Гаил? ядкаре сочинение

Гаилә ядкаре

Һәрбер
гаиләдә кадерләп саклый торган нәрсәдер
була. Кемдер туган-тумачаларының
фотоларын өй түренә элеп куя, һәр килгән
кешегә шулар хакында сөйләргә ярата.
Кемдер, әтием үстергән бакча, корган
нигез дип, туган җиреннән күчеп китә
алмый. Берәүгә ата-бабасыннан калган
балта-пычкы, икенчесенә — савыт-саба,
өченчесенә ишек өстендәге шамаил
кадерле. Кемдер өчен үз йорты,
гомумән, истәлекләрдән генә тора.

Минем
ерак әбием балалары, оныклары белән үзе
арасындагы җепләр ныклыгы өчен һәрвакыт
борчылып яшәде. Кайвакыт, өелеп кунакка
кайтып төшсәк, ул һәрберебезне янына
җыя да берәр яулык өләшеп чыга:

— Мин
үлгәч, истәлегем итеп ябарсыз…

Икенче
бер килгәндә, тагын бер яулык тоттыра:

— Үлгәч,
төсем булыр…

Әйтерсең
без һәр елны тагын бер яулык башлаячакбыз.
Ул яулык-ядкарьләрне бирә башлаганда,
әби әнием яшенә дә җитмәгән булган
югыйсә.

Шулай
бер чакны, мин аларга кунакка баргач,
әллә нинди серле бер тавыш белән:

— Яшь
чакларымны күз алдына китерерсең, бик
кадерле нәрсәләрне сиңа калдырыйм әле,
кызым,— диде ул һәм чоланнан кечкенәрәк
кенә чемодан күтәреп керде.

Ә
анда!.. Чигүле күкрәкчәләр, түшлекләр,
чуклы сөлгеләр… Әбием туларның
һәрберсеннән, тарихларын сөйли-сөйли,
өлеш чыгарды. Шунда гына әнием яшьлегендә
япкан ак шәл дә сакланган.

Миңа
биргән чакта әбиемнең күзләрендә яшь
үк елтырап киткән шикелле тоелды:

— Каракалпактан
алып кайткан иде бәбекәем…

Ул
кадерле бүләкләрне мин, әлбәттә, кимим,
сандык төбендә саклыйм, туздырасым,
әрәм-шәрәм итәсем килми. Чуклы сөлгегә
дә битемне сөртмим. Әбиемнең кулларының
җылысы әллә ничә буыннарга барып җитүен
телим. Бары тик әниемнең затлы ак
шәльяулыгын гына япмый түзә алмыйм.
Бигрәк тә матур, бигрәк тә җиңел шул ул!
Анда әбием күзләреннән тамган сөю яше
дә, әнием бармаклары ясаган сак
хәрәкәтләрнең кыштырдавы да сакланадыр
шикелле. Менә-менә ул куллар ак шәлне
муеныма үзе ябар, менә ул кайнар яшь
тамчысы битләремнән тәгәрәр кебек…

Без — эзтабарлар

Минем
әбием пионер булган. Әнием дә, әтием дә,
аларның туганнары да кызыл галстук
такканнар. Хәзер пионерлар юк инде. Ә
бәлки, бардыр да. Мәгънәле уеннарсыз,
җыр-шигырьләрсез, үзара ярышларсыз,
романтикасыз мәктәп тормышы кызык
түгел. Татарстан пионерларының күпчелеге
үзләрен варислар дип атый, кемдер
эзтабарлар отрядына йөри, кемдер табигать
дуслары исемлегенә кергән. Кыскасы, һәр
бала ниндидер эш белән шөгыльләнергә,
тормышын кызыклырак итәргә
тырыша.

Безнең
мәктәптә эзтабарлар отряды яши.
Эзтабарларга ата-бабалары узган данлы
юлны өйрәнү дә, күчмә кошлар тормышын
күзәтү дә, походларга чыгу да ошый.
Һәркайда кемдер калдырган эзләр бар.
Без — әнә шуларны табучылар.

Теләсәң,
отрядыбызга сине дә алабыз. Эзтабар
булу — гадел, тырыш, шаян, көчле, тапкыр,
җитез булу дигән сүз. Әгәр синдә андый
сыйфатлар бар икән, рәхим ит, арабызда
бул.

Без
бу җәйне аеруча кызыклы уздырдык. Туган
ягыбызда Азин дивизиясе булган урыннарда
йөрдек. Кинога, фотога төшердек, альбомнар
ясадык, аның сугышчысы исәпләнгән
якташларыбыз исемлеген барладык.

Киләсе
җәйгә сәяхәтебез ераккарак булачак. Ул
дивизия йөргән юлларны тагын да дәвам
итәчәкбез. Кызыкмы? Әлбәттә!

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]

• #
• #
• #
• #
• #
• #
• #
• #
• #
• #
• #

Гаиләмнең изге ядъкаре

Эссе

Өчпочмаклы хатлар…
Сугыш елларында шатлыклы да, 
Кайгылы да булган шул хаттан. 
Кемдер язган авыр сугыш хәлен, 
Кемдер сагынуларын аңлаткан.

     Хатлар… Өчпочмаклы хатлар… Конверт читенә кыр почтасының тәртип саны куелган. Бу хатларда бер генә теләк: ”Җиңүгә ышаныч!” Солдат хатлары… Күз алдыгызга китерегез: кыска гына ял вакытында солдат окопта яки блиндажда, кәгазен калай савыт төбенә яки тез башына куеп, хат яза. Дошманга булган ачы нәфрәте дә, сугыш авырлыгы, яраларының сызлавы, иптәшләренең һәлак булу кайгысы-барысы да шушы хатка сыеп беткән. Солдат язылып беткән хатын бик пөхтәләп, өчпочмаклап төрә, адресын яза һәм кыр почтасына илтеп сала. Шулай ул, иң изге теләкләрен әйтеп, гаиләсенә сәлам хаты җибәрә. Ә хат, канатлы кош кебек, ерак-еракка “оча”. Ул фронтчының ялкынлы сүзләрен туган иленә, гаиләсенә, якын кешесенә житкерә. 

Бөек Ватан сугышы турында  без, яшь буын, бу сугышны күбрәк кинолар һәм китаплар буенча гына беләбез һәм еш кына аны “катюша”ларның җиңүле залплары, солдатларның массакүләм батырлыклары рәвешендә күз алдына китерәбез.

   1941-1945 еллардагы коточкыч сугыш хакында кулларыма туган абыемнарның өчпочмаклы солдат хатларын алып укыгач кына аңлый башладым. Бу хатларны мин фронт белән тылны үзара бәйләүче үзенчәлекле елъязма дип атар идем. Кайчандыр хатлар, чынлап та, фронт белән тылны бәйләгән. Ә бүгенге көндә берничә буын җебен бәйләүче чара дип әйтсәм, һич ялгышмамын.

    Әнием беркөнне  Бибизөләйха апама кунакка алып барды. Апам миңа  ике туганнан туган абыемның фронт хатлары саклануын әйтте. Бибизөләйха апа — минем туганнан туган бабам Җиһаншаның бертуган сеңлесе. Хәзерге көндә Лаеш районы Имәнкискә авылында улы Хәбибулла һәм килене Диләрә тәрбиясендә яши. Сугыш башлангач, эшкә йөри башлаган, урман да кискән, утынын да ташыган, чөнки ике абыйсын-Нуриев Хәсәнша белән Гилалов Мөхәммәтшаны –сугышка озаткан, ә әти-әниләре олы яшьтә булган.  Хәзерге көндә ул авылның остабикәсе, авыл халкының олы рәхмәтендә һәм хөрмәтендә яши. Үзенең сандыгында кадерләп 21 фронт хатын, 15 ләп фоторәсем саклап килгән. Кулларына бу хатларны алгач, дулкынланудан аның күзләренә яшь бөртекләре бәреп чыкты. Бу хатлар – безенең гаиләбезнең изге ядъкаре.

 21 хат…   7 се- Нуриев Хәсәнша хатлары, 13 е-  Гилалов Мөхәммәтша хатлары, ә берсе өйдән (Имәнкискәдән) язылган хат сугыштан  адресатын тапмый кире әйләнеп кайткан. Сугыштан килгән хатларны Бибизөләйха апа әти-әнисенә үзе кычкырып укып бирә торган булган. Укып бетергәч, һәрберсен әнисе сандык төбенә җыеп куя. Әнисе үлгәч тә, апам бу хатларны ташламаган, үзенә җыеп куйган. Исенә төшкәндә, шулай сандыгыннан алып бүген дә әле  хатирәләрен яңарта.  Ике абыйсының хәбәрсез югалу турындагы кара тамгалы кәгазьләрен бакча башына күмүләрен дә хәтерли. Алар сакланмаган.   Әлеге хатларның матбугатта басылганы юк.

           Хатлардагы ике язмыш, ике тарих…  

          Гилалов Мөхәммәтша Һилал улы 1922 елда туган. Мәктәптә бик яхшы  укыган. Чистай техникумында счетоводлыкка укыган дәфтәре әле дә булса саклана. 1941 елның язында армиягә алына, ул чагында аңа 18 яшь була. Беренче хатын ягарга кушкан, өйдәгеләр ягалар. “ Хатымны поездда язам, юлда барабыз, сугыш утына барабыз, сугыш башланды, алып укуга ягыгыз”,- дип язылган иде дип, искә ала Бибизөләйха апам.

  Икенче хаты 6 августта Смоленск өлкәсе Козельск шәһәреннән килә. Ул анда санитарлыкка укуын, исән-имин булуын хәбәр итә.  Өченче хатын 19 августта язган. 20 августта сынау тапшырачагын бәян итә. Смоленск шәһәренең дошман кулында булуын әйтә. Тиздән фронтка җибәрәчәкләре  хакында язган.  Дүртенче хатында ( 288) фронтка җибәрүләре турында яза. Борчыла. Хат язмыйча торырга куша. Яңа адрес буенча хат салачагын искәртә. Бишенче хаты 2 сентябрьдә язып салынган. Сугышның үзенә керәчәген хәбәрли. Исәнлектә күрешүләрен теләп язган. Хат латин графикасы белән язылган, чөнки иптәшенә яздырткан, үзенең вакыты тар булуын искәртә. 21 сентябрьдә язган алтынчы хатында Мөхәмәтша абый үзләренең Воронеж шәһәрендә икәнлеген әйтеп яза. Бияләй һәм оекбаш җибәрүләрен үтенә. Яңгырлар еш явуына, шунлыктан игеннәрнең кырда череп ятуына бик пошына. Туган якларындагы игеннәр өчен дә борчылып язган. 26 сентябрьдәге  хатында Лаеш якларыннан 6 кеше барлыгына , шуларның 3 сенең татар булуларына шатланып язган. Күрше Янтык авылы кешеләре икән. Әзрәк акча салуларын үтенә. Буфеттан ак икмәк алып ашыйсы килүен әйтә. 41 елны язылган хатларында Хәмәтша абый үзеннән бигрәк гаиләсе өчен хафалана, үрсәләнә. Иген, бәрәңге уңышын хат саен сорый. Хатларының күп өлеше якыннары өчен борчылу, ачыргаланулардан тора, үзе турында кыска гына язып куя.

   1941 елның кара көзеннән алып 1943 елга кадәр фронт белән тылны бәйләп торучы сагынычлы өчпочмаклы хатлар тукталып тора. Смоленск сугышы…  1943 елда бер хат килеп төшә.“Хат башы-языгыз каршы… сәләмнәр.

Үзем бер стансыда эшлим минем җанда өч татар бар.берсе минем өчен яхшы. Яри хуш   Бу хат 12.12..43 Спас-Деменск Смоленск.обл” .( хаталар сакланып бирелде)

  Шушы хаттан соң  башка хәбәр булмый. Озак та үтми,туган өйгә беренче кара тамгалы хат килә: “Хәбәрсез югалды”.

           1943 елның гыйнварында ФЗО мәктәбендә укучы икенче уллары- Нуриев Хәсәнша да армия сафларыннан сугышка алынган.  Шулай итеп, 1943 ел Гилаловлар гаиләсе өчен кара ел булып тарихка керә.

  Хәсәнша абый 1924 елда туган. Мәктәпнең 7 сыйныфын бетергәч,  ФЗО

мәктәбендә яхшы гына укый. Хәсәнша абыйның хатлары мондый хронологиядә килә: 10.03.43.— 04.03.43.—20.07.43.—04.08.43—датасы юк.—19.08.43.—27.08.43.—30.08.43.—01.09.43 —22.11.43.—01.01.44.—20.01.44.—30.01.44.— кара тамгалы  кәгазь.

   Хатлардан аның Мәскәү асты сугышына эләгүен, Подольск шәһәрендә хезмәт итүен беләбез. “Хәзергә яңгыр бик каты ява…” кебек юллардан  сугышның дәһшәтле икәнлеге ачыклана. Сугыш турындагы фактларны язарга ярамаган, шуңа күрә ул хатларында күчерелмә мәгънәдәге сүзләрне еш куллана. Шунысы да кызыклы:

        Хәсәнша абыйның һәр хатында” просмотрено” дигән тамга тора. Ә Мөхәмәтша абыйның хатларында әлеге тамга юк. Шулай ук хатларда сәламнәр зур әһәмияткә ия. Ул дуслары Мәхмүт, Мирзахәсәннәр турында еш сораштыра, игеннәр, бәрәңге уңышын сорый. Әти-әниләрен, энесен, сеңлесен кайгыртып яза. Берничә хатыннан без аның яраланып, госпитальдә ятуын беләбез. “Смоленски шәһәре герман кулында әгәр дә безне хәзерге көндә кайда икәнне беләсегез килсә Мәскәв белән Смоленски арасындагы тимер юлны карагыз картадан шул ике араны карагыз безгә яңа киемнәр биргәннәре юк әле үз киемебез белән. Язылды 19VIII-43” (хаталар хаттагыча бирелде) Бу юллардан фронт белән тыл арасындагы көчле сагынуны белергә мөмкин. Соңгы хаты 30.01 44. датасы белән килгән. Ул анда урманда торулары, тиздән сугышка керүләре хакында яза. Шушы сугышта ул хәбәрсез югала. Яз көне кара тамгалы кәгазь килә.

      1941-1945 елларның дәһшәте ерак тарихыбызда калып бара. Вакыт үтә, кешелек дөньясының карашы үзгәрә. Компьютер технологияләре алга киткән заманда интернет, кәрәзле телефоннар кешеләрнең хат аша аралашуларын кысрыклый бара.

    Безнең чорда туганнардан кәгазь хат алу сирәк күренеш. Ә тирәнрәк уйласак, галимнәр, тарихчылар еш кына эпистоляр жанрга мөрәҗәгать итәләр. Куренекле кешеләрнең тәрҗемәи хәлләрен өйрәнгәндә дә истәлекләренә, хатларына тукталабыз.

     Пуля, мина-снаряд явып торган сугыш кырында һәм салкын окопларда туган илен, ватандашларын яклап көрәшкән солдат абыемнарның гарасатлы чордагы уй-кичерешләре һәм өмет-хыяллары теркәлгән өчпочмаклы хатлар нинди әһәмиятле тарихи чыганак. Бу минем өчен олы истәлек, бу безнең гаилә ядкәребез! Минем өчен генә түгел, фән өчен дә ныклап кул тимәгән өлкә булып кала бирә. Солдат хатлары әле сандык төпләрендә дә,  музейларда да, сугыш чоры кешеләренең күңел түрләрендә дә яхшы саклана.

 Без бәхетле чорда яшибез, якты мәктәпләрдә укыйбыз, белем алабыз, үзебез яраткан эш белән  шөгыльләнәбез. Җир йөзендә сугышлар кабатланмасын, алга таба да тыныч, мул, матур тормышта яшәргә язсын иде безгә! Абыйларымның хатларын мин дә кадерләп саклап, алдагы буынга тапшырырмын. 

Кайда, кемдэ генэ сакланса да, 
Якын өчпочмак хатлар…
Җиңү язын hәрчак хәтерләтеп , 
«Солютлар «гына шартлар. 

Китап. Бу сүзгә никадәр могҗиза, сер, тарих сыйган. Китап, үзенең канатына утыртып, адәм баласын гасырлар буенча сәяхәткә алып китә, халкыбызның чал тарихы белән таныштыра.

“Китап — ул кешенең уйларын чагылдыра торган сирәк могҗизаларның берсе”, — дип язып калдырган татар халкының танылган язучысы Ибраһим Гази. Бу сүзләр белән килешми булмый. Китап битләренә никадәр язмыш, никадәр моң, никадәр хис-кичерешләр сыйган! Аларны санап бетерерлек түгел.

Китап – бер буынның икенче буынга тапшырылган рухи васыяте, киңәше, ядкаре. Минем кулымдагы китаплар — нәкъ шундый ядкарьләрнең үрнәкләре.

Болар – күренекле татар шагыйре, татар совет шигъриятенә нигез салучыларның берсе Һади Такташның 1931 нче һәм 1936 нчы елда “Татиздат” нәшриятында басылган шигырьләр җыентыклары. Мин, сакланып кына, үзенә бер төрле дулкынлану белән, аларның битләрен ачам. Китаплар латин графикасында басылган. Аның беренчесендә 6, ә икенчесендэ 47 шигырь тупланган.

Ирексездән миндә бу китапларның тарихын белү теләге уянды, һәм мин китапның хуҗасына үземне кызыксындырган сораулар белән мөрәҗәгать иттем. Китапларның хуҗасы – Казан моторлар төзү җитештерү берләшмәсе заводының гади металл эшкәртү остасыннан Казан “Оргсинтез” җитештерү берләшмәсендә партком секретаре урынбасары, район советы депутаты дәрәҗәсенә ирешкән Садыков Ромиль Вәли улы.

Ул зур дулкынлану белән, кулларына китап түгел, әйтерсең энҗе бөртекләре тоткандай, китапларның тарихын бәйнә-бәйнә сөйләп бирде. Аның күзләрендәге яшь тамчылары китапларның аңа никадәр кадерле, газиз икәнен күрсәтеп, дәлилләп торалар иде сыман. Ромиль аганың сөйләме безне бик еракларга, 1920-1930 нчы елларга алып киттеләр.

Идел буендагы 1921 нче елгы ачлык афәте әнисен, 1928 нче елда каты авыру әтисен дә алып киткән ятимә кыз турында булыр сүзебез. Бу кыз -Ромиль Вәлиевичнең әнисе, Садыкова Асия Габдрахим кызы. 1929 нчы елда, комсомол юлламасы буенча, Яр Чаллы районыннан Казанга Мулланур Вахитов исемендәге химия заводының шәм цехына эшкә җибәрелә. Тиздән тырышып, җиң сызганып эшләгән кыз, “стахановчы” буларак, кызыл яулык бәйләп йөрү хокукына лаек була. Яшь кыз эштән бушаган вакытларда мәхәббәт турында шигырьләр укырга ярата. Ул вакытта, 1930 еллар башында, Һ.Такташ, Г.Кутуй, Х.Туфан, Ф.Кәримнәрнең иҗатлары чәчәк аткан чор. Яшьләрнең күбесе аларның шигырьләрен яратып укый, яттан сөйли. Кызканычка каршы, 1931 нче елның декабрендә яшьләрне яңа тормыш, социализм төзергә өндәүче, совет иленә, аның якты киләчәгенә мәдхия җырлаучы япь-яшь шагыйрь-трибун Һ.Такташ вафат була.

“Әни дус кызлары белән яраткан шагыйре Һ.Такташ белән хушлашырга, аны мәңгелеккә озатырга барган, — дип искә ала Ромиль әфәнде. — Шул елларның якты истәлеге итеп, шагыйрьнең үзе исән чагында басылып чыккан менә бу китабын әни гомере буе саклап яшәде”,- дип сүзен дәвам итте ул.

Чыннан да, Һ.Такташның үз эченә нибары 6 гына шигырен сыйдырган бу китап 1931 нче елда Казанда “Татиздат” нәшриятында басылган. Анда “Мокамай”, “Правокатор”, “Син дошманым минем” кебек шигырьләре урын алган.

1930 нчы елларның икенче яртысында, алдынгы хезмәткәр һәм коммунист буларак, Асия апаны юристлар мәктәбенә укырга җибәрәләр. Шунда укыган вакытларда ул Һ.Такташның 1936 нчы елда басылып чыккан “Сайланма шигырьләр” җыентыгын сатып ала. Әлеге ике китапны ул, үзеннән калдырмыйча, саклап йөрткән. Юристлар мәктәбен тәмамлаганнан соң, аны Казаннан Буага җибәрәләр, анда прокурор ярдәмчесе итеп билгелиләр. Аннан 1945 нче елда ире артыннан Литвага бандитларга каршы көрәшергә китә. Соңрак алар Казанга кайтып төпләнәләр. Кайда гына булмасын, нинди генә авырлыклар кичермәсен, Асия апа әлеге китапларны күз карасыдай саклап, кадерләп тоткан. Бу китаплар аңа тормышның сикәлтәле юлларыннан узарга, язмыш әзерләгән сынауларны җиңәргә көч биреп, аны яңа үрләр яуларга илһамландырып торганнар.

Ромиль әфәнде аеруча бер җылылык белән сүзен дәвам итеп: ”Минем әле дә булса хәтеремдә: кичләрен әни безгә китаплар укырга ярата иде. Джонатан Свифтның «Гулливер сәяхәтләре» белән беррәттән Һ.Такташ, М.Җәлил шигырьләрен, А.Алиш әкиятләрен укый иде. Һ.Такташның бигрәк тә “Мокамай” һәм “Нәни разбойник” шигырьләре хәтеремә сеңеп калган. Ә үзлегемнән Һ.Такташ шигырьләрен мәктәптә укыганда, инглиз телен өйрәнгәч кенә укый башладым, чөнки 30 нчы елларда татарлар латин графикасын кулланганлыктан, китапларның икесе дә латин графикасында басылган, – дип хатирәләрен яңартты Ромиль абзый. — Шигырьләрне мин кычкырып укырга ярата идем. Кайвакытта әти мине төзәтеп тә җибәрә иде. Без мондый шигърият кичәләрен бик ярата һәм көтеп ала идек. Хәзерге вакытта бу китаплар ядкарь буларак минем гаиләмдә сакланалар. Аларны васыять итеп үземнең оныкларыма тапшырып калдырачакмын”, — дип сүзен тәмамлады Ромиль абый Садыков.

Кечкенә генә ике китапка никадәр тарих, истәлек сыйган. Бу китаплар Ромиль абыйның әнисе Асия апаның кул җылысын әле дә саклап торалар сыман. Ул җылылык ничә буынны бәйләп торырга җитәчәк! Китап – ул хәзинә, хикмәт. Аны күз карасыдай саклап тотсаң, ул сиңа никадәр сер ачып бирер?! Чөнки китапның белмәгәне юк. Китап ул – ядкарь!

Яңалыклар

Иң кадерле гаилә ядкаре

Без – сугыш чоры балалары. Балачагыбыз рәхәт узмады. Сугыш бит ул аяусыз, кан-яшь, хәсрәт, югалтулар китерүче афәт. Әти сүзен әйтергә тилмереп үскән балалар атасы сугыштан кайтканнарга кызыгып үстек. Әтием Гали Миңнеханов Бөек Ватан сугышында батырларча һәлак булган. Әни сөйләгәннән: «Военкоматта әтиләргә тезелеп басарга әмер бирделәр. Озата баручыларга чыгарга куштылар. Капка бикләнде. Мин сигез айлык корсагым белән шул капка астыннан шуышып тагын кердем. Әтиегез: «Үпкәләмә, мин дә артыма карамыйм, син дә әйләнеп карама. Башкача мөмкин түгел бит. Балаларны кешелекле, хезмәт сөючән итеп тәрбияләп үстер», – диде. Соңгы тапкыр күрешүебез, саубуллашу сүзләре булган икән… » дип еш искә ала иде. 

Следите за самым важным и интересным в Telegram-каналеТатмедиа

Галерея

К сожалению, реакцию можно поставить не более одного раза
Мы работаем над улучшением нашего сервиса

Татар теленд? 100 сочинение

(сочинениял?р ?ыентыгы)
Муса ??лилне? фронт лирикасы
Фашизмга каршы к?р?шт? катнашу Муса ??лилг? бик к?п материал бир?. Кыска гына вакыт эченд? ул дист?л?рч? шигырьл?р язып ?лгер?.
Галимн?р, шагыйрьне? фронт лирикасы и?атыны? я?а биеклекл?рг? к?т?рел?ен к?рс?тте, дип саный. Х?тта ул ?зе д? моны а?лый ??м хатларында шул хакта язып та уза ик?н.
Фронттагы шагыйрьне нинди хисл?р били со?? Аны? ?чен, ут астында яш?г?нд?, нинди т?шенч?л?р кадерле?
«Окоптан хат», «Каска», «Госпитальд?н», «Кыз ?леме», «Тел», «Европада яз», «Хуш, акыллым», «Тупчы анты»… Бу шигырьл?р сугыш елъязмасы дип аталырга да хаклы. Без алар аркылы солдатны? яш?? р?вешен к?з алдына китер?без, кичерешл?ре бел?н танышабыз.
«Хуш, акыллым» шигыре шагыйрьне? хатыны ?мин? ханымга багышланган. Монда дошман явын ?и?еп кайтырга дип китк?н совет солдатыны? в?гъд?л?ре бер-бер артлы тезел?. К?р?ш, ?лем турында язса да, ?анны ?т?рлек мо?сулык юк. ??р юлда ?и??г? ?мет яшеренг?н шикелле. Шагыйрь-солдат ил хакына бирелг?н гомер ?чен д? ?кенм?с кебек.
«?йд?, ?ырым!» шигыренд? илг? олы м?х?бб?т хисл?ре й?ртк?н лирик мин бел?н очрашабыз:
?ырым, синд? минем г??д?л?нде
Илне с?йг?н й?р?к тибешем.
Монда да шул ук ант:
?ырым иде антым:
Яш?с?м д?,
?лс?м д? — тик туган ил ?чен!
Без инде фашистны? гомуми портреты бел?н д? танышабыз. Ду?гыз борынлы, канлы балталы ул.
Ерткычларга каршы к?т?релг?н совет солдатыны? да портреты бар: аркасында — юл сумкасы, автомат. ? й?р?генд? — к?р?ш ?ыры.
«Окоптан хат» исемле бераз к?л?млер?к шигырен Муса ??лил якын дусты Гази Кашшафка багышлаган. Без тагын, мылтык тотып, хатлар укыган, шигырьл?р язган лирик минне к?р?без. Дим?к, лирик минг? прототип — шагыйрь бары тик ?зе ген?.
Хат р?вешенд? башланган, язылган бу ?с?рд? Муса ??лил совет сугышчысы куелган шартларны детальл?п тасвирламый. Ул утырган тар окоп ике т?рле д?ньяны б?леп торучы бер урын булып к?рен?. Шуны? бер ягында биял?йл?р б?йлил?р, корал коялар, дуслык хисл?ре юллап, хатлар язалар. Солдат аларны? ышанычын акларга тиеш.
?ылы хатларны? берсен шагыйрь элекке дустыннан да алган. Бу хат андагы хисл?рне тагын да ку?тл?ндереп ?иб?рг?н. Алдагы шигырьл?рд? бирелг?н ант монда бераз гына ?зг?ртелг?н, тел?к р?вешенд?:
?и?еп фашизмны,
Якты илд? тагын к?решик…
Юкка гына Фатих К?рим ??м Муса ??лилне? сугыш чоры шигъриятен ?зара чагыштырмыйлар. Беренчесе язган «Каска» бел?н икенчесе и?ат итк?н «?лем уены» арасында да бар ик?н охшашлыклар. Фашистны каска куеп алдаган ир-ат, карачкы ясап алдаган малай образлары гына да ?н? шуны к?рс?т?. ?йтерсе? икесе д? фашизмны х?йл?к?рлек бел?н д? ?и??рг? куша. ?итди шигырьл?рд? тапкыр-шаяннар образы булу аларны кызыклы, ?зенч?лекле ит?.
Муса ??лилне? фронт шигырьл?ренд? эчкерсез самимилек, тормышны ярату хисл?ре ярылып ята. Баштарак рухи тетр?н?л?р н?ти??сенд? и?ат ителг?н публицистиграк рухлы шигырьл?ре тора-бара тир?н фикерле, образларга бай я?а ?с?рл?р бел?н алмашына.
Фатих К?рим, и?атында ?лем ??м яш?? м?гън?се турында уйланулар
Исемн?ре калсын безне? бел?н,
?исемн?ре туфрак булса да,
?лм?г?нн?р болар, ?лм?г?нн?р,
К??ел ?лг?н кебек к?рс? д?.
С?мави
?ле 1920 елда «Эшче» газетасында С?мави т?х?лл?сле бер шагыйрь халык ?чен гомерл?рен бирг?нн?рне? исеме м??гелек булу турындагы «Ирек корбаннарына» шигырен яза. Шул еллардан со? чирек гасырга якын вакыт узгач, татар шигъриятенд? ?леге мотив я?адан к?чле я?гыраш ала ??м ??ркем и?атында бик еш кабатлана башлый. Шулай да сугыш чоры поэзиясенд? ?лем ??м яш?? хакында Муса ??лил ??м Фатих К?рим кад?р тир?н ф?лс?ф? й?рт?че булмады шикелле.
Б?ек Ватан сугышына Ф. К?рим ?лгерг?н ир, шагыйрь булып кит?. Тормышка, яш??г?, к?нд?лек проблемаларга карата ?з фикере бар, ?д?биятта инде билгеле бер д?р???д? танылган. Тетр?ндергеч илк?л?м вакыйга н?къ мен? шундый, инде кал?ме чарланган ?д?бият ??елл?рен? булдыра алганны к?рс?т? м?мкинлеге бир?, ?ле мо?а кад?р ачылып бетм?г?н талантларын эшк? ?иг?. Ил елаганда, шагыйрьне? кал?ме д? сыкрабрак, хислер?к яза. Ил с?енг?нд?, ул кал?м гади с?зл?рд?н ч?ч?к б?йл?мн?ре ясый. Сугыш аф?те югалту ??м табу, кайгы ??м с?енечл?рне чиратлаштыра, шулар тудырган хисл?рне ?т? к?чле ит? торгандыр да.
«Ант» шигырен иск? т?шерик. Шагыйрьне?, ?лем с?зе бел?н ?к куркытмыйча гына, н?селе, баласы, Туган иле ?чен, баскан ?иренн?н бер адым да артка чигенм?ск? в?гъд? бир?е ул ?лемне? бик якында сагалаганын к?рс?т?.
«Ватаным ?чен» шигыренд?, д??ш?тле утка керер алдыннан, лирик мин кичерг?н хисл?р тасвирлана. Шагыйрьне булачак б?релеш куркытмый: аны? гомере баласыныкы булып д?вам ит?ч?к. ? бит бу фикер икенче бер фикерне д? тудыра: совет солдаты ?и?? китереп ?л?ч?к.
?лем — ?лем инде ул. Зур югалту диг?н с?з. Кыю сугышчы да, бар матурлык кала, ди. Шуны? ян?ш?сенд? ?к:
Ч?ч?кл?рг? т?ренеп эзем кала,
?ырым кала ?тк?н юлымда,—
диг?н юллар. Сагыш хисен с?енеч хисе бел?н алмаштырган юллар. Алардан со? Фатих К?рим шигырьне? т?п фикерен яза:
?л?м ик?н, ?кенечле т?гел
Бу ?лемне? ми?а кил?е,
Б?ек ?ыр ул — Б?ек Ватан ?чен
Сугыш кырларында ?л?е.
Халык, Ватан ?чен бирелг?н гомерне? кешене? рухи яш?вен озынайтуы, м??гел?штер?е турындагы фикер «С?йл?р с?зл?р бик к?п алар…» шигыренд? халык ?ырлары ?лч?менд? бик к?чле я?гырашлы итеп язылган:
?лем турында уйлама,
Иле? турында уйла,
Иле? турында уйласа?,
Гомере? озын була.
?исми яш??не рухи яш??г? каршы кую, икенчесен беренчесенн?н ?стен санау ??м шу?а омтылу ш?хесне? б?еклеген билгели д? инде.
Кеше кайчан халык к??елен? м??гег? кереп урнаша со?? Зур батырлыклар эшл?с?, аны? ?чен яш?с?, аны? м?нф?гатьл?рен ??м х?ср?тл?рен чагылдырып и?ат итс?… Сугышчы, батыр исемен алу ?чен, башка кешене ?терерг? м??б?р. Кемне?дер гомерен кыскартып, ?зе?некен озынайту булып чыга. Кеше ?анын кыюны бернинди динн?р д? хупламый. ? бит динд? д?, кешег? карата кулланылмаса да (аны? ?анын Алла бир?, Алла ала), зыян салганны юк ит? г?на? саналмый. Бу ноктадан караганда, башка халыкларга ?лем алып килг?н фашизм юк ителерг?, а?а хезм?т ит?чел?р ?терелерг? тиеш. Ерткычларны юк ит? — гуманистик акт, ди Ф. К?рим. «Мин — гуманист», «Немец ?иренд?» ??м башка шигырьл?р ?н? шул хакта.
Шагыйрь ?ле 1942 елда, ?и?? та?ына бик ерак чакта, «Юл» шигырен яза. Аны? со?гы строфасын иск? т?шер?сем кил?:
Кайту да юк л?кин, кавышу да,
Дошманнарны ?г?р ?и?м?с?к,
Данлы ?и?? байраклары бел?н
Илне? кайгы яшен с?ртм?с?к.
Илне? кайгы яше. Бер кешене? х?ср?т яшенн?н ?ыела ул. Бер ?и?? б?тен к?зл?рне? яшен киптер?ч?к. ?г?р совет солдаты ?н? шуны эшли алмый ик?н, аны? ис?н калуыннан м?гън? юк. Сугыш вакытында ил бер йодрык, бер ?ан булып к?р?ш?, яши, ?метл?н?. Фатих К?рим шигырьл?ре аша моны тою кыен т?гел. Аны? кайсы гына шигырен алып караса? да, Ватанны к?чле ярату сизелеп тора. Атаклы «Кы?гыраулы яшел гармун»да Фазыл:
Ватаным ?чен —
Гомерем, к?чем,—
дип ?ырлый. Ул — аны? якты кил?ч?кк? ышаныч бел?н сугарылган без белг?н ?с?рл?рене? берсе ген?. Сюжетлы шигырьг?, яшьлек турындагы шигырьг?, ?ыр ?ырлату аша булса да, и?атыны? бик кыска р?вешк? китерелг?н т?п фикерен кертеп ?иб?р? Ф. К?рим.
Шагыйрь ялгышмый. Ил ?чен бирелг?н гомере б?генге к?нд? д? халык тарафыннан иск? алына, шул хактагы шигырьл?ре укыла, с?хн?л?рд?н с?йл?н?. ? бит мондый б?хет тел?с? кайсы шагыйрьг? язмаган.
Габдрахман ?пс?л?мовны? «Алтын йолдыз» романында батырлык т?рбиял?? проблемасы
Характерларны? и?тимагый-тарихи вакыйгаларда формалашуын, ачылуын тасвирлаган романнарны? берсе «Алтын йолдыз» иде. Габдрахман ?пс?л?мов бу ?с?ренд? батырлык ничек т?рбиял?н? соравы куя ??м ?с?р д?вамында шул сорауга ?авап бир?.
Роман геройлары — бер м?кт?пт?, сыйныфта укучылар. Т?рле вазифалар башкаралар, т?рле холыклылар, ?мма охшаш омтылышлы егет ??м кызлар. Араларыннан берсе — Наил исемлесе — «Алтын йолдыз» дип аталган пьеса яза, ??м мен? шуны уйнап башланган к?нн?р олылар тормышына кушылып кит?. Алтын йолдыз турында хыялланып ?ск?н малай ??м кызлар алдагы гомерл?ренд? а?а ирешерме, ди язучы. Репетицияг? й?р?д?н баш тарткан Галим Урманов нинди булыр? А?а т?нкыйть уты яудырган ипт?шл?рен ни к?т?? ??м язмыш ?ле я?а гына парта артыннан чыккан ?смерл?рне сынауларны? зурлары аша уздыра.
?с?р ?н? шул пьесага б?йле вакыйгаларга ияртеп алып кит? д? инде. Без геройлар арасындагы м?н?с?б?тл?рне? б?тен нечк?лекл?рен? т?шен?без. ?зара дуслык, м?х?бб?т, и?тимагый эшл?р б?йли аларны. Б?йли ??м т?рбияли. Батырлыкны? беренче нигез ташлары дуслар арасында салына. Г. ?пс?л?мов кешене? ата-анасыны? кемлеге, коллективта ?зен ничек тотканлыгы, ничек укуы, н?рс? бел?н аерылып торганлыгы да м??им дип саный. Совет патриотизмы, б?ек эшл?рг? х?зерлек гаил?д?, комсомолда, коллективта гына т?рбиял?н? ала, ди.
Гаил? диг?нн?н, мен? Суфияны гына алыйк. ?ти-?нисе сугыш кырларыннан кайтып керм?г?н аны?, ?зе д? алар юлыннан кит?.
Галимн?р гаил?се. Ипт?шл?ре улларыннан й?з ч?ерде дип кен?, ?ти-?нисе аны якларга ашыкмый, тиешле ки??шл?рен биреп, Галимне туры юлга бастырырга тырыша. Озату м??лесенд? Р?хим абзый, Урмановлар Р?с?й ?чен нык торган, дип с?йли. Дим?к, н?селен т?рбия максатыннан ?рн?кк? куя. Галим д? вакытлыча гына холыксызланган ик?н, ?зе хаксыз кыланган вакыйгалардан сабак ала.
Тормышын комсомолдан башлаган Галим партияг? нык иман, тотрыклы ?хлак бел?н кер?. ?с?р башында хыялланган йолдызны алуга да иреш?: орден бел?н б?л?кл?н?.
Алтын йолдыз ?чен к?р?ш — Ватан ?чен к?р?ш ул. И? зур кыюлык к?рс?тк?нн?рг? ген? бирел? ?леге б?л?к, ил б?л?ге. Наил, Алтын йолдыз турында хыялланып ?ск?нг?, фашистлар безне к?р? алмады, ди. Алтын йолдыз т?шенч?се Ватан, социалистик ??мгыять, совет кешесе м?гън?л?рен д? а?лата башлый.
Геройлар ?д?бият т?рбиясенд? ?ск?н. Шигырьл?рне шигар итеп китер?л?р, Островский и?атын яхшы бел?л?р. Фашистлар тарафыннан мичк?д? кайнатылган Ильяс куен д?фт?рен?: «Кеше намуслы яш?рг? тиеш, ч?нки а?а тормыш бер ген? бирел?»,— дип, ?зе д? батырлык ?рн?ге к?рс?тк?н ?дип с?зл?рен язып куйган була. Башка ка?арманнар да «Корыч ничек чыныктымы ?ст?л китабы ит? ??м шул корыч чыныгуын узалар да.
Сугыш башлангач, егет ??м кызлар ?з тел?кл?ре бел?н фронтка кит?л?р. Кызганыч, ил ?и?? б?хетен кичерг?нд?, аларны? к?бесе юк, булганнары да ш?хси б?хетк? ия т?гел. Ил б?хетен? корбанга китерелг?н ул.
Батырлык т?рбиял?? ??м аны тормышка ашыру проблемасын к?т?реп чыккан «Алтын йолдыз» романы безне сугышта, гад?ти тормышта к?рс?телг?н рухи ??м физик батырлыкларга баш иярг? чакыра.
Х?с?н Туфан и?атында ?ил образы
?ил, кояш, болыт, тау, елга, каен… Безне? тир?легебезд?ге предметлар бу. Табигать к?ренешл?рен алардан башка тудыра алмыйсы?. Кеше кичерешл?рен тасвирлыйм дис?? д?, шул кичерешл?рне хасил итк?н ?леге ?йберл?р сур?те килеп чыга. ??р шагыйрь и?атында аерым бер образлар ешрак кулланыла. Х?с?н Туфан шигырьл?ренд? и? еш кулланылучы образларны? берсе — ?ил. Бу а?лашыла да. Шагыйрьне еракта калган туган ?ире бел?н б?йл??че булган ул. Болытлар, ?илл?р, кошлар ?теп кер? алмаган урын, кичеп чыкмаслык кирт? юк…
?ил образына шагыйрь нинди функциял?р й?кли со?? Ул аны? хисл?рен с?йг?нен? ?иткер?:
Ис? ?илл?р, ис? ?илл?р,
Ис?л?р д? ис?л?р…
И шул ?илл?р, барып ?итеп, —
Сине с?я!— дис?л?р…
(«Ис? ?илл?р, ис? ?илл?р»)
«Ирт?л?р ?итте ис?» шигыренд? ?илг? лирик герой к?нл?шеп, ?пк?л?п т? карый кебек. ?йтерсе? алар аркасында ?метл?ре киселг?н:
? юлдан ?илл?р ис?,
Ирт?л?р ?итте ис?…
?ле еллар узгач та, ?ил, ?тк?нне? кайгылы к?нн?рен иск?ртеп торучы булып, шагыйрьне? т?р?з?сен кага:
Сызгыра ?ил ?тк?н турында: —
К?рван й?рг?н элек бу кырда.
(«К?рван»)
?ил к?пчелек шигырьл?рд? х?б?рче вазифасын башкара. Ул еш кына, б?йр?м килг?нен х?б?р итеп, байраклар ?илферд?т? («Канатлар»), туган як, й?рг?н юллар исен китер? («Ике чор фасында»). ?н? шулай эшл?п, ул т?рле ?ирл?рне, т?рле елларны ?зара б?йли.
Х?с?н Туфанны? ?иле ч?ч?кл?р исе ташый:
Г?лл?р исе сипк?н ?ылы ?илл?р,
Юлларына яуган ч?ч?кл?р.
(«Ч?ч?кл?р сибел? ?ирд?»)
Ул ?илл?р, б?генге к?нд? исс?, яш?? с?ламен? ?йл?н?:
?илл?ре?д? сине? — г?лл?р исе,
Г?лл?ре?д? — с?лам яш??г?.
(«С?лам си?а, тормыш»)
Муллык, дуслык ??м башка тойгыларны уяткан ?ил башка исл?р д? ташый, ?мма ул аларны да к?бр?к ч?ч?кл?рд?н китер?:
Урмандагы ч?ч?кл?рд?йдерме,
?ил м?йданга Бал исе ташый.
(«Битараф ай»)
?ил, зилзил?л?р тудырса да, кешене к?р?шерг? к?т?р?е, холкын т?рбиял?ве, рухын ныгытуы бел?н мактауга лаек. ?илг? каршы барган лирик мин ??рвакыт х?рлек хисе тоя.
?ил — чор билгесе д?. Шу?а к?р? ул гел ?зг?реп тора:
?ава б?т?н х?зер, ?ил б?т?н.
(«Язлар ?итте»)
Лирик мин заман ?илл?ренн?н бервакытта да курыкмый. «Тормышка м?х?бб?т» шигыренд? каршы иск?н ?илл?р бел?н к?р?шеп яш?? кир?клеге тагын бер кат ассызыклана.
?ил кешед? булырга м?мкин б?тен холык сыйфатларына ия, ул лирик минне ?гетли д?, ?чекли д?, а?а ки??шл?р д? бир?… ?зг?р?ч?н ?илл?рг? лирик мин бик ?к ышанмый. ?ил бигр?к т? с?йг?не бел?н ике арада исс?, ышанычсыз («?ил кил? д? сыйпалана»).
Х?с?н Туфан и?атында ?илне? бик ?зенч?лекле кулланылган очраклары да юк т?гел. Ай бел?н ян?шо килеп, ул м?х?бб?т парлары тудыруда катнаша; яшь кыз м?гън?сенд? бирел?:
Ай чыга Арча кырыннан,
С?гатен белеп кен?,
?ил т?ш? Аккош к?лен?,
С?з куйган кебек кен?.
(«Ай чыга Арча кырыннан»)
Шагыйрьне? т?р?з?сен кагып, яратып уйнаган ?ил кайвакытта аннан баш тарта, г?лл?р бел?н ген? с?йл?ш?, аларны гына ярата. Дим?к, ул к?бр?к г?лл?рг? пар, аларны? с?еклесе булырга хаклы:
Кичке ?илл?р сер с?йлил?р,
Ми?а т?гел, г?лл?рг?.
(«?илл?р исе»)
Еш кына лирик мин аны с?йг?н кешесе бел?н бутый. ?ил — кайвакыт к?телм?г?нлек билгесе. Ул — давылларга нигез. ?ил к?зг? к?ренми торган ?йбер, х?р?к?т кен? булса да, шагыйрь а?а еш ??м яратып энд?ш?. ?ил сынландырыла да, хис-кичерешл?р ассоциациясе д? тудыра. Ул шагыйрь к?рерг? тел?г?н тасвирларны к?залларга, тавышларны ишетерг? ярд?м ит?. Ул — ?тк?нне терелт?че и? т?п н?рс?.
А. Гыйл??евне? «Язгы к?рваннар» ?с?ренд? сугыш чоры балаларын тасвирлау
А. Гыйл??ев и?атында зур урын алып торган бер тема — сугыш чоры яш?смерл?рене? язмышы, яш?ве. Гомерл?рене? и? кадерле еллары олылар бел?н берлект? ил проблемаларын чишеп узган ул буынны ?дип бер ген? вакытта да, бер ген? яктан да начар итеп к?рс?тми. Аларны? м?х?бб?те д? эчкерсез, ис?п-хисапларга корылмаган, аларны? дуслыгы да риясыз.
«Язгы к?рваннар» повестенда А. Гыйл??ев геройларны? язмышын к?бр?к кырыс буяулар бел?н тасвирласа да, ?с?рд?н эчке бер ?ылылык б?ркелеп тора.
Мен? без, ?йтерсе? малайлар бел?н олауга утырып, таулар, чокырлар, авыллар аша ашлык илт?без. Ист?лекл?ре безд? ?анлана. Кайчандыр эшл?п яткан такта яру заводы, шау-г?р килеп уйнаган малайлар к??елг? кил?. ?имерек юллар кайчан гына ныгытылган вак таш бел?н т?ш?лг?н юлларны иск? т?шер?.
К?рван барганда, т?п героебыз ?н? шулай сугышка кад?рге ??м сугыш вакытындагы яш?? р?вешл?рен чагыштыра. Якты буяулар кара?гылары бел?н алмаша. Б?генгене? т?ссезлеген ямьл?ндереп ?иб?рерлек н?рс?л?р д? юк т?гел ик?н. Шуларны? берсе — юлга таба чыгып килг?н кызны? мо?лы, сихри ?ыры. Х?тта колакка каты Дамир да ишетк?н аны!
Олауда — ?иде ата баласы. Т?рле холыклы бу балаларны табигатьк? якынлык, яхшыны яманнан аеру, ярата бел?, к??ел ?ылылыгы ?зара якынайта, охшаш ит?. ?и?елч? ген? т?ртеш?л?р, ?рт?шеп алулар да була, ?мма тир?нг? яшеренг?н ?члек хисене? чагылышы т?гел алар.
Без яш?смерл?рне? ??ркемне сокландырырлык ?хлакка ия булуын, рухи батырлыкка омтылуларын к?р?без. Язучы, мондый ?хлакны? нигезл?ре патриархаль гаил?д?н кил?, авыл чынбарлыгында т?рбиял?н?, ди.
Сугыш чоры балаларыны? бернич? хыялы бар: атлы, с?йг?н ярлы, ?тиле булу. Атлар бел?н хыялланып ?сс? д?, алар тракторчылыкка укый, ч?нки бу ??н?р сугыш елларында ?ирне? ?итештер?ч?нлеген саклап калу, яу кырына китм?г?н атларны? х?лен ?и?ел?йт? ?чен кир?к.
Яш?смерл?р олыларны?, балаларына диг?н ризыкны биреп, атларны коткарганын, т?ш?мг? асып булса да, ?лемн?н алып калганнарын к?р?, шул ук вакытта авыр елларда да байлыкны ?р?м-ш?р?м ит? очракларына да тап була. Кемдер япан кырда трактор ташлап калдырган. ?н? шул х?лл?рд?н д? гыйбр?т ала ирт? олыгайган геройлар.
Тагын шунысы сокландыра: егетл?р б?х?сл?рне гадел х?л ит?, ?зл?рене? у?ганлыкларын, яхшырак ик?нлекл?рен, ?стенлекл?рен раслау юлы бел?н ?и??г? иреш?.
Сугыш чоры балалары кеше х?ср?тен? с?енми. Башкалар б?хетен? куанып, безг? д? насыйп булса иде, кебегр?к уйлый. Инвалид ирне т?рбиял??че С?рв?р апаны, ятим балаларга ?ни булган ?дил?не, ?лем х?ленд? д? колхоз эшен? чыккан Сабир?тт?йне б?яли бел?.
Ибра?им, ?дил?д? б?хет хисе юк т?гел. Ике арадагы саф м?х?бб?т аларга авырлыкларны онытып торырга ярд?м ит?.
Ибра?им ахырда атлы да, тракторлы да, с?йг?н ярлы да була. Ниг?дер ?тисе д? ис?н-имин сугыш кырыннан кайтыр шикелле.
Тик мен? чын к??елд?н яратып та, ?зен яраттыра алмаган, яшьт?шен? карата бераз гына астыртынрак булган Дамир бик кызгандыра. Без аны? да шундый ук б?хетк? хаклылыгын к?р?без.
?дипне? симпатиясе ??р егетне? й?р?ген яндырган ?дил?г? аерата к?чле. ?ырга, мо?га, ягымлылыкка, эчке хисл?рд? сафлыкка чикл?р юктыр шикелле бу кызда. Егет янында т?н кунып та, ?зен? тап т?шерм?г?н ?дил? ул! Ибра?имга кызны ?зене? хатыны ит? чынга ашмастай и? зур хыял булып тоела.
Без ?н? шундый: тормышны, бер-берсен яраткан, ш?хси б?хетк? омтылган егет ??м кызлар бел?н очрашабыз бу ?с?рд?.
Аяз Гыйл??евне? «Жомга к?н кич бел?н» ?с?ренд? м?х?бб?т темасыны? чишелеше
Танылган язучы Аяз Гыйл??евне? «?омга к?н кич бел?н» ?с?рен Галим?ан Ибра?имовны? «Алмачуар»ы янында к?р?м мин. Икесенд? д? гад?тт?н тыш м?х?бб?т тарихлары сур?тл?нг?н, ?мма, кайбер??л?р уйлаганча, аны? гад?тт?н тышлыгы олы яшьт?ге хатын-кызны? ?зенн?н яшь ирг? гашыйклыгында т?гел.
Повесть ?з?ген? к?пл?р, бигр?к т? балалары тарафыннан онытылган Бибинур карчыкны? олы ?аны куелган. Бу ?анга б?тен д?нья сыйган. Анда тол калган Габдулла?ан да, ?ги балалар да, к?нд?ше ??м туганы З??р?бану да, к?рше-к?л?нн?ре, яшьт?шл?ре д? бар. ? и? зур урын бу ?анны ?зме-к?пме булса да а?лаган колхоз р?исен? калдырылган. Кешел?рг?, авыл халкына, табигатьк?, к?зе к?рг?н ??рн?рс?г? м?рх?м?т ??м м?х?бб?т хисе яши Бибинур карчык й?р?генд?.
Башкалардан к?члер?к ярата алгангамы, Бибинур карчык гел ?т? с?ер гам?лл?р кылып тора. Игез?генн?н кыенсынып, ?зен? с?з кушкан егетт?н баш тарта, ти? булмаган тол ирг? кия?г? чыга. Аны? ??р эшл?г?н адымы авыл халкын аптырашка калдыра, ч?нки башкалар ?чен табигый т?гел. Бибинурны? яхшылыклары серен? т?шен? алмаган авыл халкы арасында, ?итм?с?, З??р?бану гел гайб?т таратып тора. Атылган ташка аш бел?н ?авап бирс? д?, ??ерен тапмый Бибинур.
Д?рес, карчык ??р кылган эшен б?хет китерер дип уйлый, тик б?хет ян?ш?д?н ген? ?т? д? кит?, ?т? д? кит?… ?тил?ре сугышта ?леп калгач, ?гилеген онытып кочагына ташланган балалар, ?з тормышларын коргач, а?а р?хм?т хатлары да язмый, матди ярд?м д? к?рс?тми. ?ги ??рвакыт ?ги, к?нд?ш ??рвакыт к?нд?ш булып кала ик?н. Бибинур ?н? шуны ?лл? а?ламый, ?лл? олы ?анлылыгы аркасында а?ларга тел?ми. Д?рес, ул, кешел?рд?н яшереп кен?, ш?фкатьлелегене? б?ял?нм?вен? с?ерсен?, шуны а?латырлык с?б?пл?р д? эзл?п маташа.
Шушындый олы ?анлы Бибинур карчык к??елен? ?и?ангир гына ти? була ала. Аны? исеме д? ?и?анны бил??че дип а?лашыла. Ул шул ?и?анны бил?г?нд?, карчык к??елен д? ?з й?р?ген? сыйдырган. ?и?ангир, Бибинур кебек, кешел?рне ярата, аларны б?хетле ит?р ?чен к?ч т?г?, авылдашларыны? б?тен проблемаларын бер?зе чиш?рг? алына, алар кайгысын й?р?ге аша уздыра, ??м арган-талчыккан, кыйналган й?р?к бер к?нне туктап кала.
Идеаль ?ит?кче итеп сур?тл?нг?н, Бибинур карчык ?чен д? н?рс?дер эшл?п, ?ылы с?з ?йтеп ?лгерг?н ?и?ангир С?ф?ргалин карчык тормышында берд?нбер матди ??м рухи тер?к була. ?зен а?лаган кешене югалту, мен? диг?н ул, ата, чып-чын ир ??м ?ит?кче булып к?ренг?н кешене югалту Бибинур ?чен бер фа?игаг? ?верел?. ??м аны? й?р?ге д? яш??д?н туктый.
К?рг?небезч?, тормышта ?зен? ти?, якын кешел?р таба алмаган Бибинур б?тен м?х?бб?тен шул кешел?рне берг? туплаган ?и?ангирга к?чер?.
С?ер, ?мма кабыну ?чен реаль с?б?пл?ре булган м?х?бб?т бу.
И. Юзеевны? «?ч?? чыктык ерак юлга» поэмасы
К?р?шк? с?л?тсез кеше
Явызлык колы була.
И. Юзеев
Поэма — бик ?зенч?лекле жанр. Ул проза, лирика ??м х?тта драма сыйфатларын берг? синтезлау м?мкинлеге тудыра. Кемд?дер аны? кайсыдыр ягы к?члер?к була. Минем уйлавымча, И. Юзеев мен? шушы ?д?биятны? ?ч т?рен? караган асыл сыйфатларны ?лч?? т?линк?сен бозмаслык итеп куллана ала шикелле, ??м поэма жанрында у?ышлы эшл?вене? с?б?бе н?къ мен? шул булса кир?к.
И. Юзеевны к?бр?к ?итмешенче елларда и?ат итк?н поэмалары буенча бел?л?р, дис?м, хата булмастыр. ? бит ул ?зен инде алтмышынчы елларда ук поэма остасы буларак танытты. 1964 т? язылган «?ч?? чыктык ерак юлга», со?ыннан язылачак поэмалары кебек ?к, шартлы алымнарга да таянган, к?чле драматизмга да ия лирик-психологик ?с?р иде.
Шагыйрь с?зне ??рберебез ?чен гад?ти булган х?лне тасвирлаудан башлый:
Бала чакта берг? шаулап ?ск?н,
яшел чир?мн?рд? аунап ?ск?н
яшьт?ше?? юллар чатында
очрыйсы? да берчак
с?ен?се?…
Без ?лег? юллар чатында гыйб?р?сене? к?п м?гън? бел?н ачылачагы турында да уйламыйбыз. Бары тик, шагыйрьг? ияреп, ул язганнарны? график сур?тен ген? к?з алдына китер?без: урамнар кисешк?н бер урында олаеп кил?че ике ир-ат басып тора. Кызык, автор ир кеше булгангамы, уебызда хатын-кыз сур?те тумый. Лирик мин д? балачак дусларыны? берсе бел?н очраша ??м хатир?л?рен? бирел?. Кир?к бит, н?къ алар х?л-?хв?л белешк?нд?, урамны я?гыратып уйнаган быргы тавышлары астында пионерлар уза. Бу к?ренешк?, быргы тавышына да без кабат-кабат кайтырбыз ?ле, ?мма, ?леге юлларны т??ге кат укыганда ук, кайчандыр ?зе д? пионер булган лирик минне? б?генге яшьл?р, сабыйларга ?йтер с?зе бар ик?н, дип уйлап куясы?. Поэманы? кереш ?леше безне булачак вакыйгаларны кабул ит?рг? шуны? бел?н х?зерл?п бетер? д?.
Б?генгед?н ?тк?нг? к?чеш кис?гр?к. Бары тик авыл тормышыннан алынган аерым детальл?р ген? с?зне? кайсы чор турында барганлыгын а?лау м?мкинлеге бир?. Бик кыска гына икенче кис?кт? Фазыл исемле малайны? быргы тавышына килг?н дуслары, чишм? койган ?ирне эзл?п, к?йм?д? китеп баралар.
Поэманы? башка б?лекч?л?ре реаль тормышта булган ?леге к?ренешне тудырган вакыт, пространство ??м х?р?к?тне гомумил?штер?л?р. Чишм? койган ?ир — кеше б?хетен?, к?йм? эзе шул б?хетк? д?рес ярылган юлга ?верел?. К?йм? ?зе — тормыш к?йм?се, су юлы тормыш юлы булып чыга. ?мма болар безне? ?чен я?алык т?гел инде, ч?нки ?ченче кис?кне? башлам ?леше ?к шагыйрьне? кил?ч?кт?ге с?з с?решен к?залларга ярд?м ит?:
?ч?? чыктык ерак юлга
?чебез,
Ишк?к тотып н?ни кулга,
?чебез.
Ерак киттек чишм?д?н
инде без.
Ике егет ишк?к ишк?нд?, Фазыл гармунда уйный. Егетл?рне? ?ыры да бик м?гън?ле:
«Их!..
Бер д? ген?й нужа к?рм?енч?,
ир булалмый ата баласы…»
Халык ?ырларында ата-бабаны? тормыш т??риб?се чагыла. И. Юзеев ?н? шундый м?гън?ле ?зекне юкка гына китерми, билгеле. Дим?к, егетл?р т?рле авырлыклар узачак, инде х?зер ?к алар ишк?к артына утырган.
Олы юлга гармун уйнап кына чыгып китк?н Фазыл ?и?елр?к яш?? юлын сайлый. Шагыйрьг? бу очракта да халык авыз и?аты ?с?ре ярд?мг? кил?. Ул ?кият алымнары бел?н ген?, абстракт р?вешт? ген? Фазылны? д?рес юлдан китм?вен сур?тл?п бир?. Ир-егет тимер р?ш?тк? артына эл?г?. Лирик мин ул дусты бел?н суд залында очраша. ?кенечле, гыйбр?тле к?ренеш. ? бит берг? уйнап ?ск?н ипт?шл?ре Фазылны ?зл?ренн?н калдырмаска тел?г?н. Гад?тт?, гомер озынлыгын санаучы к?кк?к т?, ?з язмышы турында с?йл?п, аны аерылудан саклап калмакчы булган. К?кк?кк? шагыйребез, к?р?сез, к?телм?г?н вазифа й?кл?г?н.
?и?ел яш??, хезм?тт?н й?з ч?ер? кебек т?шенч?л?рне И. Юзеев Т?н кешесе аша бирг?н. Карурман кебек кап-кара бу образны?, к?ренми, дип ?йтс? д?, шагыйрь график сур?тен тудыра:
Ул кирег? китеп бара иде,
?зе т?н шикелле кара иде.
?лл? ?ырлый, ?лл? кычкыра,
а?а кушылып, аты пошкыра…
Мен? шушы сур?т Т?н кешесе образыны? м?гън?сен ки??йт?. Без аны Фазылны? кара?гы кил?ч?ге, авыр язмышы дип а?лый башлыйбыз. К?йм?д? ?ырлап-уйнап кына барса да арган Фазыл аннан б?тенл?й ?к т?шеп калырга уйлый. «Без ?ирд? — кунак кына»,— диг?н ?ырларны ?з ит? башлый ул. Халык м?кален? нигезл?нг?н бу ?ыр ?и?ел яш?рг? к?некк?нн?рне? яш?? ф?лс?ф?сен чагылдыра.
Алдагы б?лекч?л?рд? геройлар узган юл кайвакыт тормыш фактлары бел?н т?гаенл?н?: ик?? ген? калган дуслар югары уку йортын т?мамлый. Берсе — капитан, икенчесе шагыйрь була. Берсе — шигырь ди?гезенд? й?зс?, икенчесе — Каспийны ?з ит?.
Авылдан, чишм? буеннан башланган тормыш юлы аларны т?рле биеклекл?рг? к?т?р?. Шагыйрь теле бел?н бу хакта без, ??р лирик геройны? чишм?се ?зе сайлаган ди?гезг? коя, дип т? ?йт? алыр идек. ?ирг? ху?а булып килдек, диючел?р хезм?т юлын сайлый: иген ?стер?, к?кл?рд? оча… Заман шаукымына бирелеп, ?леге ди?гезл?рне? артында шагыйрь коммунизм атлы г?з?ллек к?р?.
Поэманы? со?гы б?лекч?сенд?, лирик мин суд залында ипт?шен очраткан чакта, урамнан, быргы кычкыртып, тагын пионерлар уза. Алар алдында да, сине?, минем алдымда да — ике юл…
?н? шундый ?зенч?лекле метафораларга, ассоциациял?рг? нигезл?неп, чынбарлык бел?н абстрактлылыкны кушып, И. Юзеев хакыйкать эзл??че лирик минне? уй-кичерешл?ре аркылы поэманы? ?з?к идеясен? алып кил?.
«?ч?? чыктык ерак юлга» — кайбер башка ?с?рл?ренд?ге, к?р?шк?, тормышка хезм?тк? с?л?тсез кеше явызлык колы була, диг?н фикерне тагын бер кат ассызыклый.

Биект? калу (М. Юнысны? «Ш?мд?лл?рд? ген? утлар яна» повесте буенча)
Зур тормыш т??риб?се туплаган, кызыклы биографияле М. Юныс и?аты татар ?д?биятына алып килг?н темаларыны? я?алыгы бел?н аерылып тора. ?дип ??ркемг? д? бик ?к яхшы таныш булмаган ди?гезчел?р, очучылар, с?ях?тчел?р тормышы турында яза. ?мма кем хакында, н?рс? хакында гына язмасын, милли хисл?рне, намусын саклаган, й?р?генд? туган ?ирен? олы м?х?бб?т хисл?ре й?ртк?н геройларны ?з?кк? куя.
?дипне? «Биект? калу» яис? «Ш?мд?лл?рд? ген? утлар яна» исеме бел?н басылган повесте ??м «Юлда уйланулар» кебек с?ях?тнам?л?ре минем ?чен аеруча якын. Танылган т?нкыйтьче Ф?рваз Ми?нуллин беренче ?с?р хакында т?б?нд?ге юлларны яза:
«Биект? калу» — яш?? ??м ?лем турындагы, бер ?к вакытта м?х?бб?т ??м н?фр?т турындагы повесть. Безне? ?д?биятта бу темага караган и? к?чле ?с?рл?рне? берсе… барыннан да бигр?к ф?лс?фи тир?нлеге, эмоциональ т?эсир к?чене? зурлыгы бел?н аерылып тора».
М. Юныс тудырган геройлар бервакытта да авыл бел?н б?йл?нешл?рен ?з? алмыйлар, ?зл?рен ?стерг?н авылны? рухи сыйфатларын саклыйлар. «Биект? калу» повестены? ?з?к герое С?йрин С?л?хов та салада туган, шунда ярлар сайлаган, патриархаль гаил? т?рбиясе алган. Ул ??р н?рс?не авыл ?лч?ме бел?н б?яли, ??р вакыйга аны? к??елен? авылдагы шу?а охшаш икенче бер вакыйганы иск? т?шер?. Д?рес, ул баштарак я?а тормышта ?зене? авыллыгыннан оялган, аннан качарга омтылган кебек т? була. Тора-бара, ир?я т?шк?ч, акылга утыргач, элект?ге кичерешл?рене? балалык сыйфатлары ик?нлеген а?лый.
«Биект? калу» ?с?рене? сюжеты безг? Б?ек Ватан сугышы бет?рг? бик аз калганлыкны х?б?р ит?д?н башлана. Солдатларны?, ис?н-сау булып, с?йг?нн?ре, туганнары бел?н к?реш?се, ?и?? шатлыгын алар бел?н берг? кичер?се кил?. ?лл? шу?а к?р? укучы к??еленд? шулай буласына шик туа. ?зелеп сагыну хисен татар кешесе болай да гомерлек аерылуга юрый бит.
Мен? безнекел?р Америка экипажы бел?н берлект? ????мг? бара. Ахырга куелган С?йринн?р самолетына дошман снаряды тия. Безне? ил кешел?ре, алдан бару м?мкинлеге булса да, м?рх?м?тлелек к?рс?т?л?р. ?ле бу — геройларны ис?н каласы кил? тел?генн?н биекк?р?к к?т?р? алган рухи югарылык чагылышыны? берсе ген?. С?йринне? ипт?шл?ре дошман кулына эл?г?. Ул ?зе бер сазлыкта качып кала, полкына ис?н-сау кайтып кер?. Мен? бит ис?н калды, дип уйларга гына ?лгермисе?, икенче бер к?телм?г?н х?л була.
Вакыйгаларны? катлаулысы ??рвакыт тыныч тормыш мизгелл?рен бозып башлана бит ул. С?йринне кызыл почмакта ?нисене? хатын укып утырганда, штабка чакырып алалар. Егетне к?тк?н к?чт?н?чл?р, с?йг?не Разыяны? хат язмавы аны? кайтасы кил? тел?ген бик нык к?ч?йтк?н к?нн?р була бу. ?итм?с?, аны? х?теренд? Пензага баргандагы «каз вакыйгасы» я?ара. Ул ?зен шул чакта ?нисен р?н?етк?н саный, ис?н-сау кайтып, аннан гафу ?тенерг? тиеш таба.
??ркемне? гомере бер ген?. С?йринне, ипт?шл?рен югалтырга тел?м?г?н Растопчин аларга тагын сайлау м?мкинлеге тудыра. Егетл?р, планны тормышка у?ышлы ашырырбыз ?ле, дип ?метл?н?, башкаларны авыр х?лг? куярга тел?ми. Т?рле хыяллар корган булып, ул ?метл?рен тагын да арттыралар. Аларны? хыяллары да, к?р?сез, рухи биеклекл?рг? к?т?рерг?, тир?нд? яшеренеп яткан кешелеклелек, ми?ербанлылык кебек сыйфатларын ачарга с?л?тле. Гомеренд? кешел?рг? карата бер яманлык кылмаган С?йрин эшл?рен? ??рвакыт ?нисе к?злегенн?н чыгып б?я бир?, ?зен аны? алдында ?аваплы сиз?.
Кешел?р ?чен яш??не сайлаган С?йрин к?кт? ?л? — биект? югалгандай була. Югары идеаллар бел?н, к?кт?ге хыяллар бел?н яш?г?н С?йринне? гомере башкача кисел? д? алмас иде.
?с?рне? б?тен геройлары да рухи биеклек ноктасыннан б?ял?н?. С?йг?не, кешел?р ?чен яш?г?н Разыя, баласы ?чен со?гы онын саклаган ана, аны? ис?нлеген? дога укыган авылдашлары, ????мг? и?г?-и? барган дуслары… Алар барысы да рухи биеклек ?рн?кл?рен чагылдыралар. ?с?рд? аерым милл?тл?р, бигр?к т? СССР да азчылык саналган халыкларны? рухи биеклеген? басым ныграк ясала. ?йтерсе? алар начар була да алмый. Аллага ышану да кешел?рне намуслы ??м гадел ит? шикелле.
Повестьта рухи яктан т?б?нг? т?г?р?г?н геройлар да юк т?гел. Кеше ?лешен? кул сузган, ?хлаксыз Дурова аркасында Разыя сукырая, начар х?б?рл?р аны ахырдан б?тенл?й акылыннан яздыра. Фамилиясен? юл?рлек м?гън?се салынса да, бернинди рухи ??за алмаган, в??дан газабы кичерм?г?н Дурова аэропортта диспетчер булып эшл?п ята. С?йрин самолетын кабул ит?рг? тиеш кебек урында бу ике кыз гел очрашып тора. ?н? шундый тиск?ре типлар янында намуслы геройларны? й?зе тагын да яктырак к?ренг?нд?й була.
Тормышта ??ркемне? ?з биеклеге, ди язучы. ?ирд? яш?с? д?, ул биеклек Разыя ?чен к?кт? — С?йрин янында.
Яш?? бел?н ?лем арасында ??м м?х?бб?т бел?н н?фр?т уртасында калганда, кешел?р рухи биеклекне ?зл?ре сайлый ик?н шул.
Туган якны сагыну хисе
Кеше ерак юлларга чыкса, озаграк авылына, туган ш???рен? кайтмый торса, йорт-нигезен, урамын, туган-тумачасын бик нык сагына башлый. Айлар буе ди?гезл?рд? й?з?чел?р д? бар бит ?ле. Алардагы сагыну хисене? зурлыгын с?зл?р бел?н ген? д? ?йтеп бетереп булмый торгандыр. Ди?гезче-язучы М. Юныс и?атында геройларны? туган яклары бел?н б?йлелеге бигр?к т? нык. Сагыну хисен ?зе кичерм?с?, ?дип тудырган образларда ул шул д?р???д? к?чле булыр идеме ик?н?!
М. Юнысны? «Тимер фил» исемле хик?ял?р ?ыентыгында алтмышынчы елларда и?ат ителг?н ?с?рл?ре урын алган. Алар арасында «Безне? ?й ?янке астында иде» дип исемл?нг?не д? бар. «Кайбер кыска гына очрашулар да бик озакка х?терд? уелып кала ик?н. Нибары ике ген? тапкыр к?рг?н карчыкны мин гомерд? д? оныта алмам шикелле»,— диг?н юлларны укыгач, без т?земсезлек бел?н шул очрашулар хакында с?йл??не к?т?без.
Язучы ашыкмый. Башта пароходлары Генуя портында торганда, Италияне? халык герое, ? ?зе Рязань тимерчесе булган Федор Полетаевны? каберен? ч?ч?кл?р куярга барулары турында х?б?р ит?. Р?с?йд?н килеп, башкалар б?хете ?чен к?р?шк?н бу батырга ник тукталды ?ле, дип уйлыйсы?. Язучы ?авап биреп куя: кая гына ташламый кешене язмыш диг?н н?рс?!
М. Юныс ?ле ?аман да безне ?лем ??м тормыш ф?лс?ф?се хакимлек итк?н каберлект? й?рт?. Мен? чалгы к?т?рг?н скелет. Ул — кызны алырга килг?н ?лем сур?те. Без Горькийны? «Кыз ??м ?лем» поэмасы шушы ??йк?л т?эсиренд? язылганны бел?без. Бер постаментка аллегорик р?вешт?: «Бары тик кил?ч?кк? ышанган кеше ген? давыллы тормыш ди?гезен кичеп чыга»,— дип уелган. ?лем, яш?? р?веше, бакыйлык турында уйлыйсы?… ? ?янке хакында язучыбыз ?аман л?м-мим. Вакытлы д?ньяда м??гелекк? исем калдыру ?чен ярым ач, ярым ялангач яш?г?н хатын ??йк?ле янында басып торганда, ди?гезчел?р янына, ни?аять, ?лк?н яшьт?ге бер ханым килеп чыга ??м уллары Петроны? югалганлыгын ?йт?. Тагын ?еп очына килеп чыкмыйбыз.
Мен? малай табыла. И? га??бе: ?бисе Р?с?йд?н, Татарстаннан, ди?гезчене? к?рше авылыннан ик?н. Нинди ?илл?р ташлаган бу татар карчыгын ????нн?м читен?? Шул чакта рус кешесе турындагы эпизод иск? т?ш?. Дим?к, язучы ?з фикерен? эзлекле кил?.
?бине? язмышы башкаларныкыннан да гыйбр?тлер?к булып чыга. Ул икенче бер илд?н, ватандашларын к?р? ?чен, гел портка кил? ик?н. Аны? ничек т? Иран туфрагына ия буласы бар… Ди?гезче карчыкны ?з илене? икм?ге бел?н сыйламакчы була. Татар карчыгы аны ашарга да кызгана, исе ?чен сакларга карар кыла.
Гомере т?рле илл?рд? узган, т?рле милл?тл?рг? балалар ?стереп бирг?н татар кешесен? туган туфрактан да изгер?к н?рс?, т?шенч? юк. ? мен? ?зене? н?сел агачын белм?г?н, ?янке астында ?см?г?н балалары ?чен татар ?ирен сагыну — б?тенл?й чит н?рс?. Карчыкны? улы башка милл?тл?р язмышын кайгыртып й?р?д? ик?н, ?йтерсе? к?р?ш рухы а?а ниндидер ?епл?р аша безне? ватандашлардан к?чк?н.
Инкыйлабтан качып килг?н М??а?ирл?рне? чит ?ирд? б?хет таба алмавы й?р?кне ?рнет?. ?з иленд? с??д?г?рлеге бел?н дан тоткан татар кешесе башка ?ирл?рд? социаль баскычта аска т?г?ри д? т?г?ри, икенче бер??не? хезм?тчесен? ?йл?н?. Д?рес сайлаганмы ул язмышын, юкмы? Юктыр шикелле. Михн?тне туган илд? берг?л?п к?р?е? яхшырак.
?би ?чен туган ил образын аерым бер ?йберл?р белдер?. Болар — икм?к, туфрак, ?й т?б?сен каплаган ?янке… «Безне? ?й ?янке астында иде»,— ди ул бертуктаусыз. Йорт ?аман да шулай тора ала диярсе?.
?зен чит илд? кунак кына санаган татар карчыгы, качып-посып, трюмга уза ??м шторм вакытында ??лак була. Ул тел?ген? ?лешч? иреш?: туган ?ирен? бераз якынрак урында — Феодосияд? к?мел?. Й?р?кт? Караярга кайтып ?ит? алмаган татар ?бисен кызгану хисе туа.
«Безне? ?й ?янке астында иде» хик?ясе — искиткеч т?эсирле ?с?р. Туган туфрагында к?мел? ?чен, авырлыклар кичерг?н, со?гы юлга барган татар карчыгы образы башкалар и?атында кабатланмаслык д?р???д? ?зенч?лекле.
И?ат кешел?рен тасвирлаучы с?хн? ?с?ре
Татар ?д?биятында ?йд?п баручы драматургларны? берсе Туфан Ми?нуллин ик?нлеге беркемд? д? шик уятмый торгандыр. ?зе и?атчы булган кал?м иясе милли зыялыларыбыз тормышын тасвирлаган ?с?рл?рне аз язмады. «Дуслар ?ыелган ?ирд?», «Хушыгыз»га кад?р туган «Мил??ш?не? туган к?не» пьесасында без шагыйрь, р?ссам, композиторлар бел?н очрашабыз. Алар р?ссамны? и?ади й?зе, ?с?рл?рене? халыкчанлыгы, тормышчанлыгы, ясалу ихласлылыгы турында б?х?ск? кер?л?р. Р?ссам с?зе ки? м?гън?д? алына ??м и?атчыны к?зд? тота.
Драматург ?леге сорауларга ?авапны бигр?к т? Ш??ит ??м Нурислам и?атлары аркылы бир?. ?ит?кче пост бил??че Ш??ит коммунистик хезм?т ударникларын ясаган, р?семн?ре т?ссез, ?ансыз, шаблон булса да, ялагайлык бел?н ?ск? ?рм?л?г?н. Нурисламны? таланты зуррак, ?мма, кыерсытылганнарны, мескен ад?мн?рне сур?тл?г?нг?, аларны? рухи д?ньясын ачарга омтылганга, аны? и?аты югары б?ял?нм?г?н. Шулай да кешел?рг? бик якын ??м кадерле р?семн?р ясаган ул.
Телг? оста Р?фис Ш??итне? картиналарыннан бертуктаусыз к?л?, ?мма ?з и?атына да шул ук ?итешсезлекл?р хас. Ф??им, син шигырьл?ре?не ?в?лисе? ген?, ди.
И?ат кешед? холык сыйфатлары да т?рбияли ик?н. ?лл? холыкка б?йле р?вешт? с?л?т ачыламы? Р?фис ?н? — бертуктаусыз телен? салынуда, Ш??ит —т?нкыйтьчел к?з?тче кебек, композитор Ф??им ты?лап, анализлап утыра шикелле.
Мил??ш?не? туган к?нен? Нурислам чакырылмаган. ?зен яклап с?з д? ?йт? алмаган бу ир, эчеп алып, шулай ук Мил??ш?л?р йортына кил?. Ул анда ?зе ясаган портреттагы картны да очрата. К?телм?г?н кешел?рне? м??леск? кил?е ?зара м?н?с?б?тл?рне тагын да катлауландырып ?иб?р?, ?мма кайбер м?сь?л?л?рг? ачыклык керт?. Фронтовиклар дуслыгы чын дуслык ?лгесе булып а?лашыла. Ул — авыр чакларда сыналган дуслык шул.
Алар килг?ч, Ш??итне? д? чын й?зе б?тенл?й ачылып бет?. А?а хатынын, дусларын гына т?гел, олы кешел?рне р?н?ет? д? берни тормый.
?с?рд? и?ат кешел?рене? ??мгыятьт? тоткан урыны, эшл?рене? б?ял?н? р?веше, и?ат иреге ??м башка м?сь?л?л?рг? т?б?нд?геч? ?авап бирел?. И?ат —т?рбия чарасы, ул тормышчан булырга, реаль вакыйгаларны, хезм?т кешел?рен чагылдырырга тиеш. М?х?бб?т — и?атчыны ил?амландыручы к?ч. Безне? ??мгыятьт? зыялылар кадерсез, матди х?лл?ре авыр, гаил?л?ре б?тен т?гел. Хезм?тне? гадел б?ял?нм?ве кешене рухи сындыра.
Язучы артык катлаулы булмаган сюжет аркылы бик тир?н фикерл?р уздыра, зур м?сь?л?л?р к?т?реп чыга. Ул геройларын идеаллаштырмый, ?мма бик яратып тасвирлый, кимчелекл?рене? с?б?бен к?рс?т?.
(д?вамы)