Мы илъэсыр тихэгъэгу итарихъкIэ анахь мэхьанэ зиI – Хэгъэгу зэошхом ТекIоныгъэшхор къызщыдахыгъэр илъэс 75-рэ мэхъу. ЗичIыгу гупсэ, зи Хэгъэгу къэзыухъумэхэзэ зыпсэ зытыгъэхэм, зэо машIом хэтыгъэхэм, лIыхъужъхэм ацIэ тщыгъупшэрэп, тишIэжь ахэр ныбжьырэу къыхэнагъэх. 
Ахэтых ахэм гушхогъэ иныр къытхэзылъхьэхэу, хэткIи сыдигъуи щысэ хъухэрэр. ЛIыхъужъхэм анахь ныбжьыкIагъ Андырхъое Хъусен Борэжъ ыкъор. ИгъашIэ – илъэс 21-р пчыкIэ нэфэу благъэ – усакIо, дзэкIолI, батыр. Мы илъэсым, гъэтхапэм и 2-м къызыхъугъэр илъэси 100 мэхъу. Хъусен псаумэ анахь псаужь, ар непи игущыIэ лъэшкIэ, ихэгъэгу шIулъэгъу лъагэкIэ, ишъыпкъэгъэ-гушхуагъэкIэ, илIыгъэ лъагэкIэ къытхэт, тэгъэлъапIэ, щысэ тфэхъу.
Андырхъое Хъусен сызыфатхэрэр шIукIае шIагъэ. Ащ фэдэ фитыныгъэ къысэзытэу, гупшысэ къэкIуапIэ хъурэр, апэрэмкIэ, Хъусен зэрэсичIыпIэгъур, Мамхыгъэ еджапIэу зыщеджагъэм сызэрэщеджагъэр, Адыгэ кIэлэегъэджэ училищэу ЛIыхъужъыр зычIэсыгъэр сэри къызэрэсыухыгъэр, гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» («Адыгэ макъэм») илъэс 25-рэ хъугъэу Iоф зэрэщысшIэрэр, ащ ыпаIокIэ Адыгэ хэку музеим сыришIэныгъэ IофышIэ шъхьаIэу Андырхъое Хъусен имемориальнэ музееу икъуаджэу Шэуджэнхьаблэ (Хьакурынэхьаблэ) 1982-рэ илъэсым, бэдзэогъу мазэм къыщызэIуахыгъэм игъэхьазырын сиIахьышIу зэрэхэлъыр ары.
Андырхъое Хъусен игъашIэ мэкIагъэми, а охътэ кIэкI дэдэм бэ щыфэукIочIыгъэр, щыфызэшIокIыгъэр — гушхо зыкIоцIылъ кIэлэ чэфыгъ, акъыл-Iушыгъэр къызэбэкIыщтыгъ — усэныр, гупшысэныр, орэдыр дэгъоу къыдэхъущтыгъэх; нахьыжъ Iушхэм акIэдэIукIыныр, лъэпкъ шэн-гъэпсыкIэхэр къыгъэгъунэнхэр ишэныгъ, советскэ хэгъэгушхом цIыфхэм зэфэдэу мамыр шъхьафит щыIакIэу къаритыгъэр ыгъэлъапIэщтыгъ, икIэлэгъу дэдэм къыщегъэжьагъэу гулъытэшхо ыкIи гукIэгъу-шIулъэгъу щыIэныгъэмкIэ, икъуаджэкIэ, ны-тыхэмкIэ, лъэпкъымкIэ, РодинэмкIэ зэриIэр къэнэфэгъагъ, а зэкIэ пэсэ дэдэу Хъусен ипоэтическэ гущыIэ лъэшкIэ къыушыхьатыныр фызэшIокIыгъ.
Андырхъое Хъусен мэкъумэщышIэ унэгъо къызэрыкIом щапIугъ. Ятэу Борэжъ ныбжьи тIысэу щысыгъэп, IофшIэкIуагъ, хэти деIэным фэхьазырыгъ, сэмэркъэушIылэщтыгъ, губзыгъагъ. КIалэм янэу Къутас пшысэу, таурыхъэу, тхыдэу бэдэдэ ышIэщтыгъ ыкIи уедэIу зэпытыгъэми уемызэщынэу бзэ дахэ Iулъыгъ. Мы лэжьэкIо унэгъо зэгурыIожьым сабыих исыгъ: Хъусен, ыш нэбгырищ ыкIи ышыпхъуитIу…
Хъусен къоджэ еджапIэм илъэси 8 ыныбжьэу, тIэкIу илэгъухэм ауж къинэгъаIоу, еджэныр зырагъэжьагъэр зы мазэ хъугъэу, чIэхьэгъагъ. Ау кIэлэ зэндэ шъхьацышхор хэплъызыкIэу шъхьангъупчъэмкIэ зэрэгъэзагъэм якIэлэегъаджэ гу лъитагъ, ыныбжь емылъытыгъэу, кIэлэцIыкIур гупшысэу чыжьэу зэрэплъэрэр зэхишIэщтыгъ. КIэлэ гъэшIэгъоныщтыгъ Хъусен, къызэраIотэжьырэмкIэ: зэмкIэ чэфэу, зечъэу, сэмэркъэур къебэкIэу; адрэмкIэ, изакъоу, самбыр гъэтIылъыгъэу, илэгъухэм ахэмыхьэу е урокым къыщаIорэри зэхимыхырэм фэдэу; етIанэ къэзэрэшIэжьыти, зэкIэри ышIэ шIоигъоу упчIэхэр къыIутэкъоу.
Хъусен къоджэ еджапIэм чIэсыгъ усэныр зырегъажьэм, къешIэкIыгъэ дунэе дахэм итеплъэ, къоджэдэсхэм яцIыфыгъэ-шъхьэлъытэжь, адыгэ лъэпкъым ыкIи Хэгъэгум яцIыф инхэм, революционерэу Шэуджэн Мосэ, Совет хабзэм ибэнэкIошхуагъэу С. Кировым яшIушIэ ыгъэгушхоу, лъэпкъ лIыхъужъхэу Хьатх Мыхьамэт, Айдэмыркъан, Къоджэбэрдыкъом ялIыгъэу, яцIыфыгъэу къаIуатэрэм акIэдэIукIызэ, «лIыгъэ хабзэр» гукIэ пасэу зэригъафэ хъугъагъэ. ЕджапIэм литературнэ кружокэу Iоф щызышIэщтыгъэм Хъусен хэтыгъ, етIупщыгъэу усэхэр ытхыхэ зэхъум илъэс 12 — 13 ыныбжьыгъэр. Я 4-рэ классым щеджэрэ Хъусен иуситф — «Ащымыгъупшэжьын», «Совет часовой», «Пачъыхьэм изэман сищыIэкIагъэр», «Щэхъурадж», «Тыгъужъым иорэд» зыфиIохэрэм Хьаткъо Ахьмэд гущыIапэ афишIи, хэку гъэзетэу «Колхоз быракъым» гъэтхапэм и 30-м, 1935-рэ илъэсым къыхыригъэутыгъагъ. Мы илъэс дэдэм, Iоныгъо мазэм Адыгэ кIэлэегъэджэ техникумым Андырхъое Хъусен чIэхьагъ, литературнэ кружокым чанэу хэлажьэ ыкIи пащэ фэхъу. Мы уахътэм иусэхэр хэку гъэзетым зэкIэлъыкIоу къыщыхеутых, ахэм ихэку кIасэ идэхагъэ, ар зэрилъапIэр, Хэгъэгушхоу СССР-м афыриIэ шIулъэгъур къащыриIотыкIыгъ.
Щэхъурадж
Ей-ей, Щэхъурадж,
Щэхъураджэу псы шхъуахь,
«Хьэ-хьаер» уимафэу
ПIуфэфыкIэу Лабэ о уечъ!
НэмыкI усэм щетхы:
СикIасэу сикъуаджэм
Псыхъо цIыкIоу
Щэхъураджэр
Илъынтфэу къыдэчъы…
СикIасэу сикъуаджэм
ЦIыфхэр нэфшъагъом
ЩызэкIэтаджэшъ,
Зы нэбгырэу къыдэкIых,
Губгъэшхор къагъаджэ,
ЗеIэты ямарджи…
«Родинэр» зыфиIорэ усэм Хэгъэгум икъэлэшхоу Москва щыIакIэр зэрэщыжъотыр, зэкъошныгъэр зэрэщыпытэр, къэралыгъом цIыфхэр зэрэфэшъыпкъэхэр, IофшIэн зэфэшъхьафыбэр щытхъу хэлъэу зэрашIэрэр къыщыIуагъ.
Хъусен ыпэкIэ къежэрэр ышIэщтыгъэм фэдэу, ригъэжъыкIыжьыгъэу усэщтыгъэ: «Шъопсэух, лIыхъужъхэр!», «КъоджитIу», «Испанием гын гъозыр шъхьащыт», «КIэлакIэмэ яорэд», «Дзэ Плъыжьым тэ тэкIо», мыхэм анэмыкIхэми усакIом ыгу зэфэдэкIэ зэлъызыIыгъ лIыгъэ-лIыблэнагъэр ащызэхэошIэ, зэрэпатриотыр къахэщы.
Октябрэшхом сыришъаоу
сынасыпышIу.
Тхъэгъошхом сыгу шIугъэм
фегъэпсэушъ,
Чэфыныгъэ щыIакIэм иорэд
ЗезгъэIэтэу,
Сэ къэсIощт орэд
зэпысымыгъэоу.
«Орэд къэсIощт».
УсэкIо ныбжьыкIэм щыIэкIакIэм идэхэгъэ-гоIугъэ имызакъоу, хэгъэгум илъ тхъагъор зыукъомэ е зыгъэтакъомэ зышIоигъо къыкъокIымэ, ныбжьыкIи нахьыжъи зэрэзэмыблэжьыщтхэр, Родинэр зэраухъумэщтыр къыщыIуагъ усэу «КIэлакIэмэ яорэд» зыфиIорэм.
Пыим ыгу къижъэжъыкIэу
къызежьэрэм,
Тикъэрал
«Мардж, тишъаох!» ерэIуи,
Тинародмэ алъакъо
зэдадзэу
Щылычэу псыхьагъэу
тежьэн.
Тиутын гъэтхэ шыблэм иуакIэу
Пыим идзэ дгъэтакъоу теон,
Родинэшхор къытэплъэу,
дгъэчэфэу
«Аферэм, сишъаох!»
къытиIон.
1935-рэ илъэсым, шэкIогъум и 20-м — тхакIохэм язэIукIэ, а илъэс дэдэм, краим итхакIохэм яконференциеу Ростов-на-Дону щыкIуагъэм илъэс 15 зыныбжь адыгэ усэкIо ныбжьыкIэр ахэлэжьагъ. Адыгэ тхакIохэмрэ ашугхэмрэ яапэрэ зэфэс иIофшIэни Хъусен хэлэжьагъ, къыщыгущыIагъ. КIэлэегъэджэ училищыр къызеухым, 1938-рэ илъэсым хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» иредакцие щылэжьагъ. ИIофшIэн пшъэрылъ ыгъэцакIэзэ, Хъусен итхыгъэ зэфэшъхьафхэр гъэзетым къыщыхеутых. Ащ готэу илитературнэ-творческэ IофшIэни лъегъэкIуатэ. Иусэхэр зэхэугъоягъэхэу зы тхылъ къыдигъэкIынэу ыгъэхьазырыгъагъ, ау игъо ифагъэп.
1940-рэ илъэсым Андырхъое Хъусен дзэм ащагъ. Сталинградскэ военнэ-политическэ училищым еджакIо агъэкIуагъ. Заор къызежьэм, апэрэ мафэхэм Хъусен зэуапIэм Iухьагъ, снайпер движением кIэщакIо фэхъугъ, разведкэм кIоуи къыхэкIыгъ. Къулыкъур ыхьызэ, итворчестви лъегъэкIуатэ.
Хъусен заом зыхэтыр мэфэ 41-рэ зыщыхъурэм, шэкIогъум и 8-м, 1941-рэ илъэсым Луганскэ хэкум ит селоу Дьяково дэжь, я 11-рэ щэрыокIо ротэм пэщэныгъэр дызэрихьэзэ, зытетхэ лъэгапIэр къэухъумэгъэнымкIэ псэемыблэжьхэу заощтыгъэх, ау нэмыц-фашистхэр хьашхъурэIу хъугъэу къатекIуатэщтыгъэх, тидзэхэр къызэраухъурэин алъэкIыщтым политрукэу Андырхъуаер псынкIэу егупшысагъ, унэшъо пытэ ышIыгъ:
— Товарищхэр, шъузэкIакIох, сэ шъусыухъумэщт, уIагъэхэри зэкIэ зыдыIушъухыжьых, — къариIуагъ ащ взводхэм якомандирхэм.
— Пстэуми тызэдэрэлI, политрук, — къыраIожьыгъ. Джащыгъум пытэгъэ-лъэшыгъэ хэлъэу къыфигъэпытагъ, дзэкIолIхэми унашъор агъэцэкIэн фаеу хъугъэ.
Зы окопым ичъымэ, нэмыкIым чъэзэ Андырхъуаер джы изакъоу гитлеровцэхэм язаощтыгъ. Аузэ щэхэр ыухыгъэх… ЛIыхъужъыр псаоу аштэн ямурадыгъ.
Нэмыцхэм Андырхъуаер къаухъурэигъ: «Сдавайс, рус, сдавайс!» — куощтыгъэх гитлеровцэхэр къецохъулIэхэзэ. Ау гитлеровцэхэр пэсащэу гушIуагъэх: уIагъэу, лъыр къечъэхэу, щынагъоу, гуих зимышIэжьэу Хъусен Iуашъхьэм тетыгъ, ыцэхэр пытэу зэтырифызагъэу «Урысхэм затырэп!» — ыIуи, къыфэнэжьыгъэ гранатитIур къэзыухъурэихэрэм къахидзагъ, пый нэбгырэ пчъагъэ зыдихьыгъ, ежьыри лIыгъэшхо зэрихьэзэ мы чIыпIэм щыфэхыгъ.
Хэгъэгум итхакIохэмкIэ апэрэу «Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ» зыфиIорэ щытхъуцIэр Хъусен къыфагъэшъошагъ. Андырхъое Хъусен иIуагъэ, итхьэлъэIу епцIыжьыгъэп. Иорэд зэрэшIоигъуагъэу зэуапIэм къыщиIуагъ, ащ иаужырэ сатырхэр изэо гранатэкIэ тхыгъагъэх.
УсакIоу, дзэкIолIэу, батырэу Андырхъое Хъусен илIыхъужъныгъэ ифэшъошэ уасэ Родинэми, лъэпкъыми, цIыф лъэпкъыбэ зэфэшъхьафми фашIыгъ. Хъусен мамырныгъэр, шъхьафитныгъэр илIыгъэ иныкIэ ыухъумагъэх. Хэгъэгу зэошхом лIыгъэ зэрихьэзэ щыфэхыгъэ пэпчъ ныбжьырэу ыцIэ къытхэтыщт, илIыгъэ хабзэ лIэужхэр рыгъозэщтых. Андырхъое Хъусен ыкIи зэкIэ хэгъэгум иухъумэкIогъэ дзэкIолI псэемыблэжьхэм щытхъур адэжь, ахэм ацIэхэр ныбжьырэу тарихъ шIэжьым хэтыщтых.
Мамырыкъо Нуриет.
Обновлено: 09.03.2023
По адыгейской литературе 10 класс
Учителя адыгейского языка и литературы МОУ СОШ№4 Кошехабльского района Дауровой Ани Заурбиевны
Андырхъое Хъусен Борэжъ ыкъор (1920-1941)
Андрыхъое Хъусенэ къуаджэу Хьакурынэхьаблэ 1920 – рэ илъэсым гъэтхапэм и 2 –м къыщыхъугъ.
Хъусенэ шъэожъые Iушэу, губзыгъэу къэхъугъ
ИцIыкIугъом щэгъэжъагъэу иныбджэгъумэ ягъусэу Лэбэ Iушъо уахътэр щигъакIощтыгъэ. Пчыхьэрэ таурыхъэу янэу Къутасэ къыIуатэщтыгъэмэ икIасэу ядэIущтыгъэ. Андрыхъое Къутасэ ахэр бэ дэдэу ышIэщтыгъэ.
ИцIыкIугъом щегъэжьагъэу Хъусенэ лэжьэным ик1асэу, ятэ готэу 1оф
ыш1эщтыгъэ. Илъэс 1930- рэм Андрыхъуае Борэжъ апэрэмэ ащыщэу сельскохозяйственнэ артелым хэхьагъагъ. Хъусенэ ицIыкIугъом щегъэжьагъэу колхозым щылэжьагъ. Лэжьыгъэ Iухыжьыгъо уахътэм игу етыгъэу колхоз губгъохэм Iоф щишIэщтыгъэ
Ау зэк1эми анахь ик1эсэ сэнэхьатмэ Хъусенэ ащыщыгъ тхылъ еджэныр
Ичылэ гупсэ Хъусенэ ублэп1э гъэсэныгъэр щигъотыгъ, ет1анэ гъунэгъу чылэм яблэнэрэ классыр къыщиухыгъ.
Анахьыбэмк1э Хъусенэ ик1эсагъэхэр усэхэр ары
Хъусенэ езбырэу усабэхэр ыш1эщтыгъэ, Пушкиным, Лермонтовым, Некрасовым, Маяковскэм, Тарас Шевченкэм иусэхэр ик1эсагъ. Хъусенэ Адыгэ усак1оу Теуцожь Цыгъо иусэхэр ик1эсагъ, еджак1охэмэ апашъхьэ бэрэ ахэмэ къафеджэщтыгъэ
Хъусенэ жьэу усэхэр зэхилъхьанэу ригъэжьагъ
Щэхъурадж
Илъэс 1935 -м Хъусенэ Адыгэ педучилищэм ч1эхьагъ
Ащ щеджэ зэхъум Хъусенэ чанэу литературнэ бэрэскэшхохэмэ хэлажьэщтыгъэ. Ащ тхак1охэмрэ усак1охэмрэ япроизведениехэмэ къащеджэщтыгъэх, театрэм иартистхэм къэгъэлъэгъонхэр къыщаш1ыщтыгъэх
Хъусенэ литературнэ — творческэ кружок зэхищэгъагъ
Кавказ
Кавказ къушъхьэхэр зэбгъутэу, Ашъхьашыгу папц1эхэр зэплъыжьэу, Ошъопщэ 1ужъухэр япа1оу, Гъэ1эжьыгъэу пщэм хэтхэу мэчъыех. Къушъхьабгъу мыжъохэр абзэеу, Iалыныгъэ макъэхэр апихэу, Риони, Тереки, Курари, пк1атэхэзэ, Пк1атэхэзэ, губжыгъэу къячъэхых. Андрыхъое Хъусен
Хъусенэ газетым 1оф щиш1э зэхъум, колхозхэр совхозхэр, фабрикхэр,
Дзэ плыъыжьым тэ тэк1о
Непэ тигуш1угъо уашъом нэс зе1эт, Гум орэдыр щизэу къызэлъыхэтэдз, Дзэ Плъыжьым тык1онэу хэгъэгур Къытэджагъ, Бэрэ тызэжагъэм игъо къынэсыгъ. Тянэхэр гуш1оу 1апл1ыр къытащэк1ы, Чылэр къытфэчэфэу тэ тыкъагъэк1уат, К1асэхэр гуш1оу тэ къытк1элъэплъэх, Колхозэу тызып1угъэм унашъор къеш1. Тызэол1ы бланэу, къащтэр тымыш1ахэу, Щысэ къыттырахэу дзэм тыхэтын.
Дзэ Плъыжьым зыхахьэм Хъусенэ экзаменхэр ыти Сталинградскэ военно —
политическэ училищэм ч1эхьагъ. Ар къызеухым, младшэ политрукэу я- 733-рэ стрелковэ полкым и 136-рэ стрелковэ дивизием аш1ыгъагъ.
Хэгъэгу зэошхор (1941-1945 илъэс)
Зэошхор къызежьэм, Хъусенэ зыхэтыгъэ стрелковэ дивизиер, Армянскэ
ССР-м щы1агъ. Хъусенэ илъэ1ук1э ротэу ар зыхэтыр фронтым агъэк1онхэу к1элъэ1угъэх
Запорожскэ областым украинскэ ч1ыгум апэрэу пыим пэуцужьыгъ. Заор сыхьатибгъо к1уагъэ. Дивизиер пыихэм атек1уагъ ык1и селоу Малая Белозерка ыштагъ, гъэрэу нэбгырэ 300 солдатхэу ык1и офицерхэу ыштагъ. Апэрэ заом Хъусенэ снайперскэ винтовкэмк1э пый т1ок1 фэдиз ыук1ыгъ. Андрыхъуаем и ротэ снайпер куп лъэш зэхищэгъагъ ык1и ахэр ыгъасэщтыгъэх
1оныгъом и 30-м фронтовой листовкэу къыдэк1ыгъэм Хъусэнэ иблэнагъэ
къытегущы1эщтыгъэ, щысэ техып1эу къафагъэуцущтыгъэ. Ащ ыуж Запорожскэ хэкум Хъусенэ зыхэт дивизиер Днепропетровскэ ылъэныкъо ащэжьыгъагъ. Селоу Раздорым ахэмэ чъэпыогъум и 2-м 1941-рэ илъэсым я 1-рэ танковэ мотомеханизированнэ группэу генерал — полковникэу фон Клейстыр зипэщагъэм пэуцужьыгъэх. Ащ хахьэщытыгъэх СС-м идивизиехэу: «Викинг», «Адольф Гитлер», «Великая Германия».
Раздоры дэжь фашист техак1охэр тидзэхэмэ къапэуцужьыгъэх Тидзэк1ол1хэр
бланэу пыим язаощтыгъэх. Ахэмэ ащыщыгъ Хъусени, ащ иныбджэгъухэу снайперхэу Николай Ильин, Василий Носуля, Владимир Решетов. Пыир нахь лъэшэу къыч1эк1ыгъ. И1ашэк1э нахь къыттек1ощтыгъэ ык1и тидзэхэр зэк1эк1он фаеу хъугъэх. Шэк1огъу мазэм и 5-м я -136 стрелковэ дивизиер ят1онэрэеу генерал — полковникэу фон Клейст зипащэ дивизием псыхъоу Нагольная дэжь пэуцужьыгъэх. Пыим танки 100 фэдиз тидзэмэ къапэ1уидзэгъагъ.
Хъусенэ политработникмэ анахь снайпер 1азэу Южнэ фронтым
хагъэунэфык1ыгъагъ. Xъусенэ иснайперскэ винтовкэ зэфэхы ужым анахь снайпэр 1азэу частым хэтэу, Николай Ильиным ратыжьыгъагъ, ари зэфэхи ужым — Афанасий Гордиенкэм фагъэшъошэгъагъ. А винтовкэр джы ( № КЕ-1729 ), Центральнэ музей Вооружённых Сил ч1элъ. Ащ къегъэлъагъо зэкъошыныгъэу адыгэмэ (Х. Андрыхъуае), урысмэ( Н. Ильин), украинцэмэ (А. Гордиенкэ)заом ахэлъыгъэр
я 2-рэ ротэм ипащэ 1энат1э Хъусенэ 1оуцо. Украинэм ит селоу Дьяковэ пэгъунэгъу 1уашъхьэу ц1э зимы1агъэм оборонэр щиубытыгъ Хъусэнэ иротэ. Пыир хъашкъурэ1ум фэдэу заулэрэ къилъыгъ, ау тидзэк1ол1хэм зи къыдагъэхъугъэп. Ет1анэ къязаохэрэм шхончэо ротит1урэ танкхэмрэ къахагъахъошъ, маш1ор къапытэкъоу атакэм къежьэх.
Тидзэк1ол1эу хэк1одагъэр бэ
Хъусенэ ынэгу щэм пхырелы, ау ротэм пэщэныгъэр дызэрихьаныр зэпигъэурэп. Пыим иатакэхэр къызэк1элъэк1ох, ротэм зэон зылъэк1ынэу мак1э къэнэжьыгъэр. Ахэм оборонэр зыща1ыгъ лъэгап1эр къэзыдзыхьагъэ фашистхэр къылъэк1уатэх.
Хъусэнэ игъусэхэм у1агъэхэр ягъусэу зэк1эк1онхэу аре1о
Ежь изакъоу пыир зыригъэ1ажэнэу унашъо еш1ы. Пыир къылъэк1уатэ, Хъусенэ ручной пулеметымк1э пыим зэпымыоу ео, гранатэхэри ахедзэ.. Аузэ щэхэр зэк1э еухыхы. Къыфэнэжъыгъэ гранатэр ы1ыгъэу, узыш1ок1ын умылъэк1ыщт къушъхьэ цэк1э пытэу политрук ныбжьык1эм 1уашъхьэм зыкъыще1эты. Пый дзэк1ол1хэм агъэш1эгъо лъыр къызэчъэхырэ нэбгырэ закъоу апэк1э лъызымыгъэк1уатэу къапыщытым л1ыгъэу хэлъыр. — Зыкъэт урыс! – къызэрэгъэкуох гитлеровцэхэр. Адыгэ политрук к1алэм иджэуапыр зы -Урысмэ затырэп!
Пый дзэк1ол1хэр капыщыт л1ыхъужъым къемыожьхэу, зыкъитыным щыгугъухэу
къепшыл1эх. Благъэу къек1ол1эгъэ нэбгырэ заулэр зыдихьынэу гранатит1ур ыпашъхьэ редзэжьы, о мэкъэшхори къыдэуае…
Последний бой Х. Б. Андрухаева
Картина А. Чечина. Находится в Адыгейском музее.
Л1ыгъэу Хъусенэ зэрихьагъэм фэш1 Советскэ Союзым и Л1ыхъужъ зыфи1орэ
щытхъуц1эр Хъусен къыфагъэшъошагь.
Хъусен идунай къырык1уагъэр, л1ыгъэу зэрихьагъэр къа1уатэу тхак1охэм
Хъусен итхыгьэхэу хаутыгъагьэхэр Жэнэ Къырмызэ къыугъоижьыхи «Сэ
Хъусен иусэхэм ныбжьык1э 1офыгъохэр, щы1эк1э — псзук1эр,
Советскэ Союзым и Л1ыхъужъэу Андырхъое Хъусенэ зыщап1угьэ къуаджэу
Хьакурынэхьаблэ ипчэгу къэзыгьэдахэхэрэм ащыщых л1ыхъужъым имузей зыч1эт унэмрэ ащ ыпашъхьэ ит саугъэтымрэ. Ахэм ц1ыфэу къяк1уал1эрэр мак1эп, ау ахэм япчъагъэ хэпш1ык1эу къызыхэхъуагъэр аужырэ уахътэр ары. Хьусенэ къызыхъугъэр илъэс 90- рэ илъэс зэрэхьурэм зызыщыфагъэхьазырырэ лъэхъаным 1оф тхьабзэхэр щызэш1ахыгъ. Выставкэхэр, пчыхьэ зэхахьэхэр зэхащагъэх.
Андрыхъое Хъусенэ зыщыфэхыгъэ украинскэ селоу Дьяковэмрэ къызыщыхъугъэ
къуаджъэу Хьакурынэхьаблэрэ зэблагъэ хъугъэх. Дьяково заом щыфэхыгъэхэм ясаугъэтэу дэтым Хъусэнэ ыц1и ахэт, культурэм идворецэу селом дэтым Андрыхъуаем имузей ч1эт Селом иурам ащыщ Хъусенэ ыц1э ехьы.
Дьяковэ дэжь лъэгап1эу Хъусенэ зыщыфэхыгъэр
Народнэ депутатхэм я Шэуджэн район Совет бэмыш1эу и1эгъэ сессием
унашъо щиш1ыгъ Советскэ Союзым и Л1ыхъужъэу Андрыхъое Хъусен ыц1э Мамхыгъэ гурыт еджап1эу ар зыщеджагъэм фаусынэу.
- Для учеников 1-11 классов и дошкольников
- Бесплатные сертификаты учителям и участникам
Тинарод щы1эк1ак1эм игъэпсынк1э мамыр 1офш1энэу ыгъэцак1эрэр фашист Германиер Советскэ Союзым хьэк1экъок1агъэк1э къызытебанэм къызэщигъэкъогъагъ. Ц1ыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ , зыщыпсэурэ хэгъэгу к1асэ ишъхьафитныгъэ къаухъумэнэу зыкъа1этыгъ. Советскэ ц1ыфхэм заом л1эблэнагъэу къыщагъэлъэгъуагъэм, зык1ыныгъэшхо ахэлъэу къызырэч1эк1ыгъэм ныбжьи фэмыдэу къыш1ыгъэр яинтернационалнэ гухэлъхэр зэу, а гухэлъхэм гъусэ пытэ зэфаш1ыхэу зэрэщытхэр ары.
Тихэгъэгу инарод пстэухэм афэдэу адыгэ народым ипшъэрылъ лъап1эу ылъытэщтыгъэр фашизмэм ебэныжьыныр ары. Апэрэ мафэхэм къащегъэжьагъэу адыгэ л1ыхъуж дзэк1о мин пчъагъэ фронтым 1ухьагъэх.
Ц1ыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэмэ къахэк1ы советскэ писательхэм апэрэ мафэхэм къащегъэжьагъэу пыим пэш1уек1орэ заом чанэу хэлажьэхэу рагъэжьагъ.
Л1ыхъужъныгъэшхо зэрахьэзэ а дзак1охэр фэхыгъэх, ау гущы1эу атыгъэр къагъэшъыпкъэжьыгъ, ядзэк1о пшъэрылъ агъэцэк1агъ – сыд хъунк1и къызэк1эк1уагъэхэп.
Советскэ Союзым и Героеу Андрыхъое Хъусенэ Украинскэ къуаджэу Дяково къыухъумэзэ фэхыгъэм ехьыл1эгъэ орэдыр ш1у дэдэ зык1алъэгъурэр сыда нэмык1эу къызэрэбгуры1ощтыр. Хъусен иобразэу мы орэдым къытырэм советскэ ц1ыфым хэлъы хабзэу щыт шэнхэр зэк1э: ыпсэ зэремыблэжьыгъэр, Родинэм ишъхьафитныгъэ пае пытагъэу зэрихьагъэр къыщегъэлъагъох. Адыгэ л1ыхъужъым ехьыл1эгъэ орэдым Советскэ солдатым ыпсэ ыгъэт1ылъи пыир къызэрэзэтыригъэуцуагъэр адыгэхэми, урысхэми, украинцэхэми зэрэгъэш1агъорэр къе1о. Орэдым мырэущтэу хэлъ:
Андрыхъое Хъусенэр – псэемыблэжь к1али,
Зэошху блэк1ыгъэм л1ыгъэр щызэрехьэ.
Хэгъэгум ишъау, народыр игупсэу,
Пыим ыпсэ 1уихэу батырэу зэуагъ:
Л1ыхъужъыр егъаш1эм зэращымыгъупшэщтым ицыхьэ телъэу, къытк1эхъухьэрэ ц1ыфым ащ ил1ыгъэ агу зэрилъыщтымк1э орэдыр еухы.
Чэщ жъуагъор, уеплъэу п1озэ, къэхъугъэр умыш1эу ошъогум къезы, щымы1эгъахэ фэдэу, зэбгырэтэкъушъ мэсты. Ау ц1ыфым хэгъэгоу къызщыхъурэр, народэу къызхэк1ыгъэр ш1у ылъэгъухэу, ахэмэ янасып пае банэмэ, егъаш1эм мык1осэжьын жъуагъо ащ къизэхигъэнэн ылъэк1ыщт. Ар ошъогум имытыщт нахь мыш1эми, сидигъок1и ц1ыфмэ агу илъыщт, сыдигъок1и ц1ыфмэ къафэнэфыщт!
Илъэс т1ок1 нахь ымыгъэш1агъэми, къуаджэу Хакуринэхьаблэ къыщыхъугъэу адыгэ к1алэу Андрыхъое Хъусен ащ фэдэ мык1осэжын жъуагъо, л1ыгъэшхоу зэрихьагъэм иш1уагъэк1э, ц1ыфмэ къафигъэнэфыгъ.
Ежь ыгъэш1агъэр мак1эми, тищы1ак1э ш1улъэгъуныгъэу фыри1агъэм иинагъэ къыгъэнэфагъ. Ы1орэр ыш1агъ, ыш1эрэмрэ ыш1эшъущтымрэ ы1отагъ, иорэди ищы1ак1и зэпхыгъэхэу, зэгъусэхэу, зэхэлъхэу ыш1ыгъэх. Щы1ак1эр,орэдхэр ш1у ылъэгъущтыгъэх, губгъо хъоу-пщаухэм, къушъхьэхэм, мэзхэм агъэгуш1ощтыгъэ, ныбджэгъухэр ылъытэщтыгъэх, ыгъэщхы зэпытхэу ахэмэ ахэтыщтыгъэ.
Фашист хъунк1ак1охэм тихэгъэгу аштэнэу, тищы1ак1э агъэк1одынэу зэошхо къызыташ1ыл1эм, апэрэу фронтым к1уагъэхэм Андрыхъое Хъусен ащыщыгъ. Хэгъэгу зэошхом л1ыхъужъныгъэ хэлъэу ар щызэуагъ, политрукэу къулыкъу ыш1агъ. Фронтым 1утэу заозэ,щэу и1эри ыухи изакъоу къызэнэм, пыймэ заримытэу, тихэгъэгу непэрэ ищы1ак1э пае, к1элэц1ык1у къэхъухэрэм насып я1эу щы1энхэм, зэо маш1ом щыухъумэгъэнхэм, тхьамык1агъо амылъэгъухэу щы1энхэм, ыпсэ ыгъэт1ылъыгъ. Фашистхэу къэзыухъурэигъэхэр благъэу къызэригъэк1уал1эхи гранат закъоу къыфэнэжьыгъэр ахидзагъ. Ежьыри хэк1одагъ, пыижъхэми яаджал аригъэгъотыгъ.
А л1ыгъэшхоу Андрыхъуаем зэрихьагъэм пае Советскэ Союзым и Герой зыфи1орэ ц1эр совет тхак1охэмк1э апэрэу къыфагъэшъошагъ.Джары непэрэ мафэм саугъэтэу ш1этэу Хъусен инэплъэгъу къытфэнагъ.
Тайга Нозаки а къэралыгъом къыщыхъугъ ыкIи щэпсэу. Илъэс 19 ыныбжь. Ащ Кавказыр лъэшэу шIу ылъэгъугъ, икультурэ, ибаиныгъэ, ишэн-хабзэхэр шIогъэшIэгъоных. ЕгъашIи ымылъэгъугъэ черкесхэу (адыгэхэу) а чIыгум щыпсэухэрэм ыгукIэ апэблагъэ хъугъэ.
Тайга Нозаки Токио щэпсэу. Адыгэ къашъохэр зэрегъашIэх. КIалэм инэкIубгъоу инстаграмым итым ащ къыщетхы.
Показать полностью.
Сэнаущыгъэ зыхэлъ кIалэм тырихыгъэ видеороликхэм ащыолъэгъу ащ адыгэ къашъом зэрэщытэу зызэрэритырэр. Японием щыщ ныбжьыкIэхэм саехэмрэ цыехэмрэ ащыгъэу къашъохэр къызэрашIырэм егъэгушIо.
Зыщыпсэурэ унэм идэпкъхэр къамэхэмкIэ, адыгэ паIохэмкIэ, Кавказым ичIыопс идэхагъэ къэзгъэлъэгъорэ сурэтхэмкIэ гъэкIэрэкIагъэх.
АДЫГАБЗЭ запись закреплена
Адыгэхэм ятарихъ, лъэхъаныр
Ошъадэ ижъырэ саугъэт шъхьаI
Дунэе археологием анахь щыцIэрыIо Iуашъхьэмэ ащыщэу Ошъадэ зетIэгъагъэхэр мыгъэ илъэси 125-рэ мэхъу.
КъачIахыгъэ пкъыгъомэ афэдэхэр зыпарэкIи къамыгъотыгъэхэу хьалэмэт шъыпкъагъэх, арыти, хэушъхьафыкIыгъэу Белореченскэ (Шытхьэлэ) археологие культурэ шIэныгъэм хагъэхьагъ. Тиадыгэ тарихъ ия XIII – XV-рэ лIэшIэгъухэр къыхеубытэх.
Енэгуягъо джащыгъум нарт Iуашъхьэу Ошъадэ икъэбар Веселовскэм зэхихыгъагъэкIэ. КъыкIэлъыкIогъэ 1897-рэ илъэсым профессорым сурэтышI цIэрыIоу Константин Рерих игъусэу Мыекъуапэ къэкIогъагъ. IофшIэнхэр рамыгъажьэхэзэ абдзахэхэмрэ мэхъошхэмрэ ятхьэлъэIупIэщтыгъэу ыкIи хэсэ зэIукIапIэщтыгъэ тхьэчIэгъым къыготыгъэ Ошъадэ исурэт Рерих ышIыгъагъ ыкIи зэкIожьым зыдищэжьыгъагъ. Сурэтышхор Ленинград университетым идэпкъ 1991-рэ илъэсым нэс пылъэгъагъ. Хабзэр зызэблахъум – чIэкIодыкIыгъ.
Мыекъуапэ икъокIыпIэкIэ щытыгъэ Ошъадэ ыгузэгу метрихырэ ныкъорэ ишъомбгъуагъэу метрищэу зыратIыхым, ылъакъохэр кIэушхуагъэхэу, джабгъубгъумкIэ мыжъуакIэмэ ателъэу хьадэ къупшъхьэхэр къычIагъэщыгъагъэх. Тыжьын пкъыгъо зытIурэ гъоплъэ пчыпыджыныпэрэ ныIэп ащ къыпахыгъагъэхэр.
Iуашъхьэм ылъачIэ нэс зытырахым, етIэф мыжъо зэпыутыгъэхэр ылъапсэ къегъэтIылъэкIыгъэхэу къыхагъэщыгъагъэх. А мыжъомэ къагъэпсыщтыгъэ хъураем, кромлехым, ыкIоцI пхъэмбгъу IужъухэмкIэ зэпыутыгъэу, бэнищ зэхэтэу къыщыхагъэщыгъагъ. Якуогъагъэр зы метрэрэ сантиметрэ 42-рэ хъущтыгъэ. БэнычIэхэр къулэджэ мыжъуакIэхэмкIэ гъэпкIэгъагъэх, къопиплIымэ пкъэужъыехэр ачIэтIэгъагъэх. Хьэдэ зырызэу аралъхьажьыгъагъэхэм алъакъохэр кIэушхогъагъэх, ашъхьэхэр къыблэмкIэ гъэзэгъагъэх. ДжабгъумкIэ ахэри мыжъуакIэмэ ателъыгъэх. Шъхьамысхэу атыратэкъогъэгъэ щыфэм къупшъхьэхэр плъыжьыбзэ ышIыгъагъэх.
КъыблэмкIэ гъэзэгъэгъэ бэным дэлъыгъэм пкъыгъуабэ пылъыгъ: дышъэ къэгъагъэхэр зытешIыхьэгъэхэ диадемэр, щыгъышхохэу ыкIи щыгъыжъыехэу тыжьыным, дышъэм, мыжъо лъапIэхэм ахэшIыкIыгъэхэр. ЯпчъагъэкIэ 5000-м ехъущтыгъэх. Дышъэ тенэч пIуакIэмэ ахэутыгъэгъэ аслъанхэмрэ цухэмрэ, акIэлъэныкъохэр къатепшыхэу, пшIы пчъагъэ хъущтыгъэх. Лъэбакъохэрэм фэдэу шIыгъэхэу апакIэмэ гъонэжъыехэр ахэхыгъагъэх. Ахэр зыгорэм тырадэщтыгъэх, радэщтыгъэх. Апэрэ дышъэидэхэр ары зыфэдагъэхэр. Нэужым охътабэ тешIи сырымэхэр, дышъэ Iуданэхэр яIэхэ зэхъум, хадыкIыхэу рагъэжьэгъагъ.
Хьэдэ къупшъхьэм ыбгъукIэ 8 хъухэу тыжьын сырбыхэр зы метрэрэ сантиметрэ 17-рэ якIыхьагъэхэу щылъыгъэх. Ахэм апагъанэщтыгъэ дышъэ ыкIи тыжьын цу скульптурэхэр тIурытIоу къаголъыгъэх.
БэнычIэм хьакъу-шыкъу зэмлIэужыгъохэр: дышъэм, тыжьыным, етIэ гъэжъагъэм ахэшIыкIыгъэу итыгъэх. Джэрз ыкIи мыжъо Iэмэ-псымэхэр ахэлъыгъэх.
Зэгорэм ЛэупэкIэ Нурбыйрэ сэрырэ КъэзэныкъоякIэр зыдэщысыщтыгъэм мыутIэ зэолI закъом икъупшъхьэхэр къыщыдгъотыжьыгъагъэх. Ащ хьакъу-шыкъу зэмлIэужыгъохэу 26-рэ, амфорэ инитIу ахэтэу, къегъэуцокIыгъагъэх.
ИжъыкIэ адыгэхэр лIагъэмэ лъэшэу ащыщтэщтыгъэх. Яягъэ къарамыгъэкIыжьыным пае пкъыгъуабэ адычIалъхьажьыщтыгъ. ЩэIэфэ ыгъэфедэщтыгъэхэр хьадрыхэ къыщышъхьэпэжьыщтхэу гугъэщтыгъэх.
Мыекъопэ культурэм изэгъэшIэн зэпыурэп
Ошъэдэ Iуашъхьэ имызакъоу, илэгъухэм, нэмыкIхэу ыужырэ зэманхэм ашIыгъэхэми пкъыгъуабэ къачIэтэхыжьы.
Темыр Кавказым итарихърэ иархеологиерэ Мыекъопэ культурэр анахь лъагэхэм ахалъытэ. КъызэрэтIуагъэу, мыгъэ Ошъадэ затIыгъагъэр илъэси 125-рэ мэхъу. Европэм щауплъэкIугъэ Iошъхьэ байхэм анахьыжъ, къычIахыгъэхэр хьалэмэт шъыпкъэх.
Мыщ дэжьым къэIогъэн фае тичIыналъэ къырагъотэгъэ Iуашъхьэм ибаигъэ адыгэхэм илъэсыбэрэ къарамыпэсэу, зыгорэм къикIыгъэ лъэрыхь горэ мыщ щагъэтIылъыжьыгъагъэу зэралъытэщтыгъэр. Экспедициехэм джэрз пасэм хэхьэрэ псэупIэжъхэр бэу къыхагъэщыхи, Ошъадэ къычIахыгъэмэ афэдэхэр къагъотыхэ зэхъум, Мыекъопэ культурэм ыцIэ гъэнэфагъэу къыраIо хъугъэ. Ащ хэхьэрэ псэупIэжъхэр, саугъэт гъэшIэгъонхэр илъэс къэс къыхэтэгъэщыжьых, уплъэкIунхэр ащытэшIых.
Темэн (Тамань) щегъэжьагъэу Дагъыстан нэсэу, Темыр Кавказым Мыекъопэ культурэр зэрилъыр ыкIи ащ гупчэ шъыпкъэу иIэр зэрэ Адыгеир дгъэунэфыгъапэ.
Гъэ къэс псэупIэжъхэр, Iуашъхьэхэр къыхэтэгъэщых, тятIэ. Аужырэ илъэс 40-м Краснодар псыIыгъыпIэм инэпкъхэм нахьыбэрэ Iоф ащытшIагъ. Урысыем, Францием, Швейцарием къарыкIырэ археологхэр тигъусэхэу уплъэкIунхэр зэдэтшIыгъэх. Мыекъопэ культурэм ыныбжь илъэс 5500-рэ зэрэхъурэр, ыпэкIэ ыныбжьэу къаIощтыгъэм илъэс 1000-кIэ зэрэнахьыбэр французхэмрэ тэрырэ зэдэдгъэунэфыгъ.
Зэрэдунаеу анахь щагъэшIагъоу, мэхьанэшхо зэратырэмэ Мыекъопэ культурэр ащыщ, адыгэ лъэпкъым ылъапсэ епхыгъэ шъыпкъ. Ау ащ емылъытыгъэу, ифэшъуашэм тетэу саугъэтыр дгъэлъапIэрэп. Шъыпкъэ, Адыгеим игугъу къашIызэ зыгорэхэр тихэку ехьылIагъэу къызыхаутыкIэ, апэрапшIэу Ошъэдэ Iуашъхьэм ыцIэ къыраIо.
ЗыщатIыгъагъэм узыIухьэкIэ, Ошъадэ ихъишъэ Адыгеим икъоу зэрэщамыгъэшIагъорэр къыбгурэIо. Дунэе археологием щыцIэрыIо саугъэтым нэпэеплъэу фагъэуцугъэр епэсыгъахэп. КъэнэтIэхэсым фэдэу мыжъо пкъэу кIэко гъумым ыгупэкIэ хэутыгъэ пкъыгъохэм янахьыбэр Iуашъхьэм къычIахыгъэмэ зыпарэкIи яхьылIэгъахэп. Половец ныоу ыкIыбкIэ тешIыхьагъэр адыгэ тарихъым иджэрз пасэ зэрепхыгъэр къатшIэрэп. Ошъадэ къычIахыгъэ артефактхэм ясурэт зытIу ыгупэкIэ тетых, ау адрэ къаготхэу тешIыхьагъэхэр Мыекъопэ Iошъхьэшхор зызэтыратакъом ахэм афэдэхэр джыри къаугупшысыгъагъэхэп.
Тэу Аслъан.
АР и Лъэпкъ музей шIэныгъэхэмкIэ иIофышI, археолог, Урысыем ижурналистхэм я Союз хэт.
Нет. Ибо настолько стали ленивыми, что даже на такую простую тему пару предложений не хотят писать.
Да, я оч вредная.
Тебе здесь сочинение никто писать не будет.
Алия, изверг
Алия, молчу молчу
Алан, А так,я просто сказал
Анна, а так , я тоже
Абдул Король
Автор кто?
Что ж человеку то не помогаете?
Анэ. Сыт хуэдиз 1эф1агърэ гуапагърэ къуитрэ мы зы псалъэм,сыту мыхьэнэ куэд къик1рэ мыбы.
«Анэр анэщ» жып1эмэ,абы псори къок1:укъызэрилъагъури зэрыплъагъужри,къыпхуи1э щытык1эри,хуи1эжри,зэрумыужэгъури укъызэримыужэгъури.Куэдрэ,куэдыщэрэ,уеблэмэ игъащ1эк1э зэрыбгъэпсэунури.Анэм и 1эф1щ япэ дыдэ зыхэпщ1эри,зи хуабэ къыплъысри,зи лъагъуныгъэ мык1уэщ1к1э
Показать полностью. зозыгъэгъэнщ1ри.Аращ уи унэр дыщэк1э зыблэну яужь итри,псоми нэхърэ нэхъ насыпыф1э уищ1ыну хущ1экъури,игъащ1эк1э къомыфыгъуэну-къомыижынури,сыт хуэдиз ехъул1эныгъэ е къулеягъэ умыгъуэтами.
Гъащ1э мыхъумыщ1эми,зэман бзаджэми азырщ-анэрщ-зызымыхъуэжу къанэр:и сабийм тегужьеик1ауэ,жей лъэпкъ имыщ1эу,абы и псэук1э,п1ык1э хъунум йогупсыс.Анэр сыт щыгъуи быным папщ1эк1э хыхьэфынущ маф1эм.
Ц1ыхум гузэвэгъуэ къыщылъысам деж ипэ псалъэу а гузэвэгъуэм къыхихыжыфыр «мамэ» жыхуи1э а псалъэ закъуэрщ.Щ1ым дытетыф дызэрыхъуу,жьым дытесу псым депыджын щ1ыдодзэ.Ауэ анэгур маблэр,анэпсэм ди гъащ1эр нэху тщещ1.Анэгур дэнэк1и мажэ:еджэн хуейщ,яшэн хуейщ,абы пыщ1а дэтхэнэ зы 1уэхугъуэри зи фэм нэхъыбэу дэк1ыр анэрщ.Анэгур тхьэмыщк1эщ.И быныр «мыпхуэдэ сыхьэтым къэк1уэж» жи1эу щ1игъэк1арэ къэгувамэ,маф1эм ирегъэс,псым ирегъэтхьэлэ,мыгъуагъэ куэдым анэпсэм къыщежыхь.
Щ1алэгъуалэм куэдым къагуры1уэркъым анэм къытхуищ1э псор.Анэм и джэ макъи и лъэ1уи ди тхьэк1умэм щызэхимых щы1эщ.Ауэ анэм и джэ макъыр псом нэхърэ нэхъапэщ.
Дунейм узэрыхэплъэр,уэзыгъэлъагъур,1эф1 къыпщызыщ1ыр нэращи,анэр-нэ пэлъытэщ.Аращ щ1ыжа1эр»Анэр нэщ», жа1эу.
Анэм къуитар къуетыпэ,анэ1эм къы1эщ1эк1ам нэхъ хьэлэл щы1экъым.Анэм къуит тыгъэр чэнджащи щ1егъуэжи зыхэмылъ гуапагъэщ.Укъыщалъхуа махуэм щыщ1эдзауэ анэм хузэф1эк1 псори къыпхуещ1э.А псоми урегъэгупсыс -Анэгук1э къе1эри анэ1эк1э къитри къызитам къысхуищ1ащ -жыхуи1э псалъэжьым.Уэри укъэзылъхуа,гугъу апхуэдизрэ къыбдехьа анэм и хьэкъышхуэ зэрыптелъыр зэик1 зыщыбгъэгъупщэ хъунукъым.Щ1ымахуэ щ1ы1и,жьапщэ махуэми анэм дыгъэр къытхурегъэпсыф,уэрэдыр щ1ыналъэм макъыбэу зэрылъэлъу щегъэ1уф.
Читайте также:
- Что тебя раздражает в людях сочинение
- Почему нельзя сдаваться сочинение
- Сочинение наблюдение за небом
- Сочинение будущее в пьесе вишневый сад
- Моя мама рентгенолаборант сочинение
Заор — мэш1уае. Ц1ыфмэ ящы1эныгъэ заом зэщекъо. Нэпсыр , тхьамык1агъор , л1эныгъэр къыздехьых.
Гукъао щыт нахь мыш1эми , тэри тикъэралыгъо а тхьамык1агъор зынэсыгъэмэ ащыщ, 1941-рэ илъэсым июным и 22-м а гущы1э гуаор зэхэтхыгъ, къыднэсыгъ. Германиер ош1э- дэмыш1эу къыттебэнагъ. Къэбар гухэк1ыр зэк1эми алъы1эсыгъ. Зы унагъо мы тхьамык1агъом рэхьатэу къыгъэнагъэп. Ц1ыф лъэпкъ зэфэшъхьафэу исыр зэк1э пыим зэкъотэу пэуцугъэх.
Тэ тинасып къыхьыгъ ык1и мамыр къэралыгъом тыщэпсэу. Ау а мамырныгъэм икъыдэхын мак1эп ц1ыфэу хэлэжьагъэр, фэхыгъэхэри бэдэд. Заом икъэбар тэ тхылъхэмк1э ык1и фильмэхэмк1э тэш1э. Рассказхэу , повестхэу, романхэу титхак1омэ атхыгъэхэм тяджэзэ, л1ыгъэ зезыхьэгъэ л1ыхъужъхэм нэ1уасэ тафэхъу. Ахэмэ къинэу алъэгъугъэр, тэ тынэмэ къак1эуцо, зыхэтэш1э. Адыгэ лъэпкъым ишъэо к1асэхэу: Ш1уц1э Абубэчыр, Къош Алый , Андрыхъое Хъусен ык1и нэмык1хэр пыим пхъашэу пэуцугъэх. Щтэр амыш1эу , псэемыблэжьэу заом пэ1ууцуагъэх.Ныбжьык1э дэдэхэу ахэр мы тхьамык1агъом хиубытагъэх.Ау щыт нахь мыш1эми алъэк1 къагъэнагъэп, апсэ агъэт1ылъыфэ пыим езэуагъэх.Заом къыхьыгъэ тхьамык1агъор хэти щыгъупшэщтэп. Л1ыхъужъэу зыпсэ зыгъэт1ылъыгъэхэр, тэ ренэу тыгу илъыщтых.
Маим и 9-м гъэтхапэм идэхэгъум тек1оныгъэм и Мафэ хэтэугъэнэфык1ы.Л1ыхъужъхэм ягугъу тэш1ы, уасэ афэтэш1ы.
Тэ тызщыпсэурэ Республиэу Адыгеир тидзэхэм 1943- рэ илъэсым мэзаем 18-м шъхьафит аш1ыгъ. А хъугъэ-ш1агъэри лъэшэу тэгъэлъап1э. Зэо лъэхъанхэм къык1оц1 Адыгеим иц1ыфхэм ащыщхэу мин пш1ык1утфым ехъу ( ахэмэ ащыщэу минипш1ым ехъу адыгэхэу) орденхэмрэ медальхэмрэ къафагъэшъошагъэу щыт. Аужрэ илъэсхэм тиреспубликэ къыщыдагъэк1ыгъ « Ш1эжь тхылъыр».Ащ дэт 30543 лъэкъуац1эу, Адыгеим щыщхэу, заом хэк1одагъэу.
Хэтрэ ц1ыфи силъэ1у фэсэгъэхьы тидунай заор къыщемыжьэнэу. Ошъогур къабзэу , уцыр къашхъоу, дунаир мамырэу тыпсэунэу тыфэжъугъэбан!
17.11.2017 17:49
Примерное время чтения: 2 минуты
933
Майкоп, 17 ноября — АиФ-Адыгея.
Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат Шэуджэн районым зэкIом, Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу, усакIоу Андырхъое Хъусен имемориальнэ музей щыIагъ.
ТичIыпIэгъу лIыхъужъныгъэшхо зэрэзэрихьагъэр ащымыгъупшэным пае я 80-рэ илъэсхэм яублэгъум мы музеир къуаджэу Хьакурынэхьаблэ къыщызэIуахыгъ. 1941-рэ илъэсым младшэ политрукэу Андырхъое Хъусен Луганскэ хэкумкIэ къуаджэу Дьяково дэжь щыфэхыгъ. Украинэ къуаджэм дэсхэм джы къызнэсыгъэми псэемыблэжьэу адыгэ кIалэр зэрэщытыгъэр ащыгъупшэрэп.
Музеир къызызэIуахыгъэр илъэс 35-рэ зыщыхъурэм ехъулIэу Андырхъое Хъусен исаугъэт Хьакурынэхьаблэ щагъэкIэжьыгъ, музеим къыпэIулъ чIыпIэр плиткэкIэ апкIагъ, унашъхьэр агъэцэкIэжьыгъ, унэ кIоцIым ищыкIэгъэ псэолъэшIын IофшIэнхэр рашIылIагъэх. Республикэ, чIыпIэ бюджетхэм, фондэу «ТекIоныгъ» зыфиIорэм ащ пае мылъку къахагъэкIыгъ, спонсорхэри ахъщэкIэ къадеIагъэх.
Республикэм и ЛIышъхьэ Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ имузей экспонатхэу чIэлъхэм нэIуасэ зафишIыгъ, шIэжь тхылъым дэтхагъ. НепэкIэ ятфэнэрэ шIэжь тхылъым ягущыIэ фабэхэр къыданэх, апэриплIымэ музеир зэзыгъэлъэгъугъэхэ хьакIэхэр адэтхагъэх.
Музеим идиректорэу Мэрэтыкъо Сайхьатрэ экскурсиехэр зезыщэу Хъут Фатимэрэ къызэраIотагъэмкIэ, Андырхъое Хъусен ищыIэныгъэрэ итворчествэрэ афэгъэхьыгъэ экспонат 1830-рэ фэдиз музеим къыщагъэлъагъо. Я 30-рэ илъэсхэр ары усэкIо ныбжьыкIэм иапэрэ усэхэр къыхаутхэу заублэгъагъэр. Я 70-рэ илъэсхэм «Орэд къэсIощт» зыфиIорэ тхылъым ахэр щызэхаугъоежьыгъагъэх, къэзытхырэр Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу.
«Андырхъое Хъусен ищыIэныгъэ узэрэпсэун, Хэгъэгур шIу зэрэплъэгъун фаемкIэ щысэтехыпIэшIоу щыт. Ащ лIыхъужъныгъэу зэрихьагъэр ащыгъупшэ хъущтэп, ныбжьыкIэхэмкIэ ар щысэтехыпIэу щытын фае. ГъэшIэ кIако зиIэгъэ тичIыпIэгъу лъэшэу тырэгушхо. Республикэм щыпсэухэрэм, ихьакIэхэм мы музеир якIуапIэу щытыным мэхьанэшхо иIэу сэлъытэ. Дэгъоу зэрэлажьэхэрэм, ЛIыхъужъыр зэрагъэлъапIэрэм апае музеим Iоф щызышIэхэрэм лъэшэу сафэраз», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Смотрите также:
- Район хьыкумым иунакIэ Хьакурынэхьаблэ къыщызэIуахыгъ →
- НыбжьыкIэхэм ядзэ-патриот пIуныгъэ гъэлъэшыгъэныр →
- ЦIыфхэр зэрищэлIэщтых →
Также вам может быть интересно
Слайд 1
У р о к
а д ы г е й с к о й
л и те р а т у р ы
Учитель адыгейского языка и литературы МБОУ СОШ №6
Хаткова Сусана Кимовна
Слайд 2
Слайд 3
Андырхъое Хъусен мартым и 2-м 1920-рэ илъэсым
къуаджэу Хьакуринэхьаблэ (
джы Шэуджэнхьаблэ) къыщыхъугъ.
Къызэрыхъухьагъэр мэкъумэщыш1э унагъу. Яунэ л1ыжъ к1уап1эу, къэбарыжъхэр къыща1оу щызэхэсыщтыгъэх.
Слайд 4
1935 –рэ илъэсым Краснодар дэт Адыгэ педтехникумым ч1ахьэ.
1938-рэ илъэсым
педучилищэр къызеухым ыуж, хэку газетэу «Социалистическэ Адыгеим» иредакцие мазэ заулэрэ Андырхъое Хъусенэ 1оф щиш1агъ.
Слайд 5
СЕНТЯБРЭМ И 30–М ИЛЪЭСЫМ ЮЖНЭ ФРОНТЫМ ИПОЛИТОТДЕЛ КЪЫДИГЪЭК1ЫГЪЭ
ЛИСТОВКЭМ ФРОНТЫР
ЗЭЛЪИБЫБЫХЬАГЪ. АЩ ИТХЭГЪАГЪ: «ВОИН СТРЕЛОК! БЕРИ ПРИМЕР С ИНИЦИАТОРА СНАЙПЕРСКОГО ДВИЖЕНИЯ МЛАДШЕГО ПОЛИТРУКА ХУСЕНА АНДРУХАЕВА! СТАНОВИСЬ СНАЙПЕРОМ…!»
Слайд 6
Заор къызежьэм Андырхъое Хъусенэ ротэм иполитрукэу щытыгъ.
Слайд 7
«УЯНЭК1Э УСАБЫЙМИ, ХЭГЪЭГУМ 1АШЭР КЪЫПФЕГЪЭШЪУАШЭМЭ, Л1Ы УХЪУГЪ. ОРЭДЫЖЪЫМ ХЭТ ГУЩЫ1ЭР
ОШ1ЭЖЬА: «ШЪУЗЫШ1УМ ЫКЪУИТ1У КЪЭЩТАГЪ ЯШЪУМГЪА1У…»- «Ч1ЫГУР КЪЭМЫЩТЭУ СЫКЪЭЩТЭНЭП».
Слайд 8
Слайд 9
«..Андырхъое Хъусен … орэды1эу дэк1ыгъ, батырэу къытхэхьажьыгъ. Ащ ыгоу мэш1ошхоу
блэщтыгъэм орэдми, чатэми ак1уач1э зы ыш1ыгъ».
Кэстэнэ Дмитрий
Советский поэт, писатель и журналист. Герой Советского Союза.
Политрук роты 733 стрелкового полка 136 стрелковой дивизии 18 армии Южного фронта.
Хусен Андрухаев родился 2 марта 1920 года в ауле Хакуринохабль, Республика Адыгея. С детсва увлекался поэзией. Первое стихотворение юного поэта на адыгейском языке «Шехурадже», было опубликовано в печати в 1934 году, когда Хусену было 14 лет. После окончания школы в 1935 году поступил в Адыгейский педагогический техникум. В том же году, принял участие в совещании молодых писателей в городе Ростов-на-Дону.
Активную трудовую деятельность, Андрухаев начал непосредственно по окончании обучения в техникуме, с работы в редакции местной газеты. С июня 1939 года являлся корреспондентом областной газеты «Социалистическая Адыгея».
На службу в ряды Красной Армии, Хусен поступил в январе 1940 года. С 1941 года, по окончании Сталинградского военно-политического училища, служил в должности младшего политрука, а затем, назначен на должность политрука роты 733-го стрелкового полка 136-й стрелковой дивизии 18-й армии Южного Фронта.
Позднее, 8 ноября 1941 года, в ожесточенном бою на окраине села Дьяково, Украина, немцы, получив подкрепление в танках и живой силе, ведя ожесточенный артиллерийский и минометный огонь, стремились как можно быстрее овладеть вышеуказанным населенным пунктом.
В задачу подразделения, в котором находился Хусен Андрухаев, входила оборона вверенного участка фронта до подхода резервных сил. В ходе боя, погиб командир роты, и появилась острая необходимость в дальнейшей организации эффективных действий советских бойцов, и тут раздался громкий голос: — «Слушай мою команду!», и поднявшись во весь рост, младший политрук Андрухаев первым устремился в атаку на врага. Увидев происходящее, уцелевшие бойцы роты поддержали отважного воина, но противник, во много раз превосходивший атакующих, окружал красноармейцев, стремясь прежде всего захватить в плен нового командира.
С целью исключить возможность окружения и полного уничтожения оставшихся в живых товарищей, Хусан отдал приказ отходить, а сам остался прикрывать отход подразделения.
Немцы наседали, зная, что офицер остался один, кричали: «Рус, сдавайся!», на что раненый Хусен Андрухаев, отстреливаясь, отвечал: «Русские не сдаются!». Когда закончились патроны, политрук взял в руки противотанковые гранаты и, дождавшись, когда фашисты подберутся ближе, с криком «На, возьмите, гады!» подорвал себя вместе с врагами.
Похоронен в братской могиле в селе Дьяково, Луганская область, Украина.
Впоследствии, Указом Президиума Верховного Совета СССР от 27 марта 1942 года младшему политруку Хусену Борежевичу Андрухаеву посмертно присвоено звание Герой Советского Союза.
Награды Хусена Андрухаева
Медаль «Золотая Звезда» Героя Советского Союза
Орден Ленина
Память об Хусене Андрухаеве
Именем Андрухаева названы улицы в Майкопе, Адыгейске, Хакуринохабле, Тахтамукае, Яблоновском, Старобжегокае и в селе Дьяково.
Имя Героя носит небольшой теплоход, осуществляющий рейсы между Анапой и Джемете.
Имя Героя носит Адыгейский педагогический колледж в Майкопе, на котором ему установлена мемориальная доска.
В родном ауле Хакуринохабль и в селе Дьяково установлены памятники и открыты музеи.
В селе Дьяково Луганской области установлен памятник Герою Советского Союза Хусену Андрухаеву.
Творчество Хусена Андрухева
Наиболее известны стихи: «У портрета Маяковского», «Две жизни», «Два аула».
Сборник стихов «Я буду петь».
Сборник стихов на русском и адыгейском языках «Считайте меня живым».
24.05.2019