безам алсамбаккхар.
Г1ирсаш: учебникаш, тетрадаш, интерактивни у.
Урок д1аяхьар.
Хьехархо: Де дика хьулда шун массера а! Хьеший , шу марша а
дог1ийла!
Тахана вай д1ахьур ю литературан йиллина урок.
XVIII-XIX-чу б1ешарахь паччахьан эскаро нохчийн ярташ ягочу
хенахь , 1ожалла ца хиларна дийна диссина масех нохчийн бер. Цара
Росси исторехь йовр йоцу лар йитна. Нохчийн доьзалшкахь кхиъна а ца
хилла уьш. Вайн дайн г1иллакх-оьздангалла йовза аьтто а ца хилла
церан. Амма кхиъначул т1аьхьа самайолу церан ц1ийца хилла
оьздангаллин мехалла. Цхьа жоьпаллин киртиг т1ехоьттича нохчашна
юкъахь баьхначу нохчаша санна къастадо цара т1ехоьттинарг. Иштта
болчарех йоккхае со, церан нохчаллех доггах дозалла а до.
Интерактивни уьн т1ехь гойтуш ю паччахьан заманахьлера бал.
Уьн т1ехь яздина дешнаш ду:
Сий-Далла, г1уллакх дар-паччахьана.
Х1оттайо сценка.
Хьехархо: И къамел дина ши къонах муьлхачу произведени т1ера
вара?
Вевзирий шуна и шиъ?
Муха кхийтира шу цаьршинан къамелах? Сий-Далла,
г1уллакхдар-паччахьана бохучу дешнийн маь1на хьан достур дара аш?
Дешархо: Далла хастам бо ша боху цо. Вайна го и Делах тешаш
хилар а, и бусалба стаг, хилар а. Ткъа паччахь цо сийсаза ца во, цо
ша паччахьана муьт1ахь хилар гойту. Амма и паччахь велахь а, ша
сийсазвар ловр доций д1а а хоуьйту цо цуьнга.
Хьехархо: Ткъа паччахьо та1зар дирий цунна? Х1унда ца дира цо
цунна та1зар?
Дешархо: Паччахь ца х1оьттира цуьнца и дешнаш къийса, х1унда
аьлча кхузахь паччахьан г1иллакх ца хилар го вайна, цо ца вешаш
олуш долу дешнаш а хеза вайна. Амма яхь д1а ца яла шен са д1адала а
кийча ву и. Яхь бохург уггар сийлахь а, деза а ду цунна. Иза
оьздангаллех вуьззина къонах стаг ву.
Тутаев Муслима (чеченскис) йоьшу стихотворени «Къонаха»
Арсанукаев Шайхин сонетийн кочар т1ера.
Хьехархо: Х1инца вай къастош ерг муьлха произведени ю-м хиира
вайна. Вайн урокан ц1е муха хир ю аьлла хета шуна? Ткъа 1алашо?
Дешархо: Вай вуьйцу турпалхо Александр Чеченский хилча, ткъа
урокан ц1е а Александр Чеченскийн васт хир ю аьлла хета суна.
Хьехархо: Хьан язйина и повесть? Муьлха зама ю цу повесть т1ехь
юьйцург?
Х1ун хиламаш бу кху т1ехь буьйцурш? Вай яханчу урокехь повестан
чулацам т1ехь болх бира. Ткъа истори урокехь 1амийна шуна вевзаш
хир ву аьлла а хета суна Александр Чеченский.
Дешархо :Тоьллачарех цхьаъ ю Гайсултанов 1умаран «Александр
Чеченский» ц1е йолу исторически повесть. Иза 1974-чу шарахь
араяьлла. Дуккха а исторически хиламаш чулоцуш ю повесть. XVIII-чу
б1ешарахь шайх Мансур коьртехь а волуш нохчаша а, Къилбаседа
Кавказан кхечу къаьмнаша а паччахьан эскаршна дуьхьал шайн
парг1атонехьа латтийна къийсам гайтарца йолалуш ю повесть.
Ц1еххьана т1елеттачу паччахьан эскаро Алда юрт йохийна, ягийначул
т1аьхьа, меттиг толлуш схьабог1учу оьрсийн салташа, комаран дитта
т1ера охьа а воккхий , г1опе д1авуьгу ворх1- барх1 шо кхаьчна жима
ши к1ант. Царах цхьаъ кхио шега валар доьху Николай Раевскийс.
Иштта нисло 1али оьрсийн х1усаме.
XIX-чу б1ешарахь Европехь цхаьаьна кхеттачу эскарша Наполеонна
дуьхьал бина т1емаш, 1812-чу шарахь хилла Даймехкан т1ом, паччахьан
1едало Кавказехь шен колониальни политика д1акхоьхьучу хенахь
оьрсийн прогрессивни нехан нохчашца хилла юкъаметтигаш а гойту
повестехь.
Хьехархо: Мила ву повестан коьрта турпалхо? Хьан буьйцур бара аш
повестан боцца чулацам ?
Дешархо: Схьабуьйцу боцца повестан чулацам.
Хьехархо: Ша д1авуьгучу хенахь къеначу Жумас бина хьехам муха
т1елецира жимачу 1алис? Х1ун маь1на долуш бара иза цуьнан дахарехь?
Хьехархо: Х1ун дог-ойла кхоллаелира Александр Чеченскийн ша
винчу юьрта кхаьчча?
Хьехархо: Муха кхоьллина повеста т1ехь коьртачу турпалхочун
васт?
Дешархо: Повестан коьрта турпалхо Александр Чеченский ву. И васт
историески бакъдолчунна т1ехь кхоьллина ду яздархочо. Алесандр
Чеченский нохчех схьаваьлла хилар документаша ч1аг1деш ду.
Повеста т1ехь Александр Чеченский вайна дуьххьара го и жима бер
долуш, ворх1-барх1 шо долуш. Нана елла деца вуьсу иза.
Да шайн парг1атонехьа паччахьан эскаршца бечу т1ама т1е воьдура,
луларчу зудчуьнга к1ентан тергое а олий.
Ц1еххьана паччахьан эскаро юрт йохийна, ягийначул т1аьхьа,
йийсар вай д1авуьгу жима 1али.
Майра, т1ахъаьлла, х1уманна б1окъажар боцуш хиларо везаволуьйту
и къоначу поручикана Николай Раевскина, хьаькамашка дехар а дой
к1ант кхетош кхиор шена т1елоцу Раевскис, цо цунна Александр ц1е
туьллу Александр Македонский санна дика т1емало хир ву олий.
Чеченский фамили а, шен отчество а ло цунна Раевскис. Лаккхара
йоза-дешар а, культура а ло цо цунна . Кестта дика т1емало а хуьлу
цунах. Цунна ца лаьа шайн парг1атонехьа къийсам латтош болчу нахаца
т1ом бан. Рапорт а язйой Наполеонаца т1ом бан воьду иза.
Т1еман уггаре хала йолчу меттигашкахь дакъалоцу цо, чинехь лакха
а волу.
Т1амехь т1ех майра хиларна М.И. Кутузов а лерам болуш хилла
Чеченскига. Поэт , майра т1емало а волчу Денис Довыдовца а
партизански отрядехь майра хьуьнарш гайтина цо.
Повестехь автаро вайна гойту цуьнан Даймахкана, халкъана хьанал
хилар, цуьнан доттаг1аллин уьйраш, цуьнан ц1ена безам. Амма цхьанна
а хьалха корта охьабохуьйтур болуш вац иза. Яхь бохург уггар
сийлахь деза ду цунна, и д1а ца яла са д1адала а кийча ву и.
Оьзданаллех вуьззина къонах стаг ву Александр. Француз волу Русско
а шен оьздангаллица ч1ог1а цецвоккху цо.
Цо шайна т1ехь куьйгалла диначу г1алаг1азкхашна а везавелира иза
нийсо езаш а, низам лардеш а хиларна.
Ша эскарера мукъа а ваьккхина, оьрсийн къомах йолу зуда а
ялийна, доьзал а болуш, помещик а хилла охьахиъча а синтем бац
Чеченскийн. Цуьнан кхетамехь адам цхьатерра даха кхоьллина ду.
Адамо адам дацорна дуьхьал ву и. Амма и тешаш ву, шайга дан ца
делларг берашка далург хиларх. Уьш дацахьара хиндерг сирла а,
тешаме а хир дацара боху цо.
Хьехархо: Х1ун баьхана ду Чеченскийн Россехь тийна бен
цакароран?
Дешархо: Александран даг чохь синтем бац, я хуьлийла яц, кхуьнца
цхьана т1ом бина ахархой парг1атбовллалц. Цуьнан кхетамехь адам
цхьатерра даха кхоьллина ду. Иза дуьхьал ву адамо адам дацорна.
Шераш д1а мел довлу, и тешам ч1аг1ло цуьнан даг чохь. Дуьненахь
цхьанхьа а бац тийна бен боху цо.
Хьехархо: Повесть муха чекхйолу? Х1ун ойланаш ю А. Ч.-н коьрте
хьийзарш?
Тобанашна болх: Синквейнаш язъе дахар, къонах, яхь бохучу
дешнашна.
Дешархо:
Дахар
Деха, доца
Хьоьсту, чиэхаво, 1амаво
Дахар-х1ора маь1на де
Ирс.
Къонах
Лекха, сийлахь
Лакхавоккху, сий айдо, вазво
Къонах-цул сийлахь дарж Нохчийчохь дац
Дарж.
Яхь
Оьзда, харц,
Хазво, толаво, эшаво
Нанас дена ма волда яхь йоцу к1ант
Синмехалла.
Хьехархо: Х1ун дог-ойла кхоллайолуьйту шун х1окху повесто?
Дешархо: Ша ваьхначу замане хьаьжжина, башха, шатайпа кхоллам
болуш ву повестан коьрта турпалхо Александр Чеченский. Б1ахьаллин
хьуьнарш довзийтарал сов, цуьнан ойланаш, ц1ена безам, доттаг1аллин
уьйраш, Даймахкана, халкъана иза хьанал хилар го вайна повестехь.
Со ч1ог1а йоккхае и тайпа къонахий вайн къоман хиларх. И тайпа
кхоллам болуш хилла г1араваьлла суртдиллархо Петр Захаров а.
Петр Захаровс шен суьрташ буха куьг та1ош хилла «Захаров из
Чеченцев», я «Захаров-Чеченец» олий. Аш бакъо лахь вайн
таханалерачу урокаца йог1уш яцахь а, айса кечйина презентаци гайта
а, цунах лаьцна к1еззиг дийца а луур дара суна.
Петр Захаровн васт.
1819-чу шарахь Кавказан т1амехь оьрсийн салтишна карийра елла
1уьллуш зуда, цунна юххехь дара кхо шо кхаьчна бер, и дара оьрсаша
йохийначу Дади-юртахь. А.П. Ермоловс приказ делира эскарехь
лоьралла деш болчаьрга, х1уъа а дай и бер даларх к1елхьара даккха
аьлла, лоьраша вехар вац боххушехь, к1ант дийна виссира. Захар
Недоносов ц1е йолчу казаке 1амо д1авелира иза, Недоносов волчохь
1823 шо кхаччалц 1ийра х1ара.
Шена доладинчу казакан фамили а, денц1е а елира цунна. Т1аьхьо
шен фамили т1ехьа «Чеченец» аьлла дош туьйхира цо. Шен суьрташна
бухахь куьг яздора цо «Захаров из Чеченцев», я «Захаров-Чеченец»
олий.
Цул т1аьхьа П. Н. Ермоловс ша волчу д1авуьгу жима стаг. Хьалхе
дуьйна гучуелира к1ентан сурт дилларан корматалла. Ша отставке а
вахана Москва шеен доьзалца Москвахь ваха д1анисвелча шен т1елаьцна
к1ант адаман суртдиллархо Лев Волков волчу 1амо д1авелира Ермоловс.
1833-чу шарахь Петр Захаров Петербургера сурт дилларан академе
д1аийцира.
1836-чу шарахь академи чекх а яьккхина, аттестат схьаийцира
къоначу суртдиллархочо. М. Ю. Лермонтовца доттаг1алла лелош а вара
иза.
Шен дахарехь ахчанца долу г1уллакх тодархьама иза воьду т1еман
г1уллакхийн депортаменте балха, суртдиллархочун даржехь «Сайн яйна
могшаллийца, дозанал дехьа д1аваха хилла ойла кхочуш ца хиларна, ас
т1елецира сайна нисделларг. Дукха ахча дацахь а кхузахь доккхург,
хенах вала тоьа суна»,- яздо цо 1841-чу шарахь.
Амма 1842-чу шарахь Захаровн цамгар ч1аг1лой, балхара д1авала
деза цуьнан. Суртадиллархо Москва юхавог1у, цигахь цунан гергарло
тасало лоьран Постников доьзалца. 14-чу январехь 1846-чу шарахь цо
Постникован йо1 ялайо. Цигахь лераме хьаша Ермолов а хуьлу. Ялийна
масийтта бутт балале Пьера х1усамнана чахотка а кхетий д1акхелха.
Оцу шерашкахь Пьер Захаров Паччахьан суртдиллиран академин академик
х1утту.
</<font color=»#002060″>1876-чу шеран аьхке чекхйолучу
хенахь чахоткех ле ша суртдиллархо а.
Хьехархо: Дуьненчохь са мел долу х1ума ненан кийрара схьадаьлла
ду. Х1ун хир ду ненал сийлахь а, деза а? нанас оьздачу маттаца
кхетош-кхиош, набарна дийшош хазачу мукъамехь ненан маттахь аганан
илли олуш, кхиадо вай.
Ткъа вай нохчий ду. Дуьне кхоьлличахьана оьздангаллийца, яхьца
г1арадаьллачу къомах схьадевлла адамаш ду вай. Нохчийн нанас
нохчийн маттахь
г1иллакх-оьздангалла а хьоьхуш, схьадог1у вай. Ткъа вай
хьехийначу турпалхойн аьтто ца хилла шайн дех-ненах марзо эца, вайн
нохчийн, хазачу г1иллакхийн к1оргенаш йовза. Цера хилла кхоллам ма
хуьлийла шун. Дала ирс, аьтто бойла шун дахарехь!
Вайн йиллина урок цу т1ехь чекхъели.
Рефлекси: Муха хийтира шуна вайн урок? Х1ун керланиг хиира шуна?
Реза дуй шу урокана? Кхечу аг1ор х1отто мегар ярий вай и?
Дешархоша уроках лаьцна шайна хетарг олу.
Ц1ахь: Сочинени язъе «Александр Чеченскийн васт» темина.
МБОУ «СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА №16»
ГОРОДСКОЙ СЕМИНАР
НОХЧИЙН ЛИТЕРАТУРАН ЙИЛЛИНА УРОК:
«1812-чу шеран т1еман турпалхочун
инарла-майоран Александр Чеченскийн васт».
Хьехархо: Закриева Есита Ахъядовна
МБОУ «СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА №54»
Хьехархо: ХАСАРОВ РАМЗАН ШАРАНИЕВИЧ
МБОУ «СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА №54»
Хьехархо: Закриева Есита Ахъядовна
МБОУ «СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА №54»
Хьехархо: Закриева Есита Ахъядовна
МБОУ «СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА №54»
Хьехархо: ХАСАРОВ РАМЗАН ШАРАНИЕВИЧ