Батырлыкта матурлык сочинение

Тема. Батырлыкта – матурлык.
Максат: Батырлык т?шенч?сен а?лап, ?с?рл?рд?н ?зекл?р, тормыштан мисаллар бел?н д?лилли бел?л?рен? иреш?, газета – журналлардан, т?рле китаплардан м?гъл?мат табарга, эзл?нерг? ?йр?т?, аларны? фикерл?? с?л?тен ?стер?, укучыларда ихтыяр к?че, ми?ербанлык сыйфатлары т?рбиял??.
Д?рес тибы:  д?рес-проект (проект яклау)
Метод: укытучы с?зе, акыл штурмы, т?ркемн?рд? эш, ?ыр ты?лау, ?ырлау
?и?азлау: тактада Ф.Яруллин, М.??лил, Н.Островский, А.Алиш портретлары ??м аларны? ?с?рл?ренн?н алынган батырлык турында ?зекл?р; й?р?к р?семе, слайдлар, ДVД-плеер, дискалар,фломастер, китаплар к?рг?зм?се.
Д?рес барышы
1.Оештыру
– Ис?нмесез, укучылар,
Х?ерле к?нн?р сезг?!
– Ис?нмесез, укытучы апа. Х?ерле к?н сезг? д?.
– Зи?ен ??м тел ачкычлары
Телимен ??мм?гезг?!
– Укучылар , ?д?бият д?ресен башлыйбыз. Б?ген д?ресебезне? темасын шигырь юлларын ты?лап ?тк?нн?н со? белерсез. ( слайд)
“Батыр ?л? ?лм?с ат алып,
Батырлыклар бел?н макталып,
Исме? калсын ?зе? ?лс?? д?,
Тарихларда укып ятларлык.”
– дип язган б?ек шагыйрь Муса ??лил.
??лил к?т?рг?н теманы д?вам итеп без б?ген батырлык турында с?йл?шербез. Безне? арада да батырлык кылучылар, ?з иле, халкы ?чен ?анын да бирерг? ?зер булучылар к?бр?к булсын ?чен сезне шушы темага с?йл?шерг? чакырам.
2. Алынган белемн?рне актуальл?штер?.
– Батыр, батырлык с?зл?рен сез ничек а?лыйсыз? Кемн?рне батырлар дип атап була? (укучыларны? ?авапларын ты?лау )
– ? мен? татар телене? а?латмалы с?злегенд? батыр с?зене? м?гън?се болай диеп бирелг?н: (слайд)
Батыр – курыкмаучанлык, кыюлык, к?члелек, у?ганлык сыйфатлары бел?н танылган ш?хес.
– ?йе, укучылар,сезне? фикерл?регез бел?н мондагы фикерл?р туры кил?.
– Сезне? бел?н ?тк?н д?рест? нинди ?с?р бел?н таныштык?
– Тылдагы халык дошманга каршы ничек к?р?ш?? Нинди батырлык ?рн?кл?ре бел?н таныштыгыз? ?с?рд?ге мисаллар бел?н исбатлагыз.
(Укучылар ?с?рд?н табып укыйлар)
– Укучылар, сез ничек уйлыйсыз, тыныч к?нн?рд? д? батырлык эшл?п буламы? (укучыларны? ?аваплары)
– ?йе, балалар. Батырлык т?шенч?се бик тир?н м?гън?ле ик?н. Сугышта да, тыныч к?нн?рд? д? ?зл?рене? батырлыклары бел?н д?ньяны сокландырган кешел?р бик к?п. Моны? шулай ик?нлеген сез б?генге д?рест? ?зегезне? проектларыгыз бел?н исбатларсыз.
3. Т?п ?леш.
Б?генге д?ресебезне? планы: (слайд)
1. Минем яраткан ?с?ремд? батырлык.
2. ?д?биятта тыныч тормыштагы батырлык ?рн?ге.
3. Газета – журналлардан батырлык турында м?гъл?матлар  эзл??.
Беренче тема буенча Г?з?л бел?н Фир?з ?зерл?дел?р.
– Без М.??лилне? шигырьл?рен укырга яратабыз. Аны? шигырьл?ренд? к?т?релг?н темалар – Ватан, халык алдында ?аваплылык хисе, к?р?ш рухы, дошманны ?и??г? ышаныч – чын м?гън?сенд? шагыйрьне? зур ихтыяр к?чен? ия булуын к?рс?т?л?р. Аны? тормышы да, и?аты да батырлыкка ти?.
Проектабызны “Муса ??лил – ка?арман язучы” дип атадык (слайдлар ярд?менд? с?йлил?р).
Укытучы: М. ??лил бел?н берг? тоткынлыкта шушы районны? К?ек авылыннан язучы А.Алиш та була. Аны Мусаны? “у? кулы” дип т? й?рт?л?р. Сезне? аны? музеенда булганыгыз бар. Бер ?к т?рле хисл?р бел?н яну, туган ил, газиз якыннар турында уйлау, ?лб?тт? патриотизм алар шигъриятен якынлаштырган.
(М. ??лилне? “?ырларым” ?ырын ты?лау.)
Укытучы: Батырлыкны сугыш вакытында гына т?гел, тыныч тормышта да эшл?п була. Моны безг? Василий ??м Динар ?зл?рене? проекты бел?н исбатлап к?рс?терл?р.
Укучылар: Проектабызны язучы Ф.Яруллинга багышладык. Ч?нки татар ?д?ияты ?зене? тормышы ??м и?аты бел?н корыч ихтыярны? ?рн?ге булган Ф.Яруллин бел?н горурлана(слайдлар ярд?менд? с?йлил?р).
Укытучы: Ф.Яруллинга багышлап 90 нчы м?кт?п – гимназия укытучылары “Х?рм?тле Ф.Яруллинга” шигырен язалар. Сезг? шигырьд?н ?зек укыйм.
Чишм? кебек Сине? и?ат юлы?,
Ди?гез кад?р Синд? сабырлык.
?зе?н?н со? ?лм?с исеме? калса,
Шул т?гелме и? зур батырлык?
Олы ?анлы, матур, батыр булып,
Й?р?ген? керде? ??ркемне?.
Сокландыргыч изге исеме? бел?н
Горурлыгы булды? халкымны?.
Ф.Яруллин укытучыларга ?зене? р?хм?тен белдереп, аларга багышлап ?ыр яза. (“И? г?з?л кеше ик?нсез” ?ырын берг? ?ырлау)
Укытучы: Шундый батыр й?р?кле булу ?чен ?зе?д? ихтыяр к?чен т?рбиял?рг? кир?к. ? ничек т?рбиял?п була?
(укучыларны? ?авапларын ты?лау)
Д?рес балалар. Беренче тапкыр гал?м ки?лекл?рен? чыккан Ю.Гагарин болай диг?н: (слайд)
– Ихтыяр к?ченме? Си?а нидер эшл?рг? кир?к, ? син тел?мисе?. Ул яхшы эшк? ?зе?не м??б?р ит. Ихтыяр к?че ?з – ?зе? бел?н идар? ит? бел?, кыланышлары?ны контрольд? тоту ??м тел?с? нинди кыенлыкларны да ?и??рг? с?л?тле булу диг?н с?з бит ул. (Ю.Гагарин “Есть пламя”)
Укучылар, б?лки безне? тир?-ягыбызда да бардыр ул физик газапларны ?и?еп, ??р туган та?га с?енеп и?ат ит?чел?р, яки инвалид булып та спортта, хезм?тт? ?и?? яклаучылар. Бу турыда безг? Илфат с?йл?р. (слайд)
Илфат: Мин шушы районны? ?чк?л авылында яш??че В.А.Петряев турында с?йлим. Аны? тормышы да батырлыкка ти?.
Укытучы: Укучылар, батырлыкны? яше бар мик?н? Б?лки сезне? арагызда да кыюлык к?рс?т?чел?р  бардыр? (Илфат ?зе бел?н булган х?лне с?йли).
Татар халкыны? батырлык турында бик к?п м?кальл?ре бар. Сез аларны бел?сез мик?н? Д?вам итегез.
Батырлыкта – … (матурлык).
Батырга – … (?лем юк).
Батыр – … (яуда беленер)
Батыр ?лс? д?, – … (даны ?лми)
4. Йомгаклау.
Укытучы: С?йл?г?нн?рд?н чыгып, балалар, ?йтегез инде, н?рс? со? ул батырлык? Батырлык диг?н с?з ?з эчен? нинди сыйфатларны сыйдыра?
Д?вам итегез
Батыр кеше … (акыл штурмы)
(Тактадагы й?р?к р?семен? ?зе уйлаган с?зне язып беркет?).
– Фир?з безг? “Сабантуй” газетасыннан тапкан Галия Гайнетдинованы?  “Кеше булыйм  дис??” шигырен укыр.
Кыл яхшылык кешел?рг? –
Кеше булыйм дис??.
Авыр булыр, ?сл?ре??
Г?на? туны кис??.
Кир?к булса коткарырга
Батып баручыны,
Кулы? суз да коткар сагыш-
Мо?га таручыны.
Кеше булып яшим дис??,
Бул син кешелекле.
Б?хетле к?н итим дис??,
Бул син игелекле.
5.Н?ти??.
– Укучылар, нинди н?ти??г? килдек?
– Батырлык кешелек бел?н ян?ш? атлый. Ул яш?г?н, яши, яш?р. К?чле рухлы, нык ихтыярлы, кешел?рг? карата кешелеклелек сыйфатларын т?рбиял?рг?.
6. Билгел?р кую.
– Укучылар, минемч?, без алга куелган максатыбызга ирештек. Куелган сорауларга тулысынча ?авап бир? алдык, тема тулысынча ачылды. ??р укучы д?рест? актив катнашты, белемн?регезне д?лилл?п к?рс?т? белдегез. ?д?пле булыгыз!
7. ?й эше.
“Батырлыкта – матурлык”  темасына сочинение язарга.

Батырлык – н?рс? ул?
Батырлык. Бу с?з н?рс?не а?лата со?? ?леге с?зне? м?гън?сен мин С. И. Ожеговны? а?латмалы с?злегенд? таптым. Батырлык – героик, фидакарь, кыю эшл?нг?н эш ул. ??м к?п очракта аны балалар эшли. ?леге батырлыклар алдында без башыбызны иярг? тиешбез.
Батырлык турында китапларда да еш язалар. Мин к?пт?н т?гел шундый китапларны? берсен – В. О. Богомоловны? “Иван” повестен укыдым. ?леге повесть минем яшьт?шем – унике яшьлек малай турында. Аны? балачагын сугыш йота – ?тисен фашистлар ?тер?, ? б?л?к?й се?елесе аны? кулында ?ан бир?. Сугышны? беренче к?нн?ре а?а коточкыч михн?тл?р китер?, шушы югалту –  газаплар аны бернич? яшьк? олыгайта да инде. Ул бары кайгы – сагышлары бел?н бер?зе кала, шул вакытта дошманнан ?ч алырга, безне? армияг? файдалы булырга с?з биреп, партизан отрядына кит?.
Богомолов ?зене? героена Иван дип ?итди исем куша. А?а башкача исем кушу м?мкин д? булмагандыр. ?леге малайга ?лк?нн?р кебек ?к бик к?п сынаулар узарга туры кил?. ?мма ул ?зенд? немец армиясен? карата дошманлык хисл?ре кичерс? д?, горурлыгын ??м кешелек сыйфатларын саклап кала ала.
Иванны? к?зл?ренд? ??м характерында – ?лк?нн?р ныклыгы, тышкы кыяф?тенд? ис? чарасызлык билгел?ре ярылып ята. Аны? ?чен и? м??име – бурыч, ?зе ш?гыльл?нг?н эш. Ул нык ихтыярлы, к?чле рухлы.
Аны? ?йл?н? – тир?сенд?ге ?лк?нн?р яшь булуыны да карамастан, м?ст?кыйль булуын а?лыйлар, аны сугышны? бар михн?тл?ренн?н сакларга телил?р. Яраталар, кызганалар, аны? тормышын ничек т? ?и?ел?йтерг? тырышалар. Иван Бондаревны интернатка ?иб?р?л?р. ?мма ул аннан кача. Малай сугыш вакытында уку м?мкин т?геллеген яхшы а?лый.
Сугыш вакыты булуга да карамастан, бала балалыгын югалтмый, фронтта да ул уеннар ?чен вакыт таба. Иван да башка малайлар кебек ?к пычаклар ?ыю бел?н ш?гыльл?н?. Гальцевта финка к?рг?ч, ул аны ?зен? б?л?к ит?ен ?тен?. ?мма тегесе дустыны? ист?леге булган ?леге пычакны б?л?к ит? алмаячагын ?йт?. Шул чакта Иван землянкада бер?зе кала, пычак, бинокль ала ??м сугыш уены уйный башлый. ?зен ул командир итеп к?з алдына китер?. ??м билгеле инде, ?зене? уеннарында ??рчак ?и?? ??м сугыш озакламый т?мамланачак дип хыяллана.
?мма тормышта Иван Бондаревны? язмышы аянычлы. А?а сугыш бетк?нен к?рерг? ??м ?зе хыялланган ?и?? шатлыгы кичерерг? насыйп булмый. 1943 елда ул бернич? т??лек д?вамында немец эшелоннары х?р?к?тен к?з?тк?не ?чен тоткарлана. Аны атып ?тер?л?р яшь гомер фашистлар кулыннан ?зел?. Б?ек ?и??д?, билгеле, аны? да ?леше зур.
Сугыш турында с?йл?г?нд? к?п кеше ?лк?н сугышчыларны? батырлыклары турында гына с?з бара дип уйлый. Балалар хакында оныталар. ?мма бу д?рес т?гел. Сугыш вакытында ме?н?рч? бала ??лак була. Ачлык – ялангачлыктан, д??ш?тле сугыш кырларында гына т?гел, ? тылдан авыр хезм?тт?н д? ??лак булучы балалар бихисап.
Сигез – унике яшьлек балаларны? сугыш михн?тл?ре кичер?л?ре – ?зе бер батырлык ул. Бу балалар хакында бик к?п с?йл?п була. Алар сугыш китерг?н кайгы – х?ср?тл?р ?чен ?зл?ре ?ч алырга телил?р., ?зл?ренн?н ике тапкыр зуррак винтовкалар тотып, кечкен? солдатларга ?верел?л?р. ??лак булган ?ти – ?нил?ре турында кара к?газьл?р алып, чиксез х?ср?т – кайгыга чумалар, ятимлек ачысын татыйлар…
?леге балалар язмышы бер – берсен? бик охшаш. Сугыш чоры балалары ?чен сугыш диг?н михн?т гомуми биографияг? ?йл?нг?н. Тылда булсалар да, барыбер алар сугыш чоры балалары.
Сугыш бет?г? 67 ел вакыт ?тте. ?мма язучылар бик еш ?леге темага ?йл?неп кайталар. Ни ?чен? Ч?нки ?ле б?ген д? каядыр бомбалар шартлый, пулялар сызгыра, ?йл?р ?имерел?, балалар ?йберл?ре янып кара к?мерг? ?йл?н?.
Тормыш д?вам ит?. Ул тыныч, имин булсын ?чен сугышны булдырмаска, ул китерг?н газап – михн?тл?рне онытмаска кир?к. Кешел?р! Безне? Ватаныбыз азатлыгы ?чен башларын салган ка?арманнар турында онытырга хакыгыз юк!
Зиганшин Самат (МБОУ ”Гимназия №3 “)

Сочинение / Батырлык
Безне? заманда кешел?р батырлык эшл?рг? атлыгып тормыйлар. Ни ?чен ик?нен д? белмим. Мин ??рвакыт батырлык кылган кешене к?р?сем килде. Л?кин ?лег? кад?р очрата алмаган идем. Х?зер андый кешене бел?м. Ул ? минем к?ршем Булат.
Без ишегалдында уйный идек. Кызлар скакалка сикер?л?р, малайлар туп уйный. Кин?т эт ?рг?н тавыш ишетелде, ??м без ?зебезг? таба й?гереп килг?н зур бер эт к?рдек. Ул бик усал иде. Бу этне мин бик яхшы бел?м. Ул шундый усал, аны ху?асы да урамга авызлык киертеп кен? алып чыга. ? ул ?н? б?ген бавын ?зеп качкан.
Эт туп-туры Камил?г? таба чаба иде. Камил? куркуыннан калтырый башлады ??м елап ?иб?рде. Шунда котырган этне? каршына Булат сикереп чыкты. Аны? кулында нечк? чыбык кына иде. Тик Булат аны? бел?н этк? шундый итеп киз?нде, эт ш?рл?п калды. Шунда б?тенл?й без к?тм?г?н х?л булды. Усал, к?чле эт туктады ??м… куркуыннан койрыгын кысып качып китте.
Без барыбыз да Камил? бел?н Булатны чолгап алдык. Алар икесе д? агарынган, к?зл?ренд? яшь иде. ?мма алардан бер?? д? к?лм?де. Мин аларга карадым да, ?зем д? шулай эшли алыр идемме ик?н, дип уйладым. Шулай эшл?г?н булыр идем, м?гаен.
Шул к?нн?н башлап, без Булатны и? к?чле ??м батыр малай дип саныйбыз. ? мин шундый к?ршем бел?н горурланам.
http://www.insha.ru/text/58

К?з –к?рк?м чак, матур ??м сокландыргыч!
Сиздермич? ?ылы ??йге к?нн?р
Тиз-тиз ген? ?теп киттел?р.
Алтын к?з д? килеп ?итте инде,
Кошлар ?ылы якка киттел?р.
Коелышкан яфраклар ?ирне
?ылытканнар, каплап алганнар.
Х?зер к?нн?р бигр?к кыскарганнар,
К?зд?н кышка таба баралар.
Сиздермич?, аяк очларына гына басып, туган ш???ребезг? к?з килеп керде.  ?ле к?пт?н т?гел ген? без су коенып, эссе кояш нурлары  астында кызынып ята идек. К?теп алган ??йге каникуллар да ?теп китте. Сентябрь ?итте. Кемдер к?зне? кил?ен? шатлана ,? кемдер бу вакытны мо?суланып каршы ала… Ч?нки к?з – я?а уку елы башланган вакыт, табигатьне? кышкы йокыга кит?рг? ?зерл?н? чоры. Л?кин борчылуга с?б?п юк. ??р ел фасылыны?  ?з матурлыгы, г?з?ллеге, ??рберсене? ?зенч? и? яхшы сыйфатлары бар. К?з – ул Г?з?ллек Патшабик?се.
Минем ?чен к?з – яраткан ел фасылы. Хыялый кеше мин  ?зем, ? к?з к?не хыялланырга ?и?елр?к. К?з – бик к?рк?м вакыт. Мондый матурлык ?зе гади д?, ?зе тыныч та, л?кин шул ук вакытны ачык та, к?чле д?. Мен? ш???р паркы. К?зен монда аеруча матур! Агачларны? матурлыгына  игътибар итик. Алар саргая, алсулана  башлый. Яфраклар алтын я?гыр тамчылары кебек ?ирг? коелалар. Шыбыр-шыбыр коелган яфрак ?стенн?н атлавы ?зе бер кызык! ?авага т?рле хуш исл?р таралган: монда яфраклар исе д?, я?гыр исе д?, асфальт исе д?… . Минем ?чен алар к?зне? сулышын х?терл?т?л?р. Мил?ш агачлары,яшь кызлар кебек киенеп, парк сукмагына тезелешеп басканнар. Иелеп, бер яфракны кулыма алам. Карагыз ?ле: к?зге яфрак кешене? эшт? арыган кулларына охшаган! ?йтерсе? л?, табигать безг?: “К?зге эшл?р вакыты т?мамланды, ял итегез!”- дип ?йт?. Аяк астында яфракларны? кыштырдавы да ?зенч? тынычландыра. Кулым ?зе фотоаппаратка тартыла ??м мин бу матурлык мизгелл?рен фотога т?шер? башлыйм. ?, ?н?, мольбертын урнаштырып, ш???р р?ссамы да табигатьне к?з?т? ик?н. ??й к?не д? к?рг?л?г?нем бар аны, л?кин к?з к?не ешрак кил? башлады. Дим?к, ул да мондый г?з?ллекк? битараф т?гел… .
Барлык тир?лек ?зг?решл?р кичерде: моны к?к й?зен?, кояшка караса?, к?з?теп була. Кояшны? кыздыруы инде ??йд?геч? т?гел, ?ск? караса?, аны? нурлары к?зне чагылдырмый, шатландыра гына. З??г?р к?кт? болытлар да т?рле-т?рле: алар н?рс?не ген? х?терл?тмил?р, с?гатьл?р буе к?з?тс??, нинди ген? с?р?тл?р килеп чыкмый! Та? атуларны, кояш баеганнарны к?з?т? д? бик кызыклы. ?лб?тт?, бу бик сокландыргыч к?ренеш!
Табигатьне к?з?т?-к?з?т?, вакыт турында онытып та ?иб?рг?нмен. Кара?гы да т?ш? башлаган.  К?нне? озынлыгы к?пк? кыскарганлыгы тоела шул! ?ле бит ?йг? кайтып, д?ресл?р ?зерлисе бар. Татар теленн?н инша язарга куштылар, “К?з” темасына. Х?зер кайтам да к??елемд? булган барлык хисл?ремне, уйларымны утырып д?фт?рг? язып куям.  Н?рс?д?н башлыйм ик?н? Болай дип башлармын, м?гаен: “К?з – к?рк?м чак, матур ??м сокландыргыч! …”

         Эчтәлек.

I.                  
Кереш
.

II.               
Төп
өлеш.

1.     Матур
әдәбиятта батырлык темасы.

2.     Сугыш чоры әдәбиятында батырлык темасы.

III.            
Йомгаклау.

                                                  
I. Кереш.

Батыр
үлә, үлмәс ат алып,
Батырлыклар белән макталып,
Исмең калсын, үзең үлсәң дә,
Тарихларда укып ятларлык.

   Нәрсә соң ул батырлык? Батырлык ул – рухи  матурлык. 
Әнә  шуңа  күрә  дә  батырларның  кылган 
изге  гамәлләре,  данлы  исемнәре  әкиятләргә 
күчкән,  җыр – дастаннарга  кергән.  Һәм  буыннардан –
буыннарга  күчеп,  бүгенге  көннәргә  килеп  җиткән. Аның
төп мәгънәсен һәркем үзенең тормышка карашларыннан чыгып, үзенчә аңлый. Ә шулай
да, батырлык ул, мөгаен, гадәти күзлектән караганда һич кенә дә кеше башкара
алмастай эшне башкарудыр. Ул кешедән чиксез ихтыяр көче, тәвәккәллек, үз-үзеңне
аямауны таләп итә.

  
Ф.Яруллин
болай ди: “Батырлык! Нәрсә
соң ул батырлык? Газинурлар, Матросовлар шикелле күкрәгең  белән дошман
амбразурасын каплаумы, әллә үзең ач чакта соңгы телем икмәгең белән бүлешүме?
Кешеләр   төрле — төрле булган кебек, батырлык та күп төрле шул”.¹
Безнең Бөек Ватан сугышында һәлак булган дистә
меңнәрчә каһарманнарыбызны онытырга хакыбыз юк. Аларның батырлыгы, максатка нык
омтылышы, рухи һәм физик ныклыгы, героик көрәш безгә һәрчак үрнәк булып тора. Әлбәттә,
сугыш аяусыз. Ул беркемне дә аяп тормый. Сугыш дигән сүзне әйтү белән нәрсә күз
алдына килә?  Күз яше, кайгы, бәхетсезлек, үлем … Безнең үзебезнең
авылдан  да әлеге дәһшәтле  сугышта 278  якташыбыз катнашкан. Шул
китүдән аларның яртысыннан азрагы гына туган – үскән җирләренә әйләнеп кайта
алган.  Дошманга каршы көрәштә күрсәткән батырлыклары өчен җөмһүриятебезнең 
200 дән артык кешесе иң югары мактаулы исемгә — Советлар Союзы Герое исеменә
лаек булган.

¹Ф
Яруллин. Җилкәннәр җилдә сынала. Сайланма әсәрләр. – 1 том. – 272 – 273 битләр

Газинур  Гафиятуллин, Бари Шәвәлиев,
Муса Җәлил, Мәгубә Сыртланова, Фатих
Кәрим һәм башка милләттәшләребезнең  тиңдәшсез батырлыгы алдында баш иябез.

Чыннан да, батырлык темасы бүгенге көндә
дә актуаль. Язучыларыбыз, шагыйрьләребез, рәссамнар бу темага үз әсәрләрендә
зур урын бирәләр.

Батырлык турында Минтимер Шәрипович
 Шәймиев болай дигән: “Батырлык ул –
рухи матурлык… Әнә шуңа күрә дә халкыбыз кеше күңеленең рухи бөеклеген югары
бәяләгән. Батырларның кылган изге гамәлләре, данлы исемнәре әкиятләргә күчкән,
җырларга кергән. Шул олуг батырлык алдында безнең чор кешеләре генә түгел,
киләсе гасырларда яшәүчеләр дә башларын иярләр әле…”

Шул уңайдан    мин   үземнең эшемне   
“Батырлык
ул – рухи  матурлык”

дигән темага багышларга
булдым. Иҗади эшемдә түбәндәге максатка ирешүне күздә тотам:  әдәби әсәрләрдән батырлык үрнәкләрен эзләү
һәм  анализлау.

Эшенең
бурычы  бүгенге буын яшьләрендә батырлыклар эшләүгә ихтыяҗ тудыру.

Бу теманы мин актуаль дип саныйм, чөнки
буыннан-буынга күчә торган батырлык сыйфаты вакытлар узу белән һич тә әһәмиятен
югалтмый, киресенчә, аның кыйммәте арта гына. Моның шулай булуы әдәби әсәрләр
мисалында тагын бер кат исбатлана, курку белмәс геройларга сокланабыз, алар
белән горурланабыз, алар үрнәгендә батырлыклар яуларга омтылабыз.

Фәнни эшемнең ахырында түбәндәге нәтиҗәләр
билгеле булды:

1.    
Сугыш чоры әдәбиятында батырлык
сыйфатына ия булу  әһәмиятле роль уйный.

2.    
Батырлык
темасы бүгенге көндә дә актуаль.

Хезмәтнең
структурасы. Фәнни-эзләнү
эше максат һәм бурычлар ачык билгеләнгән Керештән, проблема чишелгән бер
бүлекле Төп өлештән һәм шул бүлектә чыгарылган нәтиҗәләрне бергә кушып биргән
Йомгактан, аны язуда ярдәмче материал буларак файдаланган әдәбиятны һәм
чыганакларны чагылдырган исемлектән тора.

                         II.Төп
өлеш.

1.    
Матур
әдәбиятта батырлык темасы.

   Батырлык  турында мин китаплардан укып
беләм. Билгеле булганча, Бөек Ватан сугышның беренче көннәрендә үк, башка
милләт язучылары кебек татар әдипләре дә үзләренең бөтен көчләре белән 
дошманга каршы күтәреләләр. Алар сугышны зур фаҗига буларак кабул итәләр һәм
шуны үзләренең иҗатларында чагылдыралар. Сугышның беренче көннәрендә үк
язучыларыбыз фронттан килгән борчулы хәбәрләргә үзләренең ялкынлы әсәрләре
белән җавап бирәләр: гади сугышчыларның тиңдәшсез батырлыкларына дан җырлыйлар.
“Илебезнең бөтен күмәк көче, явыз дошманга ачу уты белән ялкынланган хәлдә,
хәзерге көндә бары бер генә максатны күз алдында тота, аның бөтен игътибары,
бөтен омтылышы бер генә максатка төбәлгән: дошманны тар-мар  китерү, җир йөзеннән
аны юк итү”, — дип яза күренекле әдип Шәриф Камал.

       Күп кенә язучылар фронт
газеталарында эшлиләр. Бөек Ватан сугышы елларында татар телендә уналты фронт
газетасы чыгарыла.Язучылар монда да үзләренең ялкынлы сүзләре белән солдатның
йөрәгенә үтеп керергә, аны дошманга каршы көрәштә батырлыклар кылырга
рухландырырга тиеш булалар.

   М.Җәлил, А.Алиш, Р.Саттар, Х.Мөҗәй һ.б.
фашистлар тоткынлыгына эләгеп, чын батырлык үрнәге күрсәтәләр. Авырлыклар
никадәр генә зур, фаҗигале булмасын, татар язучылары бер генә минутка да Ватан,
халык,  үз намуслары алдындагы бурычларын онытмыйлар. Мәсәлән, адәм баласы түзә
алмаслык төрмә шартлары да  Җәлил һәм аның иптәшләренең  рухларын сындыра
алмый, дошманның үз өнендә килеш бу геройлар фашизмга каршы көрәшәләр, үлемсез
әсәрләр тудыралар, ахырдан батырларча һәлак булалар. Еллар үткәч, аларның
дошманга нәфрәт, туган илгә тугрылык, мәхәббәт, чын батырлык белән сугарылган
әсәрләре халкыбызга әйләнеп кайтты һәм әдәби мирасыбызның кыйммәтле җәүһәренә
әверелде.

2.     Сугыш чоры әдәбиятында батырлык темасы.

   Мин үзем төрле кешеләрнең батырлыклары
турында укырга, үземчә нәтиҗәләр чыгарырга яратам. Бу әсәрләр миңа көч-дәрт
бирә,  тырышып укырга рухландыра. Сугыш чоры әдәбияты аеруча батырлык темасын
яктырта. Кайсы гына әсәрне укысак та, батырлык үрнәге белән очрашабыз.
Өлкәннәрнең, балаларның, яшьтәшләремнең батырлыгы алдында баш иям.

   Ф.Кәримнең  “Пионерка Гөлчәчәккә хат”
поэмасында төп геройлар — солдат, Гөлчәчәк, партизанка Ләлә. Солдат Гөлчәчәккә
хат яза. Язган хатын җырга тиңли. Әлеге  җырның матур булуын, тау чишмәсе кебек
чылтырап торуын тели. Без дә аны хат-җыр дип укыйбыз. Хатны Гөлчәчәккә юллау —
шагыйрь сайлаган бер алым гына. Гөлчәчәк ул — сугыш чорының теләсә кайсы
баласы. Шул ук вакытта хатны укыган һәрберебез аны үзебезгә адресланган дип
саный алабыз. Шигырьнең икенче бүлегеннән без солдатның разведчик икәнлеген
аңлыйбыз. Вакыйгаларны сөйләүче  солдат  Гөлчәчәк исемле  кыз җибәргән
яулыкның, халык хисе булып, төнге окопларга килгәненә сөенә. Анда исә —
батырлыкка чакыру юллары. Димәк, ир-егет каһарманлык күрсәтүне- халык алдында
бурыч үтәү дип   саный. Өченче бүлектә героебыз батырлык эшләү шартына куела.
Безне шундый вакытта ул үзен ничек тотар дигән уй борчый. Герой өметебезне
аклый: урман буйлап яшь бер кызны куып килгән  ике фашист аның гомерен  өзәргә
тели. Разведчик коткарган кыз партизаннар ярдәмчесе булып чыга. Ляля-Ләйлә аның
кулына бик мөһим бер хат тоттыра. Бу вакыйга сугыш вакытында сабыйларның да 
зур батырлыкларга сәләтлелеген күрсәтә. Гөлчәчәк җибәргән чигүле яулыкның
файдасы тия. Егет аның белән Ләйләнең яралы башын бәйли. Ф.Кәрим бу шигырьдә
батырлыктан туган бер матурлык хакында сөйли. Сугыш кырларында турыдан- туры
катнашкан лирик мин белән Ләйлә генә түгел, хәтта алар өчен төннәрен чигү
чиккән Гөлчәчәк кебек йөзләгән, меңләгән илебез кызлары әнә шул матурлыкның
үрнәкләрен күрсәтә. Поэмадан без өч батырны күрәбез. Аның иң беренчесе итеп мин
партизанка Ләйләне атар идем. Яшь кенә 13 яшьлек кыз- партизан. Ул турыдан-туры
сугышта катнаша. Партизаннарга ярдәм итә.Ә икенче кыз-  Гөлчәчәк. Ул үзенең
матур кулъяулыклары белән солдатларны рухландыра. Өченче батырыбыз- кыю
разведчик.

   “Гөлсем” поэмасы 1941 -1942  елларда
язылган. Шагыйрь поэмада фашистларның вәхши йөзләрен, кансызлыкларын һәм
мәрхәмәтсез булуларын чагылдыра. Фашисит докторының күңелендә бернинди кызгану
хисе булмавын күрәбез . һәм шул ук вакытта аларның рухи яктан көчсезлеген дә 
күрергә була. Сабый баладан кан алу, аның тиресен кисү ,үзәк өзгеч күренешләр.
Ни өчен алар шулай эшли? Ник алар балага кагыла? Баланың ни гаебе бар? Шул
сораулар   безне борчый. Шуның өстенә каршылык күрсәткәне өчен Гөлсемнең озын
толымын чабып өзәләр. Безнең гүзәл хатын -кызларыбыз тылда зур батырлык
күрсәтеп кенә калмыйлар, алар үзләре дә корал тотып дошманга каршы күтәреләләр.
Гөлсем дә партизаннарга кушыла Поэманың ахырында без Гөлсемнең искиткеч зур
батырлыгын күрәбез. Ул коедан су алган булып   немецларның штаб телефонының
чыбыгын өзә. Кое  янына килгән офецир  Гөлсемең баласын вәхшиләрчә җәзалауда
катнашкан була. Гөлсем аның кулына  көянтә белән суга һәм чәч толымы белән буып
үтерә. Гөлсем партизаннарга ярдәм итә, шулай итеп ул баласы өчен , иле өчен
дошманнан үч ала.  Бу бик зур батырлык. Ф.Кәрим “Гөлсем” поэмасында Гөлсем
образы аша безнең кыю, батыр йөрәкле татар хатын -кызларын сурәтли.

  “Партизан хатыны” поэмасында ире
партизан булган татар хатыны сурәтләнә. Авылны  фашистлар чолгап ала. Аларны
тик бер сорау борчый: партизаннар кайда? Партизан хатыныннан бер сүз дә ала
алмагач, немец, балага хәнҗәр белән кадап күлә ташлый. Бер мәлгә яшь хатын 
югалып кала. Ләкин ул үзен тиз генә кулга ала, нинди генә ачы хәсрәт булса да, 
ул фашист алдында баш ими һәм җавап итеп аңа шул сүзләрне әйтә:

Кулымны кис,күзләремне чокы

Башымны яр,мә өз телемне,

Бер сүз көтмә,мин
иремне сатсам

Бу бит сату Туган
илемне!

 Ул фашист кулыннан үләргә теләмичә, улы
янына күлгә ташлана. Автор поэмадагы  партизан хатыны  образы аша меңләгән
татар хатын-кызларының фидакәрь батырлыгын күрсәтә.  

  Г.Әпсәләмовның “Миңа унтугыз яшь иде”
әсәрендә батыр егет Малик белән очрашабыз. Малик тыныч тормышта да бер эштән дә
курыкмый, спорт белән дә шөгыльләнә. Шуңа күрә дошманга каршы көрәшнең
серләренә тиз төшенә. Гади татар егете сугышның иң кискен моментында зур
батырлыклар күрсәтә. Хикәядә геройның  халәтен тасвирлау аша, сугышның канлы,
куркыныч күренеше тулы бер картина булып күз алдына килеп баса.  Автор геройның
рухи дөньясы аша батырлыкка алып килгән эчке сәбәпләрне тыныч тормышка,
солдатның туган якларына, туган як белән бәйле хатирәләргә бәйли. Малик,
сугышчан бурычны үтәгәндә дә, дошман кулында рәхимсез җәзаланганда да туган як
җыры, “Сагыну” җыры тәэсирендә була.

     “Йолдызлы малай”(1943) хикәясендә
И.Гази фашизм явызлыгының чиге юклыгын күрсәткән бер вакыйгага тукталып китә.
Гөнаһсыз сабый — унике яшьлек Илгизәрнең малайлар белән сугыш уены уйнаганда
беләгенә төшерелгән йолдызы аның өчен аянычка әйләнә. Фашистлар шуны күреп
алып, малайны нык җәзалыйлар – аның колагын кисәләр, тимер белән кыздырып
тәненә йолдыз уялар. Ләкин ул бу газапларга кыюларча түзә, сыкранмый, рухын
сындырмый. Аның күз алдына халык бәхете өчен көрәшкән каһарманнар күз алдына
килә. Алар иң кыен, авыр мизгелләрдә дә дошманга буйсынмаганнар, туган илләрен
сатмаганнар. Бу әсәр өлкәннәрнең генә түгел, балаларның да үзләрен горур
тотулары, буйсынмас табигатьле, көчле рухлы икәнлекләрен сүрәтли. Илгизәрнең
батырлыгы – рухи батырлык.

Йомгаклау

   Безнең кайсыбызның
гына батыр буласы, илне шаулатырлык эшләр эшлисе килми икән? Әле генә барлап
чыккан әсәрләрдә, батырлык кылган кешеләр  турында укыганда, йөрәкләребез
уттай  ялкынлана, җанда әллә нинди хыяллар уяна.  Әйе, батырлык безнең
күңелне бервакытта да битараф калдырмый, ул гел дәртләндерә, ашкындыра, матур
яшәргә, матур эшләргә чакыра.  Дөньяда барлык батырлыклар да үз-үзеңне җиңүдән,
көндәлек кыенлыклар алдында каушап калмаудан, һәр кылган эшең өчен үзеңдә
җаваплылык тоюдан башлана. Тормышта һәрчак
батырлыкка урын бар дибез икән, үзеңдә бурычлылык хисе, сәяси өлгергәнлек,
җаваплылык, әхлакый тотрыклылык  тәрбияләргә кирәк. Батырлык, тәвәккәллек, намуслылык,
гаделлек кебек сыйфатлар ялкаулык, тәртипсезлек, таркаулык, ялган белән көрәштә
дә барлыкка килә. Кешенең героик характеры үзендәге начар сыйфатларны җиңүдән
башлана.

                В.А.Сухомлинский “Батырлык
һәм тәвәккәллек – ул әхлаклылык һәм ихтыяр көче, алар һәр кешегә билгеле бер
очракта гына түгел, ә көндәлек  тормышта, эштә дә кирәк”, – дип язган. Батырлык, тәвәккәллек,
намуслылык, гаделлек кебек сыйфатлар ялкаулык, тәртипсезлек, таркаулык, ялган
белән көрәштә дә барлыкка килә. Кешенең героик характеры үзендәге начар
сыйфатларны җиңүдән башлана.Тыныч тормышта да үзләренең батырлыклары белән
дөньяны сокландырган кешеләр бар, мәсәлән, спорт батырлары, хезмәт батырлары , 
табиблар, янгын сүндерүчеләр. Батырлыкны бүгенге тыныч
шартларда да эшләргә мөмкин. Намус белән яшәгән кешенең гомере үзе бер
батырлык. Тырыш хезмәт куеп эшләп, Хезмәт Батыры була ала. Батыр булу өчен,
кеше тиешенчә игътибарлы, сизгер, үз – үзен аямый торган булырга тиеш. Яраткан
язучыбыз Ф. Яруллин яшәве һәм иҗат итүе үзе бер батырлык. Гарип килеш тә
үзендә көч табып, иҗатка тартылып гомер кичерүе, күп кешеләр кабатлый алмый
торган батырлык үрнәге. Ә Нурсөя ханымның аны аңлап, яшь сабыйлардай тәрбияләп
торуы – тагын бер батырлык.

   Без бу дөньяга ярату, Җирне матурайту
өчен килгәнбез. Без тынычлык яклы. Без сәламәт яшәү яклы. Матур яшәү үзе
батырлык ул. Җир йөзендә сугышлар кабатланмасын, яшь егетләрнең-кызларның
гомерләре вакытсыз өзелмәсен, әти – әниләр кайгы яше түкмәсен. Батырлыкка
һәрвакыт урын бар. Безгә батырлыкны бары тик тыныч томышта эшләргә язсын!

Кулланылган әдәбият:

1. Фатих Кәрим. Шигырьләр. I том. «Казан». 1979 ел. 
2. Фатих Кәрим. Поэмалар, балладалар
һәм драма. «Казан». 1980 ел. 

3. Кәрим Ф.
Илең турында уйла.Думай о Родине —  Казань: Тат. кн. изд., 1989. – 191 с.

4. Фронтовик
шагыйрь дәфтәре// Ватаным Татарстан, 2000. — №95 (23653).

5. Татар әдәбияты тарихы.6 т.: 6 т.:
Проза. – Казан, 2001. – 70 б.

6. Ф Яруллин. Җилкәннәр җилдә сынала.
Сайланма әсәрләр. – 1 том. – 272 – 273 битләр

метки: Турында, Батырлык, Татарча, Татарский, Горурлык, Героизм, Батырлыкны, Сугышта

Демонстрационный вариант 2017 г. — задание 11.2

1)Степан Игнатьевич безнең дөнья хәлләре, илебездәге яңалыклар белән ни дәрәҗәдә таныш булуыбыз, бу өлкәдә ничегрәк фикерләвебез белән кызыксынып тора иде. 2) Үзе ул бик күп белә, безгә төрле кызыклы нәрсәләр, халыкара хәлләр, дөнья яңалыклары сөйли. 3) Без нинди әдәби китаплар укыйбыз, нинди газета-журналлар белән танышып барабыз, шул хакта да белешеп-сорашык торырга онытмый иде.

4) Ул безгә Бөек Ватан сугышы батырлары турына сөйләргә ярата иде. 5) Шулай без Брест крепостен саклаганда искиткеч батырлыклар күрсәткән якташабыз майор Петр Гаврилов турында белдек. 6) Степан Игнатьевич безгә Зоя Космодемьянская, Лиза Чайкина, Олег Кошевойлар хакында күп сөйләде. 7) Һәрберсенең гомере үзенә бер соклангыч һәм тетрәндергеч тарих иде аларның… Ә җәлилчеләр! 9) Безне барыннан да ныграк дулкындырганы Муса Җәлилнең «Маобит дәфтәрләре» булгандыр.

10) Бу әңгәмәләр безнең күңелләребезне торган саен ныграк яулый барды. 11) Гаҗәеп җылы, кызыклы очрашуларга, әдәби кичәләргә әверелеп китте. 12) Алар безнең өчен чын тарих, әдәбият дәресләре булдылар. 13) Степан Игнатьевич безнең өчен кызыклы әңгәмәче, түзем, игътибарлы укытучы, тәрбияче иде.

(Резеда Вәлиева)

Резеда Вәлиева

11.2. Батырлыкта матурлык .

«Батырлык»

Сочинениеның күләме 50 сүздән ким булмаска тиеш. Сочинениены пөхтә һәм аңлаешлы итеп языгыз. Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый. Бирелгән текстны күчереп яисә аның чтәлеген аңлатмаларсыз өчен ноль балл куела.

Решение:

1. Текстны игътибар белән укыгыз.
2. Сорау-биремнең мәгънәсе турында уйлагыз һәм тексттан әйтелгән фикерне ачыкларга ярдәм итә торган сүзләрне табыгыз.
3. Куелган сорауга җавап бирергә ярдәм итә торган мәгънәви кисәкләрне табыгыз.
4. Сорауның эчтәлеге буенча үзегезнең тезисыгызны формалаштырыгыз (1-2 җөмлә)
5. Тексттан фикерегезнең дөреслеген раслый торган 2дәлил китерегез. Мисалларны өземтә (цитата) рәвешендә бирегез яки җөмләнең тәртип номерын күрсәтегез.
6. Дәлилләрнең тезиска туры килү-килмәвен тикшерегез.
7. Нәтиҗәдә күчегез (бер җөмлә дә җитә)
8. Композицияне тикшерегез: сочинение текстының тезисы, дәлил һәм нәтиҗә өлешләренең булуы, абзацларга бүленү, өлешләр арасында бәйләнеш булу һ. б.
9. Фикерегезнең автор позициясе белән туры килү-килмәвен ачыклагыз.
10. Сочинениегезне берничә тапкыр укыгыз. Язмагызның грамоталылыгына (сөйләмһәм грамматик нормаларның үтәләше, орфография һәм пунктуация) игътибар итегез.

---

1. Беренче теманы билгеләгез. (Бу өзек нәрсә турында?)
2. Текстның мәгънәсен аңларга ярдәм итә торган ачкыч сүзләрне билгеләгез.
3. Ачкыч сүзләргә нигезләнеп, текстның төп мәгънәсен формалаштырыгыз. ( Ни өчен?) Аннан соң үз фикерегезне белдерегез.
4. Сочинениегезнең башламын формалаштыру турында уйлагыз. Башлам вариантлары:

   1. Минем алдымда Р.Вәлиева язган текст. Автор нәрсә турында яза соң? Әлбәттә, бу текстта …( теманы язабыз) турында язылган.

   7 стр., 3480 слов

   Сэламэтлек турында

   … а шул көнне. Их, нинди кызыклы нәрсәләр сөйли иде ул урмандагы кошлар һәм җәнлекләр турында! Ә менә хәзер бабасы да, … Алмазның башыннан сыйпап һәм кулындагы ап-ак сөлге белән елкылдап торган самавырның өстен сөртеп алды. Алмаз йөгереп бакчага чыгып китте. … аптырап. – Куркышып, – диде аңа бабасы. – Менә Алмаз килә, хәзер безнең барыбызны да йолкып бетерә инде бу малай, дип калтырыйлар. Ә менә ел саен …

   2. Автор, текстның «…» фразалары (язарга кирәк) белән тәмамлап, безне … турында һәм аны ни өчен … (текстның темасын, идеясын билгеләргә, ягъни текстның язылу максатын һәм автор әйтергә теләгән фикерне ачыкларга) уйланырга мәҗбүр итә.

   3. «Бирелгән фраза». Безгә анализларга бирелгән текст менә шулай тәмамлана…
5. Фикерегезне (тезисны) раслый торган җөмләләрне тексттан табыгыз да аларны үз сүзегез белән языгыз. Җөмләләрнең номерларын курсәтегез.

   Игътибар! Җөмләнең номерын күрсәтү яки күчереп язу, вакыйга аңлатылганда һәм тексттан алынган берәр мисал булганда гына, дәлил дип санала.

6. Сочинениегез ахырында автор тәкъдим иткән темага карата үзегезнең мөнәсәбәтегезне белдерегез.

   Сочинение түбәндәгечә тәмамларга мөмкин:

   1. Нәтиҗә ясап, түбәндәгеләрне әйтергә була: …

   2. Без … исбатлардык дип уйлыйм.

7. Сочинениегезнең төзелешен (тезис, дәлилләр, нәтиҗәләр) тагын бер тикшереп чыгыгыз.
8. Сочинениегезнең эзлекле, аңлаешлы булуына игътибар итегез, тикшереп чыгыгыз, хаталарыгызны төзәтегез.

Ответ:

Үрнәк:

Батыр кеше матур була ул. Мин бу очракта кешенең тышкы кыяфәтенең матурлыгын гына түгел, ә эчке дөньясын күздә тотам. Үзен кызганмыйча башкаларга ярдәм итәргә омтылган, кыю, тәвәккәл кеше батыр була. Кешеләргә чыннан да үрнәк булырлык батырлар бик күп бит бу якты дөньяда.

Бу теманы ачыклау өчен, тексттан мисал китерәсем килә. 4 нче җөмләдә Бөек Ватан сугышы батырлары турында сүз бара. Белгәнебезчә, сугышта катнашкан бөтен кеше дә ил, халык өчен көрәшә. Алар бер дә куркып артка чигенмәгәннәр. Алар батырлык күрсәтеп алган тыныч тормышта без хәзер рәхәт яшибез.

Икенче дәлилне тормыштан китерәсем килә. Телевизорларда гел яшь балаларның башкаларны коткаруы турында ишетеп торабыз. Аларга чыннан да баш иясем килә, чөнки күп очракта батыр йөрәкләр башкалар өчен якты дөнья белән хушлаша бит.

Шулай итеп, без батырлыкның кеше бизи торган бер сыйфат икәнлеген аңладык. Әгәр дә кеше намус кушканча эшләсә, беркайчан да югалып калмас.

---

Демонстрационный вариант 2016 г. – задание №11.2

Керпе

1) Урмандагы алан буйлап керпе бара. 2) Кая карама кыштырдавык яфраклар. 3) Алар яңгыр шикелле ашыкмый гына агач ябалдаәларыннан явалар да явалар. 4) Аяк асты, бөтен тирә-як сары, кызгылт яфраклар белән түшәлгән.

21 стр., 10300 слов

Болгар дэулэте турында

… елъязмасында 1229 елда Жаек (Урал) елгасы буенда болгар сакчыларының монголлар белән бәрелеше турында әйтелә. Кайбер соңгырак чыганакларда, мәс … ньяк-көнбатыштагы протоболгарлар каберлекләрендә һәм авыл урыннарында очрый торган керамикадан бик нык аерылалар. Алар башка этник дөнья— угызлар, … Ә моны дөньядагы барлык мөселманнарның башлыгына мөрәҗәгать итеп кенә эшләргә мөмкин. Ул кеше — Багдад хәлиф …

5) Калын итеп түшәлгән яфрак келәм өстеннән баруы уызык та, рәхәт тә. 6) Көзнең шушундый җылы, вак яңгыр сибәләп торган вакытын ярата Керпе. 7) Җылы яктан килгән кошлар кире китеп баралар, алар кыштан кыштан качалар. Ак каен башында тукран тукылдый, нидер сөйләнеп саескан очып үтте, яфракларгы сак кына кыштырдатып тычкан йөгерә: урман үз тормышы белән яши.

9) Керпе кышка әзерләнә. 10) Эше күп, өлгер генә! 11) Хәзер дә аркасында зур гына гөмбә салып, оясына алып кайтып бара. 12)Коры яфракларны җыеп оясына ташырга, аны салкын үтеп кермәслек итеп җылытырга кирәк. 13) Шулчак Керпе күптәнге танышы Чыркый — чыпчыкның чыркылдавын ишетеп алды.

• 14) Кая ашыгасың, Керпе, бераз ял итеп ал, күптән күзгә күренгәнең юк.

-15) Чыркый, ял итәргә вакытым булмады быелгы җәйне: төннәрен тычкан аулыйм, көндез черем итеп алам да оя ясыйм, шулай эш, мәшәкать белән нурлы җәй үтеп тә киткән. 16) Үзең ничек үткәрдең җәйне?

• 17) Мин бит хәзер шәһәрдә яшим. 18) Шәһәрдә бөтен нәрсә дә бар! — диде Чыркый.

— 19) Безнең чыпчык халкына ризык та мул. 20) Адым саен зур-зур савытлар, андагы азыкныд исәбе юк. 21) Шул саытлар тирәсендә кешеләр дә нидер актарып эзли, этләр-песиләр җыела, чәүкә-саесканнар да очып килә. 22) Интекмә, әйдә син дә күчеп кил шәһәргә.

• 23) Гөмбәне үзем белән алыйммы?
• 24) Шәһәрдә сиңа ник кирәге бар аның? 25) Шәһәрдә кая карама гөмбә! 26) Тибеп кенә китәләр.

Факил Сафин

язучы, шагыйрь

11.2

Бу мәкальнең мәгънәсен ничек аңлыйсыз? Бу темага сочинение языгыз. Фикерегезне раслау өчен укылган тексттан 1 мисал, үзегезнең тормыш тәҗрибәсеннән 1 мисал китерегез.

50 сүздән

Сочинениены чиста һәм танырлык итеп языгыз.

язылмаган

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен 0 балл куела.

Решение:

1. Текстны игътибар белән укыгыз.
2. Сорау-биремнең мәгънәсе турында уйлагыз һәм тексттан әйтелгән фикерне ачыкларга ярдәм итә торган сүзләрне табыгыз.
3. Куелган сорауга җавап бирергә ярдәм итә торган мәгънәви кисәкләрне табыгыз.
4. Сорауның эчтәлеге буенча үзегезнең тезисыгызны формалаштырыгыз (1-2 җөмлә)
5. Тексттан фикерегезнең дөреслеген раслый торган 2дәлил китерегез. Мисалларны өземтә (цитата) рәвешендә бирегез яки җөмләнең тәртип номерын күрсәтегез.
6. Дәлилләрнең тезиска туры килү-килмәвен тикшерегез.
7. Нәтиҗәдә күчегез (бер җөмлә дә җитә)
8. Композицияне тикшерегез: сочинение текстының тезисы, дәлил һәм нәтиҗә өлешләренең булуы, абзацларга бүленү, өлешләр арасында бәйләнеш булу һ. б.
9. Фикерегезнең автор позициясе белән туры килү-килмәвен ачыклагыз.
10. Сочинениегезне берничә тапкыр укыгыз. Язмагызның грамоталылыгына (сөйләмһәм грамматик нормаларның үтәләше, орфография һәм пунктуация) игътибар итегез.

---

1. Беренче теманы билгеләгез. (Бу өзек нәрсә турында?)
2. Текстның мәгънәсен аңларга ярдәм итә торган ачкыч сүзләрне билгеләгез.
3. Ачкыч сүзләргә нигезләнеп, текстның төп мәгънәсен формалаштырыгыз. ( Ни өчен?) Аннан соң үз фикерегезне белдерегез.
4. Сочинениегезнең башламын формалаштыру турында уйлагыз. Башлам вариантлары:

   1. Минем алдымда Ф.Сафин язган текст. Автор нәрсә турында яза соң? Әлбәттә, бу текстта …( теманы язабыз) турында язылган.

   9 стр., 4108 слов

   Инша коз турында башкортса – Алтын көз. Инша. | Социальная сеть …

   … Батдалов Илнур эше 2014 ел nsportal.ru Хикэя коз турында. >>> Хикэя коз турында Казакша Сканворд. >>> Казакша Сканворд Казакша … среди которых нужно выбрать одну и написать сочинение. Подробнее Six acts torrent espaol Six acts torrent … әйтерсең лә төрле төсләрдән торган палас җәелгән. Мин көз көне шушы … әп, бер җепкә тезелгәндәй тигез итеп очалар. Мин аларга һәрвакыт“Хәерле, юл!” …

   2. Автор, текстның «…» фразалары (язарга кирәк) белән тәмамлап, безне … турында һәм аны ни өчен … (текстның темасын, идеясын билгеләргә, ягъни текстның язылу максатын һәм автор әйтергә теләгән фикерне ачыкларга) уйланырга мәҗбүр итә.

   3. «Бирелгән фраза». Безгә анализларга бирелгән текст менә шулай тәмамлана…

5. Фикерегезне (тезисны) раслый торган җөмләләрне тексттан табыгыз да аларны үз сүзегез белән языгыз. Җөмләләрнең номерларын курсәтегез.

   Игътибар! Җөмләнең номерын күрсәтү яки күчереп язу, вакыйга аңлатылганда һәм тексттан алынган берәр мисал булганда гына, дәлил дип санала.

6. Сочинениегез ахырында автор тәкъдим иткән темага карата үзегезнең мөнәсәбәтегезне белдерегез.

   Сочинение түбәндәгечә тәмамларга мөмкин:

   1. Нәтиҗә ясап, түбәндәгеләрне әйтергә була: …

   2. Без … исбатлардык дип уйлыйм.

7. Сочинениегезнең төзелешен (тезис, дәлилләр, нәтиҗәләр) тагын бер тикшереп чыгыгыз.
8. Сочинениегезнең эзлекле, аңлаешлы булуына игътибар итегез, тикшереп чыгыгыз, хаталарыгызны төзәтегез.

                                              Батырлык – нәрсә ул?

        Батырлык. Бу сүз нәрсәне аңлата соң? Әлеге сүзнең мәгънәсен мин С. И. Ожеговның аңлатмалы сүзлегендә таптым. Батырлык – героик, фидакарь, кыю эшләнгән эш ул. Һәм күп очракта аны балалар эшли. Әлеге батырлыклар алдында без башыбызны ияргә тиешбез.

        Батырлык турында китапларда да еш язалар. Мин күптән түгел шундый китапларның берсен – В. О. Богомоловның “Иван” повестен укыдым. Әлеге повесть минем яшьтәшем – унике яшьлек малай турында. Аның балачагын сугыш йота – әтисен фашистлар үтерә, ә бәләкәй сеңелесе аның кулында җан бирә. Сугышның беренче көннәре аңа коточкыч михнәтләр китерә, шушы югалту —  газаплар аны берничә яшькә олыгайта да инде. Ул бары кайгы – сагышлары белән берүзе кала, шул вакытта дошманнан үч алырга, безнең армиягә файдалы булырга сүз биреп, партизан отрядына китә.

        Богомолов үзенең героена Иван дип җитди исем куша. Аңа башкача исем кушу мөмкин дә булмагандыр. Әлеге малайга өлкәннәр кебек үк бик күп сынаулар узарга туры килә. Әмма ул үзендә немец армиясенә карата дошманлык хисләре кичерсә дә, горурлыгын һәм кешелек сыйфатларын саклап кала ала.

        Иванның күзләрендә һәм характерында – өлкәннәр ныклыгы, тышкы кыяфәтендә исә чарасызлык билгеләре ярылып ята. Аның өчен иң мөһиме – бурыч, үзе шөгыльләнгән эш. Ул нык ихтыярлы, көчле рухлы.

        Аның әйләнә – тирәсендәге өлкәннәр яшь булуыны да карамастан, мөстәкыйль булуын аңлыйлар, аны сугышның бар михнәтләреннән сакларга телиләр. Яраталар, кызганалар, аның тормышын ничек тә җиңеләйтергә тырышалар. Иван Бондаревны интернатка җибәрәләр. Әмма ул аннан кача. Малай сугыш вакытында уку мөмкин түгеллеген яхшы аңлый.

        Сугыш вакыты булуга да карамастан, бала балалыгын югалтмый, фронтта да ул уеннар өчен вакыт таба. Иван да башка малайлар кебек үк пычаклар җыю белән шөгыльләнә. Гальцевта финка күргәч, ул аны үзенә бүләк итүен үтенә. Әмма тегесе дустының истәлеге булган әлеге пычакны бүләк итә алмаячагын әйтә. Шул чакта Иван землянкада берүзе кала, пычак, бинокль ала һәм сугыш уены уйный башлый. Үзен ул командир итеп күз алдына китерә. Һәм билгеле инде, үзенең уеннарында һәрчак җиңә һәм сугыш озакламый тәмамланачак дип хыяллана.

        Әмма тормышта Иван Бондаревның язмышы аянычлы. Аңа сугыш беткәнен күрергә һәм үзе хыялланган җиңү шатлыгы кичерергә насыйп булмый. 1943 елда ул берничә тәүлек дәвамында немец эшелоннары хәрәкәтен күзәткәне өчен тоткарлана. Аны атып үтерәләр яшь гомер фашистлар кулыннан өзелә. Бөек Җиңүдә, билгеле, аның да өлеше зур.

        Сугыш турында сөйләгәндә күп кеше өлкән сугышчыларның батырлыклары турында гына сүз бара дип уйлый. Балалар хакында оныталар. Әмма бу дөрес түгел. Сугыш вакытында меңнәрчә бала һәлак була. Ачлык – ялангачлыктан, дәһшәтле сугыш кырларында гына түгел, ә тылдан авыр хезмәттән дә һәлак булучы балалар бихисап.

        Сигез – унике яшьлек балаларның сугыш михнәтләре кичерүләре – үзе бер батырлык ул. Бу балалар хакында бик күп сөйләп була. Алар сугыш китергән кайгы – хәсрәтләр өчен үзләре үч алырга телиләр., үзләреннән ике тапкыр зуррак винтовкалар тотып, кечкенә солдатларга әвереләләр. Һәлак булган әти – әниләре турында кара кәгазьләр алып, чиксез хәсрәт – кайгыга чумалар, ятимлек ачысын татыйлар…

        Әлеге балалар язмышы бер – берсенә бик охшаш. Сугыш чоры балалары өчен сугыш дигән михнәт гомуми биографиягә әйләнгән. Тылда булсалар да, барыбер алар сугыш чоры балалары.

        Сугыш бетүгә 67 ел вакыт үтте. Әмма язучылар бик еш әлеге темага әйләнеп кайталар. Ни өчен? Чөнки әле бүген дә каядыр бомбалар шартлый, пулялар сызгыра, өйләр җимерелә, балалар әйберләре янып кара күмергә әйләнә.

        Тормыш дәвам итә. Ул тыныч, имин булсын өчен сугышны булдырмаска, ул китергән газап – михнәтләрне онытмаска кирәк. Кешеләр! Безнең Ватаныбыз азатлыгы өчен башларын салган каһарманнар турында онытырга хакыгыз юк!

Зиганшин Самат (МБОУ ”Гимназия №3 “)

Татарча сочинение “Батырлык”

Сочинение на татарском языке на тему “Батырлык”Безнең заманда кешеләр батырлык эшләргә атлыгып тормыйлар. Ни өчен икәнен дә белмим. Мин һәрвакыт батырлык кылган кешене күрәсем килде. Ләкин әлегә кадәр очрата алмаган идем. Хәзер андый кешене беләм. Ул − минем күршем Булат.
Без ишегалдында уйный идек. Кызлар скакалка сикерәләр, малайлар туп уйный. Кинәт эт өргән тавыш ишетелде, һәм без үзебезгә таба йөгереп килгән зур бер эт күрдек. Ул бик усал иде. Бу этне мин бик яхшы беләм. Ул шундый усал, аны хуҗасы да урамга авызлык киертеп кенә алып чыга. Ә ул әнә бүген бавын өзеп качкан.
Эт туп-туры Камиләгә таба чаба иде. Камилә куркуыннан калтырый башлады һәм елап җибәрде. Шунда котырган этнең каршына Булат сикереп чыкты. Аның кулында нечкә чыбык кына иде. Тик Булат аның белән эткә шундый итеп кизәнде, эт шүрләп калды. Шунда бөтенләй без көтмәгән хәл булды. Усал, көчле эт туктады һәм… куркуыннан койрыгын кысып качып китте.
Без барыбыз да Камилә белән Булатны чолгап алдык. Алар икесе дә агарынган, күзләрендә яшь иде. Әмма алардан берәү дә көлмәде. Мин аларга карадым да, үзем дә шулай эшли алыр идемме икән, дип уйладым. Шулай эшләгән булыр идем, мөгаен.
Шул көннән башлап, без Булатны иң көчле һәм батыр малай дип саныйбыз. Ә мин шундый күршем белән горурланам.Еще сочинения на татарском языке со схожей к “Батырлык” тематикой (перейти к сборнику татарских сочинений нашего сайта)

Тема.    Нәрсә ул батырлык?

             (ДЙА таләпләренә туры китереп сочинение язу)

Максат.

1. Текстка  нигезләнеп, сочинение – фикерләмә язу күнекмәләрен камилләштерү.
2. Укучыларның сөйләм эшчәнлеген үстерү.
3. Дәүләт йомгаклау аттестациясенә әзерлекне дәвам итү
4. Укучыларда батырлык хисе тәрбияләү

Җиһазлау.  Модель, кагыйдәләр җыентыгы, компьютер презентациясе

Дәрес тибы – белем һәм күнекмәләрне системалаштыру дәресе.

Дәрес барышы.

1. Актуальләштерү.

Укытучы. Хәерле көн, укучылар, килгән кунаклар. Барыбыз өчен дә бүгенге көн чынлап та хәерле булсын, шатлык – куанычлар гына алып килсен. Күңелләребездә иман нуры балкысын. Шундый яхшы теләкләр белән татар теле дәресебезне башлыйбыз.

 Дәреснең эпиграфы итеп мин беренче презедентыбыз Минтимер Шәрипович  Шәймиевның сүзләрен алдым.

“Батырлык ул – рухи матурлык… Әнә шуңа күрә дә халкыбыз кеше күңеленең рухи бөеклеген югары бәяләгән. Батырларның кылган изге гамәлләре, данлы исемнәре әкиятләргә күчкән, җырларга кергән. Шул олуг батырлык алдында безнең чор кешеләре генә түгел, киләсе гасырларда яшәүчеләр дә башларын иярләр әле…”

      Дәресебезне минем кечкенә генә фонетик уен белән башлыйсым килә. Сезнең каршыгызда  хәрефләр тезмәсе.

В С Б О Ж Ч Ң И Д Н В Е Н И М Е  — Й Ф В И Г К Д Е Р З Ж Л Җ Ә Г В М Д З Ә

• Бу хәрефләр тезмәсеннән яңгырау тартыкларны сызгач, нинди сүз килеп чыгар икән? Астына сызылган яңгырау тартыкларны калдырабыз.

Укучылар. Сочинение — фикерләмә

Укытучы. Бик дөрес укучылар. Димәк, бүген без сезнең белән дәрестә нәрсә эшләрбез?

Укучылар. Сочинение – фикерләмә язарбыз.

Укытучы. Ә нинди темага язарбыз икән, ничек уйлыйсыз?

Укучылар. Батырлык турында.

Укытучы. Ни  өчен батырлык турында дип уйлыйсыз?

Укучылар. Чөнки дәресебезне Сез батырлык турындагы эпиграф белән башлап җибәрдегез.

Укытучы. Әйе, укучылар, без бүген сезнең белән бирелгән текст буенча сочинение – фикерләмә язарбыз. Ә сочинение – фикерләмәнең исеме – “Нәрсә ул батырлык?”

1. Яңа белем үзләштерү.

     Укытучы. Сочинение язуга керешкәнче, аның гади сочинениедән нәрсә   

      белән аерылып торуын, нинди өлешләрдән торуын искә төшереп китик әле?

1. Сочинение – фикерләмә язуга кереш.

1. Сочинение — фикерләмә дип без нинди сочинениегә әйтәбез?

Укучылар. Сочинение – фикерләмә — билгеле бер фикерне дәлилләп язылган текст. Анда язылган фикерләр укылган тексттан алынган мисаллар белән дәлилләнеп барырга тиеш.

• . Сочинение – фикерләмә нинди өлешләрдән тора?
• . Тезис- дәлилләр белән расланырга тиешле төп фикер, аргументлар — укылган тексттан дәлилләр, мисаллар, нәтиҗә – аргументлар ярдәмендә дәлилләнгән тезис.
• . Димәк, безнең сочинение — фикерләмәбез 3 өлештән тора: кереш, төп өлеш, йомгаклау өлеше.
• . Кереш өлештә нәрсәләр языла?
• . Кереш өлештә исбатланырга тиеш фикер күрсәтелә һәм автор яктырткан тема, күтәрелгән проблема һ.б. турында мәгълүмат бирелә. Керешне язганда, минем фикеремчә, минемчә, әйтелгәнчә, автор күрсәткәнчә, бирелгән җөмләдән аңлашылганча һ.б.кебек кереш сүз, җөмләләрдән, гыйбарәләрдән файдаланырга мөмкин.
• . Ничек уйлыйсыз, төп өлеш нәрсәдән гыйбарәт? Төп өлештә без нәрсәләр язабыз?
• Төп өлеш текст белән эштән гыйбарәт.
• . Бик дөрес, укучылар. Сочинение – фикерләмә язуга аз гына таләпләр үзгәрде. Хәзер безгә төп өлешне язу  өчен берничә, сорауга җавап табу сорала:

А) проблема нәрсәгә нигезләнеп ачыла?

Б) автор игътибарны нәрсәгә юнәлтә?

В) гомуми проблеманың кайсы яклары нәкъ менә бу текстта чагылыш таба.

     Дәлилләр автор позициясен чагылдырырга тиеш нинди җөмлә (сүз, гыйбарә һ.б.) ярдәмендә автор бу проблемага үз фикерен белдерә? Шуны онытмагыз: бирелгән тезисны дәлил итеп алырга ярамый

    Ул әлеге хәлне (ситуацияне) ничек бәяли? Геройларга (бу вакыйгада катнашучыларга) карата авторның мөнәсәбәте нинди һәм аны кайсы җөмләдән белеп була? 

    Күтәрелгән проблемага карата сезнең фикерегез нинди (автор белән килешәсезме яки аның фикерен кире кагасызмы)?

Димәк, без төп өлешне язганда, әле генә санап киткән мөһим мәгълүматларны онытмаска тиешбез, ягъни текстка анализ ясыйбыз. Автор фикерен дә табабыз, аңа карата үз фикеребезне дә белдерәбез.

• .  Ә йомгаклау өлешенә нәрсәләр язабыз?
• . Йомгак эшкә нәтиҗә ясаудан гыйбарәт. Сочинениене дәлилләгән фикергә нәтиҗә ясап, димәк, алда әйтелгәннәрне гомумиләштереп, нәтиҗә ясап, шуны әйтергә була, гомумиләштереп әйткәндә, шулай итеп, нәтиҗә ясап әйткәндә һ.б. кебек гомумиләштерүче сүзләр ярдәмендә төгәлләргә мөмкин.
• . Әйе, укучылар. Без сезнең белән сочинение – фикерләмә язуның шаблонын карап чыктык. Ә хәзер мин сезгә сочинение – фикерләмә язганда файдаланырга мөмкин булган яңа клише – шаблон гыйбарәләр бирәм һәм алда язылачак сочинение – фикерләмә язганда бу клише – шаблон гыйбарәләрне кулланырга тәкъдим итәм.

• автор позициясендә чагыла;
• автор фикерен … белән дәлилләп була;
• автор түбәндәге проблеманы күтәрә;
• автор тарафыннан …. мәсьәләләр искәртелә;
• автор … белән укучыга тәэсир итә;
• шул рәвешле мөһим проблема ассызыклана;
• автор … ярдәмендә үз фикерен укучыга җиткерә;
• … җөмләләр авторның …. мөнәсәбәтен күрсәтә;
• бу проблема уйланырга мәҗбүр итә;
• проблема битараф калдырмый;
• автор әйтергә теләгән фикер түбәндәгедән гыйбарәт;
• дәлилләр күтәрелгән проблеманың мөһимлеген исбатлый;
• фикеремне раслап һ.б.

1. Белем һәм күнекмәләрне системалаштыру

1. Текст белән эшләү

Укытучы.           Ә хәзер, укучылар,  мин сезгә Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты, Республикабызның халык шагыйре, “Халыклар дуслыгы” ордены кавалеры иясе Фәнис абый Яруллинның бер әсәреннән өзек укыйм. Игътибар белән тыңлагыз. Әлеге өзектә сүз нәрсә турында бара? (Укучыларның һәрберсенә өзекләр бирелә)

Нәрсә ул батырлык?

       1)Безнең кайсыбызның гына батыр буласы, илне шаулатырлык эшләр эшлисе килми икән? (2) Батыр кешеләрнең тормышлары турында укыганда, йөрәкләребез уттай  ялкынлана, җанда әллә нинди хыяллар уяна. (3) Әйе, батырлык яшь күңелне бервакытта да битараф калдырмый, ул гел дәртләндерә, ашкындыра, матур яшәргә, матур эшләргә чакыра. (4) Ләкин, дуслар, батырлык турында һәрберебез хыялланса да, батырлык дигән кеше тормышындагы иң гүзәл мизгелнең нәрсә икәнен без әле белеп бетермибез.

     (5) Ә бүгенге көндә батырлык эшләп буламы соң? 6)Батырлыкны кайларда очратырга була? (7) Әйдәгез, бу сорауга җавап биргәнче, батырлыкның нәрсә икәнлеге турында уйланып алыйк әле. (8) Беренче карашка, батыр булу өчен күп нәрсә кирәкми кебек. (9) Батыр булу өчен тәүге шарт (…) куркак булмау.

(10) Дөньяда барлык батырлыклар да үз-үзеңне җиңүдән, көндәлек кыенлыклар алдында каушап калмаудан, һәр кылган эшең өчен үзеңдә җаваплылык тоюдан башлана.

                                               (Фәнис Яруллинның “Яз сулышы” китабыннан)

Укытучы. Текстта сүз нәрсә турында бара?

Укучылар. Текстта сүз батырлык турында бара?

Укытучы. Сезнеңчә нәрсә соң ул батырлык? СИМАЛТИНИУС  РАУНД  ТЕЙБЛ

— Сезнең каршыгызда ак битләр бар. Һәрберегез шул битләрне алыгыз һәм “Нәрсә  ул батырлык?” дигән сорауга җавап языгыз. Аннан соң батырлык турында фикерләрегезне бер – берегезгә сөйләгез. Шулар арасыннан иң уңышлысын сайлагыз. Сезгә барысы өчен 3 минут вакыт бирелә.

Батырлык – и.    1) Батыр булу сыйфаты, курыкмаучанлык, кыюлык. 

•  2) Батырчылык, тәвәккәллек. (134 б., I том.)  
•  Ә хәзере  1 номерлы укучы җавапны укый.

Укытучы. Рәхмәт, укучылар. Батырлыкның төп мәгънәсен һәркем үзенең тормышка карашларыннан чыгып, үзенчә аңлый. Ә шулай да, батырлык ул, мөгаен, гадәти күзлектән караганда һич кенә дә кеше башкара алмастай эшне башкарудыр. Ул кешедән чиксез ихтыяр көче, тәвәккәллек, үз-үзеңне аямауны таләп итә.

2. Сорау — җавап

• Батырлык дигәч, сезнең күз алдына нәрсәләр килә?
•  Кемнедер суга батудан коткару, апа – абыйларның сугышта күрсәткән  батырлыклары, мохтаҗ кешеләргә ярдәм итү һ.б.
• Укучылар, әйтегез әле, менә сезнең үзегезнең батырлык эшләгәнегез бармы?
• ?????????
• Ә батырлык турында нинди әсәрләр укыганыгыз бар?
• Г.Әпсәләмовның “Газинур” романы, Фатих Кәримнең “Үлем уены” поэмасында, Нәбирә Гыйматдинованың “Төнбоек” хикәясе, Роберт Миңнуллинның “Батыр булыгыз” шигыре, Фатих Хөснинең “Малай белән Солдат”, Ибраһим Газинең “Йолдызлы малай”, Ләбибә Ихсанованың “Лачын кыз”, Гадел Кутуйның “Сагыну”, Әмирхан Еникинең “Кем җырлады?”,  Шамил Рәкыйповның “Чәчәкләр дә сөйли белә”, Нәби Дәүлинең “Яшәү белән үлем арасында”
• . Әйе, саный китсәң, тагын бик күп әсәрләрне әйтеп булыр иде.
• . Ә хәзер, укучылар, текстны бер кат бик игътибар белән укып чыгыгыз әле.
• . Текстны эчтән укыйлар.
• .  Ә менә Фәнис Яруллин әсәрендә китерелгән өзектә батырлык турында сүз барганын кайсы җөмләләрдән белеп була?
• .1 нче җөмлә, 9 нчы җөмлә, 10 нчы җөмлә
• Бик дөрес, укучылар. “Дөньяда барлык батырлыклар да үз-үзеңне җиңүдән, көндәлек кыенлыклар алдында каушап калмаудан, һәр кылган эшең өчен үзеңдә җаваплылык тоюдан башлана,  – ди автор.
• Бу җөмләсе белән автор нәрсә әйтергә тели? Менә хәзер без сезнең белән шул хакта сочинение – фикерләмә язарбыз. Сочинение – фикерләмә язганда, алда әйтеп узганнарны да онытмаска кирәклеген ассызыклыйм, чөнки бүген язылачак сочинение – фикерләмә алда язганнардан аз гына  аерылып торачак дидем. Сочинениенең күләме 70 сүздән ким булмаска тиеш.
• . Укучылар, әйтегез әле, автор биредә нинди теманы яктырткан?
• .     Батырлык темасын.
• . Ә сез кереш өлешне ничек башлар идегез?
• .
• Текст “…..”  җөмләсе белән тәмамлана. Минемчә, автор батырлык турында фикер алырга чакыра.
• Китерелгән өзектә төп мәгънә салынган. Минемчә, батырлык төшенчәсе беребезне дә битараф калдырмый һ.б.

Укытучы. Төп өлештә нинди фикерләрне аерып була?

Укучылар.

• Батырлык – матур сыйфат (2-3 нче җөмлә раслый)
• Нәрсә ул – батырлык? ( 8-9 нчы җөмләләр)
• Һәрбер кешенең дә батырлык эшлисе килә. (1нче җөмлә)
• Бүгенге көндә батырлык эшләп буламы? (5-7 нче җөмлә)
• Җаваплылык – батыр булуның иң төп сыйфаты
• Куркак булмау 

Укытучы. Рәхмәт, укучылар. Тезисны беләбез Тексттан фикерләрне, дәлилләрне таптык. Ә хәзер безгә сочинение фикерләмәне  язасы гына калды. Ә бу эшебезне без бүген МОДЕЛЬ ФРЕЙР (Frayer  Model) ярдәмендә башкарырбыз. Сочинение фикерләмә язганда, мин биргән клише – шаблоннардан да файдаланырга онытмагыз.

Укытучы. Укучылар, сезнең алда альбом битләре ята, башта аны икегә, аннан тагын икегә бүләбез. Шул бүленгән кисәкнең бер почмагын әз генә бөклибез һәм альбом битен вертикаль рәвештә ачып каршыбызга куябыз. Әлеге биттәге бөкләнгән урыннарны карандашлар белән кабатлап чыгабыз һәм уртага сочинение фикерләмә  дип язабыз. Беренче баганага тезисны, икенче баганага фикер, өченче баганага дәлил, дүртенче баганага йомгаклау дип язабыз. Һәр кәгазь битен мөстәкыйль рәвештә тутырабыз. Cезгә барлыгы алты  минут вакыт бирелә.(таймер куела, укучылар мөстәкыйль башкаралар)

Укытучы. Ә хәзер сочинение – фикерләмәләребезне укып карыйбыз. Игътибар белән тыңлагыз, фикерне укучы мисал белән дәлилләп бирә алганмы?

Укучылар. (Төркемнәрдәге 2 нче номерлы укучы үзенең сочинениесен укый)

Укытучы. Модель фрейрга нигезләнеп, имтиханга әзерлек дәфтәренә сочинение – фикерләмәгезне тиешле таләпләргә туры китереп  язарбыз.

IV.Йомгаклау.

Укытучы. Укучылар, дәресебез ахырына якынлашып килә. Без бүген сезнең белән сочинение – фикерләмә язарга өйрәнүне дәвам иттек. Сочинение — фикерләмә язганчы, бик игътибар белән текстны берничә кат укып чыгыгыз. Сочинение – фикерләмә язуның шаблонын өйрәнегез. Шулай булганда, сез бердәм дәүләт тестын, һичшиксез, уңышлы тапшырачаксыз.

1. Өй эше. Шаблонга таянып, бирелгән текст буенча, сочинение – фикерләмә язарга.
2. Белемнәрне бәяләү.

Укытучының йомгаклау сүзе. Сүземне йомгаклап шуны әйтәсем килә:

Тормышта һәрчак батырлыкка урын бар, тик аңа юл үзеңдә бурычлылык хисе, сәяси өлгергәнлек, җаваплылык, әхлакый тотрыклылык тәрбияләү аша үтә. В.А.Сухомлинский “Батырлык һәм тәвәккәллек – ул әхлаклылык һәм ихтыяр көче, алар һәр кешегә билгеле бер очракта гына түгел, ә көндәлек  тормышта, эштә дә кирәк”. – дип язган. Батырлык, тәвәккәллек, намуслылык, гаделлек кебек сыйфатлар ялкаулык, тәртипсезлек, таркаулык, ялган белән көрәштә дә барлыкка килә. Кешенең героик характеры үзендәге начар сыйфатларны җиңүдән башлана. Батыр булгыз, тәвәккәл булыгыз, бернәрсәдән дә куркып калмагыз. Кыюлык ул – үзе зур батырлык.

Татарча сочинение “Батырлык”

3/28/2021