Сочинение зэкъуэшит1 щомахуэ амырхъан

ДЕПАРТАМЕНТ
ОБРАЗОВАНИЯ МЕСТНОЙ АДМИНИСТРАЦИИ

МУНИЦИПАЛЬНОЕ
КАЗЕННОЕ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ  УЧРЕЖДЕНИЕ

СРЕДНЯЯ
ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА № 21

с УГЛУБЛЕННЫМ
ИЗУЧЕНИЕМ ОТДЕЛЬНЫХ ПРЕДМЕТОВ г. о.НАЛЬЧИК

                     «Зи 1эужьыр махуэ»

       
Щомахуэ Амырхъан гъащ1эмрэ  и творчествэмрэ ехьэл1а 
лэжьыгъэ. 

                                                                       Зыгъэхьэзырар — 21-нэ курыт еджап1эм,

7-нэ классым щеджэ  Къущхьэ
Залинэ
.                                                                                                                              
                                                                                  Егъэджак1уэр
-Мудрэн  М.М.   

                                                         
Налшык

2021гъ

                         
«Зи 1эужьыр махуэ».

Щомахуэ
Амырхъан  и творчествэм  ехьэл1а  лэжьыгъэ.

 Мурадхэр:

Щомахуэ
Амырхъан и творчествэмк1э къэдгъуэта щ1эныгъэр

къызэщ1экъуэжын,
егъэф1эк1уэн.

Тхак1уэм
и гъащ1эмрэ творческэ  гъуэгуанэмрэ теухуа тхыгъэхэм набдзэгубдзаплъэу еджэн,
анализ щ1ыжын .

                              
 Псалъащхьэхэр

1.Пэублэ
псалъэ.

11.Щомахуэм 
Амырхъан и гъащ1эр ,творческэ лэжьыгъэмрэ

1.Щомахуэм
и сабийгъуэр.

2.Щ1эныгъэм
и  гъуэгуанэр.

3.Лэжьыгъэ
1энат1эр.

4.Творческэ
лэжьыгъэр.

а) 
Щомахуэ Амырхъан   и  усэхэр

б)  
Щомахуэм и прозэр.

111.Къызэщ1эзык1уэж псалъэ.

Пэублэ
псалъэ.

            
Щомахуэ Амырхъан къызэралъхурэ илъэс 110  зэрыхъуам и саулыкъук1э делэжьащ мы
лэжьыгъэм.

            
Адыгэ сабий литературэм и зэхэублак1уэхэм, абы и зыужьыныгъэм

хэлъхьэныгъэ
ин дыдэ хуэзыщ1ахэм ящыщ зыщ Щомахуэ Амырхъан Къамызэ и         къуэр. Усак1уэм
и 1эдакъэщ1эк1 тхыгъэхэм я нэхъыф1хэр ди щ1эблэщ1эм теухуащ.

Тхыгъэхэм
дэгъуэу къыхощ ныбжьыщ1эхэм я хьэл – щэныр, я гупсысэхэр, гурыгъу – гурыщ1эхэр,
я псэук1эр, нэгъуэщ1 1уэхугъуэхэри. Щомахуэ Амырхъан сабийхэм         папщ1э
итха усэхэр зэхэщ1ык1ыгъуэу зэхэлъхьащ, ахэр дэтхэнэ еджак1уэми ф1ыуэ         елъагъу,
усэхэм гъэсэныгъэ — ущииныгъэ мыхьэнэ ин ябгъэдэлъщ.

         11.   Щомахуэ  Амырхъан и гъащ1эр ,творческэ
лэжьыгъэмрэ

1.Щомахуэм и сабииггъуэр.

Щомахуэ
Амырхъан Къамызэ и къуэр  Тэрч районым щыщ   Курп  Ищхъэрэ  къуажэм         1910 
гъэм къыщалъхуащ. Дэтхэнэ мэкъумэшыщ1э сабийм  дежк1и зэман бзаджэт а лъэхъэнэр:
къуажэм мыдрисэ ф1эк1 дэттэкъым, ц1ыхур к1ыф1ыгъэмрэ  гугъуехьымрэ  хэтт.
Щомахуэр пасэ дыдэу лэжьыгъэм пэщ1эуващ. Ар и адэм сыт хуэдэ 1уэху и
лъэныкъуэк1и щ1эгъэкъуэн хуэхъуащ. Амырхъан лэжьэн ф1эк1 1уэху и1этэкъым, ар
ехъуапсэрт пщэдджыжьк1эрэ еджап1эм к1уэ ц1ык1ухэм. Ауэ абы

къыгуры1уэртэкъым
мыдрисэм щ1эныгъэ лъэпкъ къызэрыщ1амыхынур. Зэман дэк1а нэужь, Октябрьскэ 
революцэм мэкъумэшыщ1э  сабийхэм  папщ1э еджап1эхэм я  бжэр зэ1уихащ. 1920
гъэм  Амырхъан илъэсипщ1  ныбжьым иту еджап1эм щ1эт1ысхьащ. Илъэсипл1к1э абы
Щомахуэр дихьэхауэ  щеджащ,

  2.Щ1эныгъэм и  гъуэгуанэр.

      
Пэщ1эдзэ еджап1эр къиуха нэужь, ар  ирагъэблагъэ Налшык Ленинскэ еджап1эм. А
еджап1э ц1эры1уэр  Амырхъан  ехъул1эныгъэк1э  къеух  1929  гъэм. А гъэ дыдэм ар
щ1от1ысхьэ Владикавказ къалэм дэт педагогическэ институтым. А еджап1эри
ехъул1эныгъэк1э къиухащ Амырхъан.

Щ1эныгъэм
хуэпабгъэ  щ1алэм институтым кууэ щедж бзэ щ1эныгъэхэр, литературэр,
1уэры1уатэр, тхыдэр. Абы щыгъуазэ зещ1 А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов ,Н.А.Некрасов
сымэ, нэгъуэщ1хэми я тхыгъэхэм. Псом хуэмыдэу ар дехьэх Щоджэнц1ык1у Алий и
усэхэмрэ и поэмэхэмрэ.

 3.Лэжьыгъэ 1энат1эр.

Еджап1э
нэужьым япэ дыдэу егъэджак1уэу 1938 гъэм  лэжьэн  щ1идзащ,  зауэ нэужь илъэсхэм
партым и райкомым и секретарь хъуащ.

1965-1970
гъэхэм тхак1уэхэм я союзым и правленэм и секретару лэжьащ.

Лъэпкъ
щ1эныгъэм абы щимыгъэунэхуауэ зы 1энат1и щы1эжкъым: педтехникум щригъэджащ, абы
и директору мэлажьэ, адыгэбзэк1э къыдэк1 газетым и редактору , «1уащхьэмахуэ» журналым
и редактор нэхъыщхьэу, тхылъ тедзап1эм  и унафэщ1у,щ1эныгъэ 1уэхухэмк1э
министру,Тхак1уэхэм я союзым и правленэм и ответстеннэ секретару,

Дэтхэнэ
зы 1энат1эми гурэ псэк1э бгъэдэтащ Щомахуэ Амырхъан.

Лъэпкъ литературэмрэ исскуствэмрэ зегъэужьынымк1эи1э лэжьыгъэр 

къалъытэри, Амырхъан  къыф1ащащ
«Къэбэрдей – Балъкъэрым и ц1ыхубэ усак1уэ».          «Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м
и исскуствэмк1э и заслуженэ  лэжьак1уэ ц1э лъап1эхэр. «Знак
Почета» орденит1рэ медаль зыбжанэрэ Щомахуэ Амырхъан къыхуагъэф1эщащ.

4.Творческэ лэжьыгъэр.

а) Щомахуэ Амырхъан   и  усэхэр

1932
гъэм тхак1уэм и 1эдакъэщ1эк1хэм щыщхэр дунейм къытехьащ. Абы и 1эдакъэм
къыщ1эк1ащ тхылъ т1ощ1ым щ1игъу: усэхэр, рассказхэр, уэрэдхэр,
очеркхэр,повестхэр. 1949 гъэм къыдэк1ащ сабийхэм папщ1э итха усэхэр. 1953 гъэм
дунейм   къытехьащ «Унэ нэху» тхылъыр. 1958 гъэм Щомахуэм итхащ ик1и а гъэм
къыдэк1ащ «Колхозыр маф1э лыгъэм щыхэтам» повестыр. Ар теухуащ Хэку зауэшхуэм и
зэманым мэкъумэшыщ1эхэм зэрахьа л1ыгъэми.

      
Амырхъан итхащ драмматическэ тхыгъэ зыбжани: «Мыбдежым гъуэгущхьэхэр щызэхок1»,
«Щ1алэгъэу», «Арат зэрыхъун хуеяри».

Ди
адыгэ тхак1уэхм ящыщу басня жанрым япэу ик1и зэф1эк1 и1эу елэжьар Амырхъанщ

     
Абы и тхыгъэхэр апхуэдизк1э ягу ирихьати  
урысыбзэк1э,аварыбзэк1э,азербайджаныбзэк1э  ,балъкъэрыбзэк1э нэгъуэщ1ыбзэк1и  зэрадзэк1ащ.

 Абыхэм 
ящыщщ : «Заря над Тереком», «Развечики»,  Щалэф-достойный человек», «Хашир и
Башир», «Неудачник  Мухадин» ,нэгъэщ1хэри.

     
Усак1уэм и 1эдакъэщ1эк1 тхыгъэхэм я нэхъыф1хэр ди щ1эблэщ1эм теухуащ.

Щомахуэ
Амырхъан  сабийхэм папщ1э итха усэхэр зэхэщ1ык1ыгъуэу зэхэлъхьащ, ахэр дэтхэнэ
еджак1уэми ф1ыуэ елъагъу. усэхэм гъэсэныгъэ , ущииныгъэ мыхьэнэ ин ябгъэдэлъщ.
Нэхъыбэуи усэхэр зытеухуауэ щытыр  щ1алэгъуалэм  я1э псэук1эрщ, я дуней
тетык1эрщ, я 1уэхущ1афэ дахэхэрщ. Псом хуэмыдэу, нобэрей ди гъащ1эр, сабиигъуэ
щхьэхуитыр къыщыгъэлъэгъуащ Щомахуэ Амырхъан и усэхэу «Еджэ, лажьэ», « Си
къуажэ», «Хэт и анэ», «Фэеплъ лъап1э», «Чэрим хуэдэ фэ къыфхэт?», «Мамэ и нэху»
жыхуи1эхэм.

     
Усак1уэм и усэхэм сабийхэр зыщытхъупхъэхэми щотхъу, абыхэм щ1эблэр ф1ым
къыхураджэ, 1ейм гущык1  хурагъэщ1. Апхуэдэу сабий къуейщ1ейхэм, мыгъасэхэм,
сэхъуахэм теухуа, ахэр  ауан щищ1 усэ  зыбжани  и1эщ Щомахуэм. Псом нэхърэ
нэхъыф1у къыхощ ар «Ажэ мыгъасэ», «Зэраншу», «Мухьэдин къыщыщ1ар», «Жамботрэ 
Къамботрэ».« Ди хэгъэрейхэр» жыхуи1э усэхэм.

     
Емык1у 1ей елэжь « Ди хэгъэрейхэр» усэм хэт щ1алэ ц1ык1ум: л1ыжь къыщхьэщытыр
щхьэгъубжэмк1э доплъри щысщ, ар имыгъэт1ысын щхьэк1э. Апхуэдэ нэмысыншагъэр
зыщ1энк1э хъунур ц1ыху мыгъасэщ, хабзи ц1ыхугъи зыхэмылъщ. Нэхъ емык1ужыр
щищ1эр абы  ик1ыжын  гъунэгъу  хъуа иужьщ: «т1ыс, дадэ, сэ сок1ыж», — же1эри
къотэдж. Ар  напэтехщ, ди хабзэми, ди нэмысми, ди ц1ыхугъэми  къемызэгъ  1уэхугъуэщ.

Сабийхэм
я хьэл – щэныр усак1уэм ф1ыуэ зэрищ1эм и щыхьэтщ «Дахэлинэ»

усэри.
Усэм къыщыгъэлъэгъуащ ц1ыху щхьэхуэхэм я хьэл – щэн  мыкъумыщ1эхэр.

Тхыгъэм
къыхэщ хъыджэбз ц1ык1ум и ц1эм ещхькъым и щытык1эхэр. Ар хьэл –щэн дахэ
зыхэмылъ ц1ыхущ, нэхъыжьхэм  пщ1э  яхуищ1ыну и гум къэк1ыркъым. Дахэлинэ
еущиену мурад зыщ1а ц1ыху хэк1уэтам абы ирит жэуапыр мыращ:

«Уи
 гугъу  зыми   къимыщ1ым, к1уэж, тхьэмадэ, хэк1уэтащ». Абы  щхьэк1э къимыгъанэу
л1ыжьыр абы иужь иту мак1уэри Дахэлинэ и анэм хуозэ. Дахэлинэ унэм щамущийуэ,
абы хэлъын хуей хьэл – щэным, щытык1эм, хабзэм  нэмысым  щ1амыгъэдэ1уу   щыткъым,
ауэ Дахэлинэ   ахэр  зэк1э  зыхищ1ык1акъым.

Усэм 
къыщыгъэлъэгъуа  персонажым хуэдэ дэнэ щ1ып1и щы1энк1э  зэрыхъуным къыхэк1к1э
Щомахуэм  усэм и к1эр мыпхуэдэу еух:

«
Нэхъыф1ынут  мы  си  усэм

 къыщеджатэм 
къуажэ  къэс,

 Дахэлинэ 
и  гъэ1эсэм  сэ

 сщыхъунут
ар гунэс».

  
Щомахуэм и сыт хуэдэ  усэми  гъэсэныгъэ — ущииныгъэ  мыхьэнэ  пыухык1а 
зэра1эм  къыхэк1к1э, ахэр  тхылъеджэхэм  гурыхь   ящохъу,  ц1ыхупсэм
йохуэбыл1э,  сабийхэми  балигъхэми  яф1эф1у ядж. Щомахуэ Амырхъан и усыгъэм
гупсысэ  нэхъыщхьэу  хэлъыр  щ1эблэр  пэжыгъэмрэ ц1ыхугъэмрэ, лэжьыгъэф1ымрэ Хэкур 
ф1ыуэ лъагъунымрэ,  зэныбжьэгъуныгъэмрэ  къуэшыгъэмрэ, ик1и къинэмыщ1 хьэл –
щэныф1хэм хуэгъэушынырщ. Ар гурыщ1э къабзэщ ик1и къалэн гугъущ, ауэ усак1уэм
ахэр  къехъулъауэ къэплъытэ хъунущ.  Щомахуэм и тхыгъэхэм  ц1ыхур ф1ым 
хураджэ, 1ейм  щагъэмэхъашэ. Аращ абыхэм гъащ1э к1ыхь щ1а1энури.

Амырхъан
хузэф1эк1ащ езыр къызыхэк1а лъэпкъым 1эужь къулейрэ лъэужь хъарзынэрэ
къыхуигъэнэн. Усак1уэ 1умахуэм и 1эдакъэщ1эк1хэм щ1эблэм ди дежк1э икъук1э
гъэсэныгъэ – ущииныгъэ мыхьэнэшхуэ я1эщ.

Лъэпкъ
лъагъуныгъэр къэхьыгъуаф1экъым. Тхэ псоми апхуэдэ я нат1э хъуркъым, ауэ ар
къызэхъул1ахэм  ящыщ  зыщ  усак1уэ пажэ  Щомахуэ Амырхъан.

б).Щомахуэм и прозэр.

Щомахуэм
и прозэри, и усыгъэм хуэдэу, сабийхэми балигъхэми хуэгъэзащ. Щ1алэгъуалэм
ятеухуащ, псалъэм папщ1э «Л1ыхъужьым и вагъуэ», «Си ныбжьэгъухэр» жыхуи1э
тхылъхэм щызэхуахьэса рассказхэр. Хэку зауэшхуэр къызыхэщыж тхыгъэхэри         и1эщ
Щомахуэм. Еханэ классым щыдджа «Зэкъуэшит1» рассказыр Хэку зауэшхуэм теухуащ.
Къэрал зауэ хъуам лъэпкъхэр зэкъуэту бэнэныгъэм зэрыщ1эбэнар щыдолъагъу.

Чапай
щ1алэ ц1ык1ум и адэр имы1эжми къуэш хуэхъуащ адыгэ щ1алэ ц1ык1ур.Гузэвэгъуэм а
т1ур зэкъуэш ищ1ащ.

Амырхъан
и тхыгъэхэр я тематикэк1э зэрызэхуэмыдэм  ещхьу, абыхэм я гупсысэ нэхъыщхьэхэри
зэщхькъым, ауэ псоми

белджылыуэ 
къыхощ  гъэсэныгъэ-ущииныгъэ  1уэхухэр. Рассказхэм  къыхощ щ1алэгъуалэр
лэжьыгъэм зэрызыпы1уамыдзымрэ щ1эныгъэм зэрыхуэпабгъэмрэ.

    
Тхак1уэм а прозаическэ тхыгъэхэр къапщтэмэ, гу нэхъ лъытапхъэщ «Бгъэжьым и
къуэ» повестым. Ар биографическэ повестщ.

Социалистическэ
лэжьыгъэм и Л1ыхъужь ц1э лъап1эр зыф1аща Бгъэжьнокъуэ Хьэчим         теухуащ.
Тхак1уэм къигъэлъагъуэ адыгэл1ым и образым удехьэх. Псом хуэмыдэу          Бгъэжьнокъуэм
и сабиигъуэм.

      
И рассказхэми и очеркхэми гъэсэныгъэ-ущииныгъэ мыхьэнэшхуэ я1эщ. Очеркхэм къыщыхощ
ди республикэми нэгъуэщ1  щ1ып1эхэми  щыц1эры1уэ ц1ыхухэр. Щомахуэм         и1эщ
нобэрей ди гъащ1эм щыщ 1уэхугъуэ щхьэхуэхэр къыщыгъэлъэгъуа тхылъхэри.

Апхуэдэщ 
тхак1уэм 1970 гъэм адыгэбзэк1э къыдигъэк1а «Бгырыс шухэр» романыр. Романыр
теухуащ Тырнауз къалэм вольфрамрэ молибденрэ къыщыщ1эзых, ди къэралым и
къулеягъыр зыгъэбагъуэ, и лъэщагъым хэзыгъахъуэ, зыужьыныгъэ ин зыгъуэта ди
лъэпкъ рабочэ классым, лъэпкъхэм яку дэлъ зэныбжьэгъугъэм, ц1ыхугъэ нэсым. Ди
къэралым щыпсэу лъэпкъхэм я зэныбжьэгъуныгъэр, я зэкъуэтыныгъэр ф1ыуэ
къыщыгъэлъэгъуащ романым. Тхыгъэм къыхощ лъэпкъ куэдым я

л1ык1уэхэр:
адыгэхэр, балъкъэрхэр, урысхэр, белорусхэр, куржыхэр,

нэгъуэщ1хэри 
Романым щек1уэк1 1уэхугъуэ нэхъыбэр Жылау Хьэжмуратрэ Мадинэтрэ    я        унагъуэм
 епхащ. Ар къызэрыгуэк1  адыгэ  унагъуэщ. А т1ур зэгуры1уэу,зэдэ1уэжу, зым
1эпыхур адрейм къещтэж жыхуа1эм хуэдэу зэдопсэу, нэмысрэ     пщ1эрэ яку дэлъщ.
Ахэр псоми чэнджэщэгъу яхуохъу, я дэ1эпыкъуэгъущ.

Зэрытлъагъущи
ц1ыху зэхъуапсэ адыгэ унагъуэщ. Ауэ абыхэм къеиж зырызхэри щы1эщ. Къазбэч
хуэдэхэр.

Тырнауздэсхэм
ящыщу Къазбэч япэ дыдэ зы1ущ1ари, зи ц1ыхугъэрэ зи хабзэрэ илъэгъуари, зи шхын 
1эф1  ишхари а унагъуэрщ. Къуэ пэлъытэ яхуэхъуат ар абыхэм. Къазбэч яущиин
гъуэгу захуэ трагъэувэн папщ1э лъэк1 къагъэнакъым абыхэм. Ауэ псоми я
гугъуехьыр псыхэк1уадэ хъуащ. Бригадир 1эщ1агъэм зэрыпэщ1эувэу абы псори
щыгъупщэжащ. И зыкъыф1эщ1ыжыныгъэм, и щхьэхуещагъэм, и  нэпсеягъэм ар
тек1уэдэжащ. Мылъкум и нэри ирищ1ащ. Мылъку уи1эныр хъарзынэщ, ауэ гъащ1эм дэ1эпыкъуэгъу,щ1эгъэкъуэн
къыщыпхуэхъуа дэтхэнэ зыри пщыгъупщэ хъунукъым. Ф1ы умыщ1ауэ зэи ф1ым
ухуэзэнукъым.

Бгырыс
шухэр» романыр бзэ къулейк1э тхащ,Щомахуэм 1эзэу къегъэсэбэп
псалъэжхэр,фразеологизмхэр.Апхуэдэщ: «Насыпыншэм махъшэм тесми хьэ къодзакъэ» (ц1ыхур
насыпыншэу щытмэ, и 1уэхур хъуркъым, гугъу зригъэхьми  къехъул1эркъым. тхьэмыщк1агъэм
щхьэк1э жа1э).

«Мывэ
хъурей уяпэк1э бгъажэмэ, ухуозэж».(1ей пщ1эмэ 1ей ухуозэж).

«Зым
1эпыхур адрейм къещтэж» (зэгуры1уэу зэдэ1уэжу).

111.      Къызэщ1эзыкъуэж псалъэ.

 Амырхъан 
и тхыгъэхэм куэдым дыхуагъасэ. Псом хуэмыдэу абы дыкъыхуреджэ пэжыгъэм,
ц1ыхугъэм, ущалъхуа Хэкум ф1ы лъагъуныгъэ  хуи1эным, нэхъыжьым пщ1э лей
хуэщ1ыным, зэныбжьэгъуныгъэм, къуэшыгъэм, зэкъуэтыныгъэм.

Щомахуэм
и тхыгъэхэм и пщ1эр нэхъ лъагэ зыщ1у сэ къэслъытэр:

гъэсэныгъэ
– ущииныгъэ  зэрыхэлъырщ, ауан гъэщ1эгъуэнхэр, гушы1э дахэ

хэлъхэрщ,
тхыдэм, географием, химием епха 1уэхугъуэхэм зэрытхутепсэлъыхьырщ,гъащ1эм къыщыхъуа 1уэхугъуэ дыдэхэу дызыщыгъуазэхэр тхыгъэхэм къыщыгъэлъэгъуащ.

    Сабийхэми балигъхэми хьэлэлу яхуэлажьэу щыта тхак1уэ и ц1эр
адыгэ литературэм къыхэнащ абы и зэхэублак1уэхэм ящыщ зыуэ.

Щоджэнц1ык1у  Алий зэхиубла адыгэ сабий литературэм Щомахуэр
жыджэру  ик1и  зэф1эк1 къигъэлъагъуэу хэлэжьыхьащ,абы нобэ игъуэта зыужьыныгъэм
тхак1уэм и ф1ыщ1и и гуащ1и хэлъщ. Аращ ди сабий литературэр лъэпкъ культурэм
лъэ быдэк1э щызыгъэувар, абы и тхыгъэ нэхъыф1хэмк1эщ  адыгэ сабий литературэр
къэрал утыкум япэу зэрихьар

Лъэпкъ  лъагъуныгъэр  къэхьыгъуаф1экъым.  Тхэ
псоми  апхуэдэ  я  нат1э хъуркъым,  ауэ  ар  къызэхъул1ахэм  ящыщ  зыщ  усак1уэ
пажэ  Щомахуэ Амырхъан.

Тхыгъэр къыздрахар Уикипедиэ

Щомахуэ Амырхъан
Къыщыхъуар:	1910, жэпуэгъуэм и 10-м, (фокӀадэм и 27-м) Къаншыуей, Тэрч област, Урысей империэ
Дунем щехыжьар:	1988 бадзэуэгъуэм и 13-м, Налшык, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ
Адэр:	Щомахуэ Къамызэ
Анэр:	Махъсыд Гуащэнэ
ӀэпэкӀэдзыр:

Щомáхуэ Амырхъáн Къамы́зэ и къуэр (10.10.1910—13.07.1988) адыгэ тхакӀуэ, усакӀуэ, Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м^[1] и цӀыхубэ усакӀуэ^[2] (1977), Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м искусствэмкӀэ и заслуженнэ лэжьакӀуэ (1949). СССР-м и тхакӀуэхэм я зэгуэтыныгъэм 1949 гъэм къыщыщӀэдзауэ хэтащ^[3].

Биографиэр[зэгъэзэхуэжын | кодыр зэгъэзэхуэжын]

Щомахуэ Амырхъан Тэрч областым щыщ Къаншыуей къуажэм (иджы Курп Ищхъэрэ) 1910 гъэм жэпуэгъуэм и 10-м (фокӀадэм и 27-м) къыщалъхуащ. 1920 гъэм Амырхъан, илъэсипщӀ ныбжьым иту, къуажэм къыщызэӀуаха пэщӀэдзэ еджапӀэм щӀотӀысхьэ. Абы илъэсиплӀкӀэ щеджа нэужь, ираджэ ар Налшык дэта Ленинскэ еджапӀэм. А еджапӀэ цӀэрыӀуэм Амырхъан илъэс зыбжанэкӀэ щоджэ, педагогическэ техникумри къыщеух. НЦэныгъэм зыӀэпиша щӀалэр 1929 гъэм щӀотӀысхьэ Ордженикидзе къалэм дэт Северо-Кавказскэ педагогическэ институтам^[4]. Ар къеухри Амырхъан Налшык педтехникумым къегъэзэж, абы и егъэджакӀуэу, итӀанэ и директору мэ-лажьэ. 1938 гъэм Щомахуэр адыгэбзэкӀэ къыдэкӀ «Социалистическэ Къэбэрдей-Балъкъэр» газетым и редактору ягъэув, 1940-1941 гъэхэм партым и Бахъсэн районым и япэ секретарь къулыкъур егъэзащӀэ. Хэку зауэшхуэ лъэхъэнэм Амырхъан Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м ЩӀэныгъэ ӀуэхухэмкӀэ и народнэ комиссарщ. Зауэ нэужь илъэсхэм Щомахуэр мэлажьэ партым и райкомым и япэ секретару, тхылъ тедзапӀэм и управляющэу, щӀэныгъэ ӀуэхухэмкӀэ министру, «ЩӀэныгъэ» обществэм и ответственнэ секретару, «Къэбэрдей пэж» газетым и редакторым и заместителу. Щомахуэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и ТхакӀуэхэм я союзым^[5] 1958 гъэ лъандэрэ къыдигъэкӀ «Ӏуащхьэмахуэ» журналым и япэ редактор нэхъыщхьэщ, а ӀэнатӀэм ар бгъэдэтащ 1965 гъэ пщӀондэ. 1965-1970 гъэхэм ар лэжьащ республикэм и тхакӀуэхэм я союзым и правленэм и ответственнэ секретару. Ар Къэбэрдей-Балъкъэрым и народнэ усакӀуэщ.

Тхыгъэр[зэгъэзэхуэжын | кодыр зэгъэзэхуэжын]

• Сабийхэм щхьэкӀэ усэхэр. – Налшык : Къэб. тхылъ тедзапӀэ, 1949.
• Унэ нэху : Усэхэр [Стихи]. – Налшык : Къэб. тхылъ тедзапӀэ, 1953.
• ЩӀалэгъуэ : Пьесэ [Пьеса] – Налшык : Къэб. тхылъ тедзапӀэ, 1956.
• Зэраншу : Усэхэр [Стихи]. – Налшык : Къэб.-Балъкъ. тхылъ тедзапӀэ, 1958.
• Колхозыр мафӀэ лыгъэм щыхэтым : Повесть. – Налшык : Къэб.-Балъкъ. тхылъ тедзапӀэ, 1958.
• ПсыкӀэху и Ӏуфэм : Повесть. – Налшык : Къэб.-Балъкъ. тхылъ тедзапӀэ, 1960.
• Бгъэжьым и къуэ : Биографическэ повесть. – Налшык, 1960.
• ТӀопӀ-тӀопӀ, хьэфэтоп! : Усэхэр. – Налшык : Къэб.-Балъкъ. тхылъ тедзапӀэ, 1963.
• Рассказхэмрэ очеркхэмрэ. – Налшык : Къэб.-Балъкъ. тхылъ тедзапӀэ, 1963.
• Си ныбжьэгъухэр : Усэхэр [Стихи]. – Налшык : Къэб.-Балъкъ. тхылъ тедзапӀэ, 1966.
• Тэрч Ӏуфэ къыщищӀ пшэплъ : Роман. – Налшык : Эльбрус, 1968.
• Бгырыс шухэр : Роман. – Налшык : Эльбрус, 1970.
• Къурш вагъуэ : Усэхэр [Стихи]. – Налшык : Эльбрус, 1974.
• Нырес фи деж си псалъэр : Усэхэр [Стихи]. – Налшык: Эльбрус, 1980.
• Шу : Усэхэмрэ поэмэрэ [Стихи и поэма]. – Налшык : Эльбрус, 1983. – 2 000 экз.
• Шы лъэмакъ : Усэхэр [Стихи]. – Налшык : Эльбрус, 1986. – 2 000 экз.

Адэ-анэхэр[зэгъэзэхуэжын | кодыр зэгъэзэхуэжын]

• Адэр: Щомахуэ Къамызэ
• Анэр: Махъсыд Гуащэнэ Тепсорыкъуэ и пхъур^[6]

Унагъуэр[зэгъэзэхуэжын | кодыр зэгъэзэхуэжын]

• Щхьэгъусэ: Щомахуэ (Куп) Лёлэ Мац и пхъур (1913 накъыгъэм и 14-м — 1999 щӀышылэм и 26-м)
• Пхъур: Тамарэ
• Къуэр: Султан

Наградэхэр[зэгъэзэхуэжын | кодыр зэгъэзэхуэжын]

• Медаль «За оборону Кавказа» (1944).
• Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» (1945).
• Орден «Знак Почёта»|Орден «Знак Почёта»]] (1957).
• Орден «Знак Почёта» (1970).
• Медаль «В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина» (1970).
• Медаль «Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг. (1976).

Фэеплъ пхъэбгъу[зэгъэзэхуэжын | кодыр зэгъэзэхуэжын]

• 2010 гъэм Щомахуэ Амырхъан щыпсэуа унэм и фэеплъ пхъэбгъу фӀадзащ, ар къызэралъхурэ илъэс 100-рэ щрикъум ирихьэлӀэу.

Библиографие[зэгъэзэхуэжын | кодыр зэгъэзэхуэжын]

• Адыгская (Черкесская) энциклопедия / гл. ред. М. А. Кумахов. — Москва : Фонд им. Б. Х. Акбашева, 2006. с.1114;
• Большая советская энциклопедия / Глав. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — Москва : Сов. энциклопедия, 1969—1978, т. 29, с. 1343;
• Большая Российская энциклопедия / науч.-ред. совет: пред. — Ю. С. Осипов и др. — Москва : Большая Рос. энциклопедия, 2015;
• Литературный энциклопедический словарь / под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева. – М. : Сов. энцикл., 1987. с. 743;
• Писатели Кабардино-Балкарии (XIX – конец 80-х гг ХХ в.) Библиографический словарь / гл. ред. Р. Х . Хашхожева. — Нальчик: Эль-фа, 2003, с. 421-422;
• Бозиева, Н.Б. Динамика развития кабардинской детской поэзии // Тамбов: Грамота, 2018. № 5(83), с. 246;
• Бозиева, Н.Б. Жанрово-стилистические особенности очерков о войне в кабардинской литературе / Вестник Новосибирского государственного университета. Новосибирск, 2015, т. 14. № 9, сс. 271, 273;
• Кодзокова, Л.Р., Кабардинская детская поэзия на современном этапе: тематика и поэтика // Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук. Москва. – 2017. – № 7;
• Кампарова Г. К 100-летию А. Шомахова // Терек. – 2010. – 12 окт.;
• Елгъэр, К. УщӀехъуэпсэн бгъэдэлът абы // Адыгэ псалъэ. – 2010. – Окт. и 9. (Эльгаров, К. Тропинки судьбы: О творчестве поэта и писателя А. Шомахова. – Кабард.);
• Ержыб, А. ӀэужьыфӀымрэ лъэужь дахэмрэ // Адыгэ псалъэ. – 2010. – Окт. и 9. (Эржибов, А. Грани жизни и творчества: К 100-летию поэта и писателя А. Шомахова. – Кабард.);
• Алиева С. У. Кабардино-Черкесская литература // Большая Российская энциклопедия / науч.-ред. совет: пред. — Ю. С. Осипов и др. — Москва : Большая Рос. энциклопедия, 2008, т. 12, с. 318;
• Къэжэр, Хь. «Ӏуащхьэмахуэ» журналым и япэ редактор: Щомахуэ Амырхъан къызэралъхурэ илъэси 100 ирокъу // Ӏуащхьэмахуэ. – 2010. – № 5. – Н. 58 – 63. (Кажаров, Х. 100 лет со дня рождения первого редактора журнала «Ошхамахо» Амирхана Шомахова. – Кабард.);
• Истепан, З. Сабий мин Ӏэджэм я дад. Щомахуэ Амырхъан къызэралъхурэ илъэс 95-ирокъу // Адыгэ псалъэ. – 2005, Окт. и 25;
• Елгъэр, К. Псоми фӀыуэ ялъагъурт. // Адыгэ псалъэ. – 2000. – Нояб. и 9. (Эльгаров, К. Его любили все: О творчестве поэта и писателя А. Шомахова. – Кабард.);
• Громова Н. Яркий свет любви. // Кабардино-Балкарская правда. – 2000. – 2 дек;
• Хавпачев Хажбекир. Творчество, пронизанное оптимизмом. // Кабардино-Балкарская правда. – 2000. – 2 дек;
• Кулиев Къайсын. ЦӀыкӀухэм уахуэтхэну тынш? // Адыгэ псалъэ. – 2000. – Нояб. и 9. (Кулиев Кайсын. Легко ли писать для детей?);
• Теунов Хачим. Литература и писатели Кабарды. – Москва : Советский писатель, 1983;
• Кулиев Кайсын. Веселый друг детей. [А. Шомахов. 60 лет со дня рождения]. Лит. Россия, 1970, 30 окт. (№ 44), с. 21;
• Темботова А. С., Шумахова А. С. Писатели Кабардино-Балкарии: библиографический указатель. – Нальчик : Кабардино-Балкарское книж. изд-во, 1965.

1. ↑ Къэбэрдей-Балъкъэр АССР
2. ↑ Указ Президиума Верховного Совета Кабардино-Балкарской АССР о присвоении т. Шомахову А. К. почетного звания Народного поэта КБАССР . Кабард.-Балкар. правда, 1977, 24 нояб.
3. ↑ Большая советская энциклопедия / Глав. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — Москва : Сов. энциклопедия, 1969—1978, т. 29, с. 1343
4. ↑ СКПИ
5. ↑ Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакӀуэхэм я зэгуэтыныгъэм;
6. ↑ Максидова, А.А. Генеалогия рода Максидовых // Генеалогия Северного Кавказа. № 10. – Нальчик : Северо-Кавказское генеалогическое общество, 2004. сс. 118, 120

Редактор  нэхъыщхьэу лэжьахэр

Щомахуэ  Амырхъан

Адыгэ сабий литературэр зэхэзыублахэм ящыщщ Щомахуэ Амырхъан Къамызэ и къуэр. Абы и къалэмыпэ къыщIэкIащ нэхъ цIыкIухэми балигъхэми гукъинэ ящыхъуа усэ, рассказ, повесть хьэлэмэтхэр, роман, драматическэ тхыгъэ зыбжанэ.
Амырхъан къыщалъхуар Тэрч районым хыхьэ Курп Ищхъэрэ къуажэрщ, 1910 гъэм жэпуэ­гъуэм и 10-м. Ар щеджащ къуа­жэм дэта пэщIэдзэ школым, Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIури (Налшык къалэ) къиухащ. ЩIэныгъэм зыIэпиша щIалэр иужьыIуэкIэ щеджащ Орджоникидзе (Владикавказ) дэт Кавказ Ищхъэрэ педагогикэ институтым. Илъэс зыхыблкIэ ар щылэжьащ Налшык педтехникумым, япэщIыкIэ и егъэджакIуэу, итIанэ абы и унафэщIу. 1938 гъэм Амырхъан ягъэуващ «Социалистическая Кабардино-Балкария» газетым и редактору. Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм Щомахуэр Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ и комиссарщ. Ар лэжьащ партым и райкомым и япэ секретаруи, республикэм щIэныгъэ IуэхухэмкIэ и министруи, «Къэбэрдей пэж» газетым и редакторым и къуэдзэуи. 1958 гъэ ­лъандэрэ къыдэкI «Iуащхьэмахуэ» журналым ар и япэ редактор нэхъыщхьэщ. А IэнатIэм ар пэрытащ 1965 гъэ пщIондэ. 1965 — 1970 гъэхэм Амырхъан лэжьащ республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм жэуап зыхь и секретару. Амырхъан Къэбэрдей-Балъкъэрым фIыуэ къыщацIыху усакIуэт.
Лъэпкъ литературэмрэ гъуазджэмрэ зегъэужьыным ­хуищIа хэлъхьэныгъэр къалъытэри, Щомахуэ Амырхъан 1979 гъэм къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «КъБАССР-м и цIыхубэ усакIуэ» цIэ лъапIэхэр.

ЩоджэнцIыкIу  Iэдэм

УсакIуэ, тхакIуэ, драматург, зэдзэкIакIуэ Iэзэт ЩоджэнцIыкIу Iэдэм Угъурлы и къуэр. Ар къыщалъхуар Бахъсэн рай­оным щыщ Кушмэзыкъуей къуа­жэрщ. Абы курыт еджапIэр къыщиуха нэужь зы илъэскIэ колхозым щылэжьауэ, ар щIотIысхьэ Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIум. ИужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэр пединститутым ­илъэсищкIэ щеджауэ, Дыгулыбгъуей къуажэм егъэджа­кIуэу ягъакIуэ. Ар абы щолажьэ илъэсрэ ныкъуэкIэ.
1939 гъэм ЩоджэнцIыкIу Iэдэм ТхакIуэхэм я союзым хагъэхьащ. 1941 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм щегъэжьауэ Iэдэм шууей дивизэм хэтащ. Зауэ IэнатIэм здыIутым, абы зэхуэдэу егъабзэ фочри къалэмри. Ар ящыщщ Кавказыр, Украинэр, Молдавиер хуит къэзыщIыжа зауэлIхэм, адэкIэ Румынием, Венгрием, Австрием, Чехословакием щызэ­уа­хэм…
Зауэ нэужьым Iэдэм къулыкъу зыбжанэ зэрихъуэкIащ, жылагъуэ лэжьыгъэшхуэхэр иригъэкIуэкIащ. 1947 гъэ пщIондэ ар Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым литературэмрэ IуэрыIуатэмкIэ и секторым и унафэщIу лэжьащ. 1941 — 1951 гъэхэм Къэбэрдей педагогикэ институтым и егъэджакIуэщ. 1954 гъэм Iэдэм хах республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм и тхьэмадэу, 1955 — 1956 гъэхэм Къэбэрдейм щэнхабзэмкIэ и министрщ. 1965 — 1970 гъэхэм ЩоджэнцIыкIу Iэдэм «Iуа­щхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэщ.
Iэдэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и депутату, Мамырыгъэр хъумэнымкIэ республикэ комитетым и унафэщIу мызэ-мытIэу хахащ, ди литературэм ­хуищIа хэлъхьэныгъэшхуэм папщIи «КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ» цIэ лъапIэр (1969 гъэм), Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь орденыр (1976 гъэм) къыхуагъэфэщащ.

Тхьэгъэзит  Зубер

КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ Тхьэгъэзит Зубер Мухьэмэд и къуэр Тэрч районым хыхьэ Мэртэзей (Дей) къуажэм къыщалъ­хуащ. Школыр къиуха нэужь, Зубер щIэтIысхьащ Къэбэрдей къэрал пединститутым и тхыдэ-филологие факультетым адыгэ­бзэмрэ урысыбзэмкIэ и къудамэм. 1960 гъэм къыщыщIэ­дзауэ 1965 гъэ пщIондэ Тхьэгъэзитыр «Советская молодёжь» газетым щылэжьащ. 1965 — 1971 гъэхэм ар «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактору, итIанэ редактор нэхъыщхьэу щытащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэс тIощIым Зубер ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм жэуап зыхь и секретарщ, 1991 — 1994 гъэхэм абы и тхьэмадэщ.
Тхьэгъэзитым тхэн щыщIидзар 1949 гъэрщ. Абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ усэ, поэмэ, тхыгъэ куэд. Зубер и IэдакъэщIэкIхэр зэрадзэкIауэ я анэдэлъхубзэхэмкIэ йоджэ украинхэр, латышхэр, куржыхэр, ингушхэр, шэшэнхэр, абхъазхэр, балъкъэрхэр, азербайджанхэр, болгархэр, венгрхэр, хьэрыпхэр.
Езы Тхьэгъэзитым адыгэбзэкIэ ди пащхьэ кърилъхьащ Руставели Шота и «Къаплъэныфэ зыщыгъ зекIуэлI» тхыгъэр, Мечиев Кязим и усэхэр, Пушкин Александр и усэхэмрэ поэмэхэмрэ щыщхэр, нэгъуэщI куэди. Зубер Комсомол саугъэтым (1965), КъБАССР-м и Къэрал саугъэтым (1981) я лауреатщ.

Къэрмокъуэ  Хьэмид

ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, зи анэдэлъхубзэр дахэу зыгъэ­шэрыуэ  Къэрмокъуэ Хьэмид ­Гъузер и къуэм лэжьыгъэ куп­щIафIэхэр къызэринэкIащ, Iуэ­рыIуатэмрэ литературэмрэ ят­риу­хуа и IэдакъэщIэкIхэр тхылъеджэхэм гунэс ящы­хъуащ.
Хьэмид къыщыхъуар Бахъсэн районым хыхьэ Зеикъуэ ­къуа­жэрщ. Курыт еджапIэр ­къиуха нэужь, ар щоджэ Къэ­бэрдей къэрал пединститутым филологиемкIэ и фа­культетым. Илъэс зытIущкIэ Хьэмид «Ленин гъуэгу» газетым щолажьэ, иужькIэ «Iуащхьэмахуэ» журналым критикэмкIэ и къудамэм и унафэщIу ягъа­кIуэ. Абы и зэфIэкIхэр къалъытэри, а журнал дыдэм и редактор нэхъыщхьэ ящI (1972 гъэм). ИлъэситхукIэ а къалэным пэрытауэ Хьэмид ягъакIуэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщIу. Нэхъ иужьыIуэкIэ ар «Адыгэ псалъэ» газетым мэувыжри, илъэс зыбжанэкIэ абы щолажьэ.
ЩIэныгъэлIым и лэжьыгъэхэм щIыпIэ ин щаубыд япэ лъэпкъ узэщIакIуэхэм, адыгэ литературэм и лъабжьэр ­зыгъэтIылъахэм, ди зэманым жыджэру хэт тхакIуэ-усакIуэхэм я творчествэр зэпкърыхыным. Абы иIэщ КIэрашэ Тембот, Гулиа Дмитрий, Iэщын Хьэзрэт сымэ ятеухуа тхыгъэ хьэлэмэтхэр. Сабийхэм фIыуэ ялъэгъуащ Къэрмокъуэм и «Жыр пыIэ», «Бажэ пшынэ», «Таурыхъхэр», «Нарт­хэр» тхылъхэр.
«КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр зыфIаща мы цIыху гуащIафIэр икIи зэдзэкIакIуэ Iэзэщ. Абы адыгэбзэм къригъэзэгъахэм, зэридзэкIа тхыгъэхэм ящыщщ Къаз-Джэрий и «ХьэжытIэгъуей аузыр», КIашэ Адэлджэрий и рассказхэр, «Абрэджхэр», «Iуащхьэ щыгум» повестхэр, Шинкубэ Бэгърат и «ЖылакIэ» романыр, Къандур Мухьэдин и «Кавказ» романыр, нэгъуэщI куэди.

Шэвлокъуэ  Пётр

Шэвлокъуэ Пётр Жэбагъы и къуэр Аруан районым щыщ Старэ Шэрэдж къуажэм 1927 гъэм къыщалъхуащ.
1944 гъэм къыщыщIэдзауэ 1945 гъэм нэсыху Шэвлокъуэр «Къэбэрдей пэж» газетым ­корреспонденту щылэжьащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэситIым ар а газет дыдэм мэкъумэш IэнатIэмкIэ и къудамэм и уна­фэщIщ, 1946 гъэм жэуап зыхь и секретарщ, 1946 — 1948 гъэхэм газетым и литературэ секретарщ.
1948 — 1950 гъэхэм Пётр «Къэбэрдей пэжым» щэнхаб­зэм­кIэ и къудамэм и унафэщI ящI. 1950 гъэм ар щIотIысхьэ Горький Максим и цIэр зэрихьэу Москва дэт Литературэ институтым. 1955 гъэм ар къеухри, зы илъэскIэ Къэбэрдей тхылъ тедзапIэм и редактор нэхъыжьу мэлажьэ.
ИлъэситIкIэ Шэвлокъуэ Пётр щытащ Къэбэрдей-Балъкъэр радиом и редактору. Абы и ужькIэ 1965 гъэм нэсыху ар «Iуащхьэмахуэ» журналым прозэмкIэ и къудамэм и редакторщ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсхэм Шэвлокъуэр лэжьащ «Iуащхьэмахуэм» жэуап зыхь и секретару, редактор нэхъыщхьэу.
Шэвлокъуэм и литературэ-критикэ тхыгъэхэр къытехуэрт республикэ газетхэмрэ журналхэмрэ, «Эльбрус» тедзапIэм тхылъ щхьэхуэу къыщыдэкIырт.
Пётр къыфIащащ «КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэр.

IутIыж  Борис

Илъэс 17-кIэ «Iуащхьэмахуэ» журналыр зыгъэбжьыфIа, адыгэ тхакIуэ, усакIуэ, драматург IутIыж Борис Къуней и ­къуэр Шэрэдж районым хыхьэ Зэрэгъыж къуажэм 1940 гъэм жэпуэгъуэм и 15-м къыщалъ­хуащ. БалигъыпIэ иувэху и гъащIэр къуажэм щигъэкIуащ, абы курыт еджапIэр къыщиухащ.
Борис дзэм илъэсищкIэ къулыкъу щищIащ. 1963 — 1968 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и ­къудамэм щеджащ. Университетыр къызэриухыу, IутIы­жыр Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым адыгэбзэмкIэ и секторым щылэжьэну ягъэуващ икIи илъэс 22-кIэ а IэнатIэм пэрытащ. А зэманым къриу­быдэу Борис къиухащ бзэ щIэныгъэхэмкIэ Тбилиси дэт ­институтым и аспирантурэр. А институт дыдэм щыпхигъэкIащ и кандидат диссертацэри. Адыгэбзэм ехьэлIауэ абы къыдигъэкIащ монографие, тхылъхэр, тхыгъэ щхьэ­хуэхэр, апхуэдэуи ар елэжьащ псалъалъэ зэмылIэужьы­гъуэхэр зэхэлъхьэным.
Борис егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым (Налшык къалэ) лъэпкъыбзэхэмрэ лъэпкъ литературэхэмкIэ и кафедрэм и унафэщIу лэжьащ.
1991 гъэм IутIыжыр хахащ «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэу икIи 2008 гъэ пщIондэ, дунейм ехыжыху, а къулыкъу мытыншыр абы ирихьэкIащ.
IутIыж Борис дэзыхьэхыу, нэхъыбэу зыхэлэжьыхьу щытар лъэпкъ драматургиерщ. Абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ пьесэу пщIы бжыгъэхэр. Ахэр ди Адыгэ театрым и мызакъуэу, щагъэуващ Адыгейми, Къэрэшей-Шэрджэсми, Дагъыстэнми. Борис и «Тыргъэтауэ» драмэр Москва щагъэлъэгъуауэ щытащ, хьэрыпыбзэкIи зэра­дзэкIри, Щам тхылъуи къыщыдагъэкIат икIи абы къытращIыкIа спектаклри щагъэлъэгъуат. «Дамэлейр» Тыркум и къалащхьэ Стамбул щагъэуващ.
ЦIэрыIуэ хъуа драматургическэ тхыгъэхэм къадэкIуэу, Борис и къалэмыпэм къыщIэкIащ радиомрэ телевиденэмрэ папщIэ итха сценарийхэри. Жанр зэхуэмыдэхэм зыкъызэрыщигъэлъэгъуам и щапхъэщ абы и поэмэхэр, гушыIэ рассказхэр, нэгъуэщIхэри.
А псом къадэкIуэу ар сурэтыщI Iэзэт, скульптор IэкIуэ­лъакIуэт, зэфIэкI зиIэ щIэныгъэлIт. Абы хуэфащэ дыдэу къыфIащат «УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ» цIэ лъапIэхэр.

Елгъэр  Кашиф

Елгъэр Кашиф Мысост и ­къуэр Шэджэм районым хыхьэ Щхьэлыкъуэ къуажэм 1935 гъэм жэпуэгъуэм и 10-м къыщалъхуащ.
1960 гъэм Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литературэ институтыр (Москва) къиухащ. А илъэсым щегъэжьауэ 1964 гъэ пщIондэ Елгъэрыр Налшык телевиденэм и студием редактору щылэжьащ. 1965 — 1968 гъэ­хэм ар «Ленин гъуэгум» и лэжьакIуэщ, 1968 — 1970 гъэхэм а газетым жэуап зыхь и сек­ретарым и къуэдзэщ.
1970 гъэм Кашиф «Iуащхьэмахуэ» журналым макIуэ, абы и къудамэм и унафэщIу илъэсиблкIэ мэлажьэри, 1977 гъэм журналым жэуап зыхь и секретару ягъэув. 2008 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэсиплIым щIигъукIэ «Iуащхьэмахуэм» и редактор нэхъыщхьэ къалэныр игъэзэщIащ ­Елгъэрым.
Елгъэр Кашиф литературэм япэ лъэбакъуэр зэрыхичар усыгъэкIэщ, нэхъ пыухыкIауэ жыпIэмэ, гушыIэрэ ауанкIэ гъэпса и тхыгъэхэмкIэщ. Апхуэдэт Кашиф 10-нэ классым щIэсу итха и япэ усэр. «Сэ епщIанэр къэзухащ» и IэдакъэщIэкIыр 1955 гъэм мазаем и 20-м къыдэкIа «Советская молодёжь» газетым къытехуауэ щытащ. А гъэ дыдэм «Къэбэрдей пэж» газетми къытрадзат «Лу шыдыгум икIуэдащ» и усэри. УсакIуэ щIалэм къуажэ школыр къыщиухым ирихьэлIэу, и тхыгъэ зыбжанэ «Къэбэрдей» альманахми къытехуауэ щытащ.
Елгъэрыр жыджэру холэжьыхь адыгэ прозэм. Абы и рассказхэмрэ повестхэмрэ щызэхуэхьэса и тхылъхэр Налшыки Москваи зыбжанэрэ къыщыдэкIащ. «Щыуагъэ» зыфIища и романыр 1988 гъэм дунейм къытехьащ.
ТхакIуэм и творчествэм увыпIэшхуэ щеубыд нэгъуэщIыбзэкIэ ятхахэр зэдзэкIынми. Апхуэдэщ урыс-совет классик­хэм, Украинэм, Абхъазым, нэгъуэщI щIыналъэхэми я уса­кIуэхэм, тхакIуэхэм, драматургхэм я тхыгъэхэу газетхэм, журналхэм къытехуахэри тхылъ щхьэхуэу къыдэкIахэри.
Елгъэрыр республикэм и ТхакIуэхэм я союзым хэтщ, абы «КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ» цIэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ.

• Главная
• Вопросы и ответы
• По рассказу «Зэкъуэшит1» сочинение нужно. На пол страницы. Рассказ «Зэкъуэшит1», но нужно, чтоб было про «Зэкъуэш псори зы анэм къильху1ым». Пожалуйста. Это очень срочно

Не слышал я такой расскащ

Къэбэрдей –Шэрджэс тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ я къалэмыпэм къыщIэкIа художественнэ тхыгъэхэр

ЦАГЪУЭ НУРИЙ

«УЭСЫР СЫТЫМ КЪЫХЭКIРЭ»

Пэжыр къыхэх

Щоджэн Хьэбас

Щоджэн Хьэбас и «Бжьыхьэ нэщэнэхэм» усэм къеджэ

БЖЬЫХЬЭ НЭЩЭНЭХЭР
Бжьыхьэм бэвыр хуэмыIэт
Iэтэ инхэм зыкъаIэт.
Кхъужь нэкIу плъыжьхэр жыгым пызщ,
Зэр плъыжьыбзэу зэщIэнащ.
Бзур пIейтейуэ къигъэнащ.

Ребусыр щIыжи псалъэжьым къеджэ

Уэхъутэ Абдулыхь «Дудакъ»

Пэжыр къыхэх

АбытIэ Владимир

МАМЫРЫГЪЭР ТЕКIУЭНЫГЪЭЩ

Мурадыр:
• мамырыгъэр гъащIэм и лъабжьэу зэрыщытыр зыхегъэщIэныр.
Къалэнхэр:
• усэм къеджэныр
• усэр зэпкърыхыныр.
Дэ щыгъуазэ зыхуэтщIынущ:
• усэр джыным хэлъыну Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэмрэ ахэр гъэзэщIа зэрыхъуну щIыкIэхэмрэ.
Дэ зедгъэсэнущ:
• усэм хэт псалъэхэр, псалъэ зэпхахэр къэдгъэсэбэпурэ теплъэгъуэхэр ди нэгу къыщIэдгъэувэфу.

Нало Заур «ПцIащхъуэ»

Мурадыр:
• Псэущхьэхэм хуаIэ гуапагъэр нэхъ куу хъунымкIэ дэIэпыкъуэгъу хъуныр.
Къалэнхэр:
• усэм къеджэныр;
• усакIуэр а къуалэбзу цIыкIум зэрыхущытыр къагурыгъэIуэныр.
Дэ щыгъуазэ зыхуэтщIынущ:
• усакIуэм пцIащхъуэ цIыкIум кърит гукъыдэжыр зыхуэдэм.
• усакIуэр а къуалэбзум зэрыдэуэршэрым.
Дэ къэтщIэнущ:
• ПцIащхъуэм теухуа усэр зэрынэщхъыфIэр;
• Усэр гурыхь зыщI псалъэхэр, псалъэ зэпхахэр;
• Къуалэбзум дэIэпыкъун зэрыхуейм усакIуэм дыкъызэрыхуриджэм.
Дэ зедгъэсэнущ:
Усэбзэр шэрыуэ щIэщыгъуэ зыщI художественнэ изобразительнэ Iэмалхэр къыхэдгъуэтэфу.

КIэ псалъэм и мыхьэнэ зэхуэмыдэхэр къэхутэ.

Усэ сатырхэр зэкIэлъыхьыж.
ПцIащхъуэ, пцIащхъуэ,
ПцIащхъуэ кIэ дыкъуакъуэ,
Ныджэм дыщыгъэджэгу,
Губгъуэр къэдгъэлъэтыхь.
Бгыкъум дыздегъалъэ,
Тхылъым дыздегъаджэ,
Ди унэ укъыщIэсшэнщ,
Ди анэшми уздэсшэнщ.
Псыхьэ дызэдэгъакIуэ,
ДыкъэкIужмэ узгъэшхэнщ,
Уи шырхэм яшхыни уэстынщ.

НАЛО ЗАУР «ЩIЫМАХУЭ»

Мурадыр:
• щIымахуэм и нэщэнэхэм, дыкъэзыухъуреихь дунейм щIымахуэм зэхъуэкIыныгъэу хилъхьахэм щыгъэгъуэзэныр.
Къалэнхэр:
• усэм къеджэныр;
• усэ зэпкърыхыкIэм зегъэужьыныр.
Дэ щыгъуазэ зыхуэтщIынущ:
• усакIуэм щIымахуэ къэкIуам кърит гукъыдэжыр зыхуэдэм.
• щIымахуэм и нэщэнэхэр усакIуэм Iэзэу, удихьэхыу къызэригъэлъагъуэм.
Дэ къэтщIэнущ:
• щIымахуэм теухуа усэр зэрынэщхъыфIэр;
• усэр гурыхь зыщI псалъэхэр, псалъэ зэпхахэр;
Дэ зедгъэсэнущ:
Усэбзэр шэрыуэ щIэщыгъуэ зыщI художественнэ изобразительнэ Iэмалхэр къыхэдгъуэтэфу.

КIУАЩ БЕТIАЛ
«СИ ГЪУСЭЩ»

ТХЬЭМОКЪУЭ БАРЭСБИЙ
«ЗЭРЫДЖЭ IЭРАМЭ»

Пэжыр къыхэх

БОЗИЙ ЛУДИН

ЛОНЭ И ЗЫ МАХУЭ

Пэжыр къыхэх

КЪЭРМОКЪУЭ МУХЬЭМЭД
«ЗЭМАН ХЬЭЛЪЭМ»

ЖЫЛЭТЕЖ СЭЛЭДИН «НАРТ И НЫБЖЬЭГЪУХЭР»

Къуажэхьым едаIуи жэуапыр къащIэ. Нарт и шынэхъыжьым мэзым къыхуриха псэущхьэр сурэтхэм къыщыгъуэт

Пэжыр къыхэх

 Шорэ Ахьмэд « Цыжьбанэ» усэм къеджэ

ЦЫЖЬБАНЭ
Унэ щIыбымкIэ
СыкIуауэ
Цы хъурей гуэрым
СыIууащ.
«Дэнэ мыр
КъикIа? Дыгъуасэ
Зы щылъакъыми»,
ЖысIащ.
Зыхуэсхьынур
СымыцIыхуу
Зезгъэзыхри
СеIэбащ.
ЗэхиуIэ
Пэтащ си Iэр-

Ар цыжьбанэу къыщIэкIащ.

ЩОМАХУЭ АМЫРХЪАН «ЗЭРАНШУ»

Хьэгъундокъуэ Рэмэзан и «Мэжид щIалэ жанщ»усэм къеджэ

МЭЖИД ЩIАЛЭ ЖАНЩ
Нанэ жэм къишыну,
Жьы дыдэу къотэдж,
Мэжиди къоушыр,
Есащи, мыщхьэх.
Нанэ кIэлъыщIокIри
Жэмыр кърегъэш,
ШкIэр щIэфын зэфIокIри
Жэмым ар къыщIеч.
ЕдэхащIэу жэмыр
Мэжид хъушэм еху.
Плъагъункъым зэгуэрми,
Ар къыщыкIэрыху.
ЩIалэ жанщ ар, хъупхъэщ,
Нанэ егъэтынш,
Къытезыхым щапхъэ,
ФIыгъуэ игъуэтынщ.

Щомахуэ Амырхъан и «Зэраншу» усэм къыхэщ щIалэ цIыкIумрэ Хьэгъудокъуэ Рэмэзан и « Мэжид щIалэ жанщ» усэм къыхэщ щIалэ цIыкIумрэ зэщхьу пIэрэ?

Пэжыр къыхэх

ТХЬЭГЪЭЗИТ ЗУБЕР

ТХЬЭГЪЭЗИТ ЗУБЕР
«ГУАПАГЪЭ»

БАКIУУ МАРИЕ
«ЩIАКХЪУЭ»

Дызэджам къытыдогъэзэж

ПЩIЭНУ ЩХЬЭПЭЩ!

ЩIакхъуэр нэхъ шхыныгъуэфIхэм ящыщщ. Ар гуэдзым (пшеница), нартыхум (кукуруза), хьэпцIийм (рожь), хьэм (ячмень) къыхащIыкI.

ЩIакхъуэм и хъыбар фщIэуэ пIэрэ? ЯпэщIыкIэ цIыхум гуэдз къигъэкIыу зригъэсащ. АрщхьэкIэ гуэдз жылэхэр апхуэдизкIэ быдэти, пхуэшхтэкъым. ЦIыхум, абы псы хикIэурэ, щабэ хъуху игъавэу къиублащ. Ар хьэгулывэ (каша) хъурт. Зэгуэрым Iуву ягъэва хьэгулывэр икIутри, мывэ пщтырым щытехуэм, IэфIу жьащ. Абы лъандэрэ цIыхум хупцIынэ ипщурэ игъажьэ хъуащ, ар зэрынэхъ IэфIыр къыгурыIуауэ.

ГЪЭУНЭ БОРИС
«УЭ КЪЭКIУЭЖ ЗАКЪУЭ, ПАПЭ!»

Пэжыр къыхэх

Сурэтхэр къэбгъэсэбэпурэ псалъэухахэр зыхуэныкъуэ псалъэхэр тэмэму хэгъэувэж

ИщхьэкIэ къыщыхьа псалъэхэр хэту псалъэуха зэхэлъхьэ

ГЪУБЖОКЪУЭ ЛИУАН
«БЖЬЭ КЪЭПЩIАХЭР

Пэжыр къыхэх

Сурэтхэм я пIэкIэ псалъэхэр хэбгъэувэжурэ псалъэжьым къеджэ

БЕЩТОКЪУЭ ХЬЭБАС
«АДЭЖЬ ЩIЫНАЛЪЭ»

КIУАНТIЭ IЭЗИД
«ДЖЭРПЭДЖЭЖ»

Текстым зи гугъу щищI дунейм и щытыкIэр сурэтым къыщылъыхъуэ

Бжьыхьэр къихьа пэтми, жыгхэр иджыри пцIанэ хъуатэкъым. Дэнэ лъэныкъуэкIэ уплъэми, пщIащэ гъуэжь-плъыжьыфэхэр къыщыпщIыпщIырт. ИхъуреягъкIэ зы Iэуэлъауи щыIэтэкъым – мы, кхъужь, мышхумпIэ хъуа зырызхэр къыпыхуу щIым къызэрытехуэм я макъым инэмыщIа.

Псалъэхэр къэбгъэсэбэпурэ сурэтым хуэкIуэ псалъэуха зэхэлъхьэ

Ребусыр къащIэ

ДЖЭДГЪЭФ БОРИС
«СИ АНЭБЗЭ, СИ АДЫГЭБЗЭ»

КЪАГЪЫРМЭС БОРИС
«ХЬЭДЗЫГЪУАНЭМРЭ БЖЬЭМРЭ»

Зи къэпсэлъыкIэрэ зи тхыкIэрэ зэщхь псалъэхэм я мыхьэнэм кIэлъыплъ.

Партэм сыщыдэскIэ си бгыр захуэу сIыгъщ. Жыжьэу къыщыт бгыр лъагэу къыщIэкIащ

Сурэтым и мыхьэнэр къыщезэгъ псалъэухар къэхутэ. А псалъэухам техуэ бжыгъэр зэпэплIимэм итхэ

ПщIэну гъэщIэгъуэнщ!
Бжьэхэм нитху яIэми, плъыжьыр къахуэлъагъуркъым – ар фIыцIэу къащохъу. Бжьэхэм нэхъ яфIэфIщ щIыхур, удзыфэр, гъуэжьыр.
Нур журнал

«УКЪЫЗЭРЫНЭЖЫНУ ЗЫЩI»