Иле барзын теле бар сочинение

Тел аралашыу ҡоралы ғына түгел, ул – ижад сығанағы ла. Донъяла күпме тел бар, шуларҙың һәр береһе кешенең әйтергә теләгән фекерен бойомға ашыра. Һәр тел – үҙенә күрә бер мөғжизә, меңәр йыллыҡ юлдар үтеп, хәҙерге сағылышын, яңғырашын алған. Тел байлығы – ил байлығы.

Тел халыҡ тарихы менән төптән бәйле. Ул халыҡтың борондан килгән яҙмышын, бөтә булмышын сағылдыра, йәғни уның тарихи көҙгөһө.

Ғилми хеҙмәттәрҙән күрене­үенсә, Бөйөк Октябрь революция­һына тиклем башҡорт теленең яҙ­ма формаһы булмаған, һөйләү формаһы ғына булған һәм ул ха­лыҡ теле һанала. Ләкин был баш­ҡорттар яҙыу-һыҙыу эшен бел­мәгән, уҡый-яҙа алмаған тигәнде аңлатмай. Улар иҫке төрки телендә яҙған. Һәр нәҫел-ырыуҙың шәжә­рәһе лә шул телдә яҙылған булған. Тап шул телдә башҡорт шағирҙары һәм уҡымышлылары төрлө әҫәрҙәр ижад иткән, мәҙрәсәләрҙә уҡытҡан. Әммә улар тормошта иҫке төрки те­лендә һөйләшмәгәндәр. Был – фәҡәт рәсми тел, китап теле ­хеҙ­­мәтен үтәгән. Көндәлек тормошта башҡорттар йәнле һөйләү телендә аралашҡан. Бай һәм тәрән йөкмәткеле ҡоба­йырҙар, йырҙар, әкиәттәр халыҡ телендә һөйләнгән һәм сәсәндәр, һүҙ оҫталары тарафынан телдән телгә, быуындан быуынға күсә килгән. Дөйөм баш­ҡорт халҡы һөйләшкән тел Бөйөк Октябрь революцияһынан һуң әҙәби яҙма тел өсөн нигеҙ булып торған.

Төрлө ҡәбиләләрҙән торған башҡорттар XVI быуаттың тәүге яртыһында тамам берҙәм халыҡ булып формалашҡан. Был хәл башҡорт теленең үҫешенә лә көслө йоғонто яһаған. Бөтә ҡәби­ләләр өсөн дөйөм халыҡ теленең уртаҡ булған һыҙаттары күбәйгән. Ул ҡәбилә телдәренән өҫтөнлөк алған.

Телебеҙҙең формалашыуында башҡорттоң һүҙ оҫталары, тапҡыр һүҙле сәсәндәрҙең роле сикһеҙ ҙур булған. Сәсәндәр һүҙ ярыштарына сыҡ­ҡан. Үҙҙәренең фекер осҡор­лоғон, зирәк­ле­ген, һүҙ оҫталығын күрһәткәндәр. Башҡорт әҙә­­би теленең дөйөмләнеүендә йырсылар һәм ҡу­райсыларҙың да роле ҙур булған. Халыҡ йыр­­­ҙары, тарихи йырҙар быға дәлил булып тора.

Башҡорт героик эпостары, риүә­йәттәр, легендалар һәм башҡа халыҡ ижады үрнәктәренең телен һүҙ оҫталары, сәсәндәр, йырсылар, ҡурайсылар тарафынан булды­рылған башҡорт әҙәби теле тип ҡарарға кәрәк.

Милләттең эске тәбиғәтен күрһәткән бил­дәләрҙән дә тел иң беренсе урынды биләй. Ул мил­­ләттең этник сығышын, мәҙәниәтен сағыл­дыра. Халыҡ элек-электән тыуған еренә ҡара­ғанда ла телен алға ҡуя. Сит ерҙәрҙә йәшәгән бихисап милләттәшебеҙ – быға асыҡ миҫал. Башҡортостан юлдаш телеви­дениеһының “Башҡорттар” һәм “Тарихи мөхит” тапшы­рыуҙары тап шул хаҡта һөйләй.

Тел кешенең рухи донъяһын, милли тойғо һәм ғорурлығын, үткән быуындары, балалары алдындағы тарихи бурысын кәүҙәләндерә. Теле бар икән, халыҡ үҙе лә йәшәй. Беҙҙең башҡорт халҡы үҙенең телен ауыр һынауҙар аша һаҡлап алып килә. Был борондан шулай. Туған теленә иҫ киткес тоғролоҡ һәм һөйөү һаҡлаған халыҡ беҙ. Һаҡларға тырышҡан һайын милли тойғо көсәйә. Бөйөк шағирыбыҙ Рәми Ғарипов әйткәнсә:

… Илен һөймәҫ кенә телен һөймәҫ,

Элек телдең таҙалығын башлыса ҡатын-ҡыҙ һаҡлаған, сөнки ул ғаилә усағының һаҡсыһы булған. Ситкә сығып йөрөмәгән, барлыҡ ғүмерен ауылда үткәргән, теле – саф милли тел өлгөһө. Киләсәк быуынды улар тәрбиәләгән, тел үрнәктәрен балаларының күңел­дәренә һалып үҫтергән. Ниндәй генә данлыҡлы, бөйөк шәхесте хә­тер­ләһәк тә, уларҙың әсәй-өлә­сәйҙәре йоғон­тоһонда үҫеүе бил­дәле. Әлеге көндә, бәлки, заманына ярашлы, ҡатын-ҡыҙ был сифатын үтәй ҙә алмайҙыр. Әйләнгән һайын сит тел һүҙҙәрен ҡулланып һөйләү ғәҙәткә инде. Етмәһә, Берҙәм дәүләт имтихандарын биреү ҙә йоғонто яһамай ҡалманы. Һәр ата-әсә, уҡытыусылар баланы кесе йәштән ныҡышмал рәүештә ошо һынауға әҙерләй башланы, быға мәғариф өлкәһендәге үҙгәрештәр сәбәпсе булды. Берҙәм дәүләт имтиханын тапшырмай тороп, уҡыусы ҡулына өлгөргәнлек аттестаты ала алмай. Был бер яҡтан яҡшы булһа, икенсе яҡтан туған те­ле­беҙгә иғтибар кәмеүгә килтерә. Хәҙерге балалар башҡорт телендә китап уҡып бармай. Уларҙы ҡыҙыҡ­һын­дырыу өсөн һәр бер йортҡа туған телебеҙҙә сыҡҡан башҡорт матбу­ғатының береһен генә алдырыу ҙа файҙалы булыр ине. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бөгөн милли матбуғат күпселек осраҡта китапханаларҙа ғына тороп ҡала бара.

Киләсәктә телебеҙҙең ҡиммәте түбәнәймәһен өсөн Башҡортостан мәктәптәренең һәр сығарылыш уҡыусыһы рус теле менән бер рәт­тән туған телдән дә Берҙәм дәүләт имтиханын бирһә, милли телдәргә иғтибар көсәйер ине.

Үҙ телен белмәй үҫкәндәрҙең рухи тәрбиәһе түбән була. Был ғалимдар тарафынан иҫбат ител­гән. Унан инде тормошобоҙға насар йоғонто яһарлыҡ күренештәр тыуа. Балаларыбыҙ бөтә нәмәне һуҡыр­ҙарса үҙләштермәһен өсөн яҡшыны ямандан айырырға өйрәтәйек, аҫыл үрнәктәрҙә тәрбиәләргә тыры­шайыҡ. Көслө рухлы шәхестәребеҙ хаҡында күберәк яҙайыҡ, һөйләйек. Үҙ быуындарын белергә, улар менән ғорурланырға саҡырайыҡ. Борон ата-баба­ларыбыҙ ҙа шул нигеҙҙә тәрбиәләгән һәм уңыштарға өлгәшкән.

21 февралдә Халыҡ-ара туған телдәр көнө билдәләнә. Ул 1999 йылда ЮНЕСКО тарафынан раҫ­ланған. 1952 йылдың 21 февра­лендә Бангладеш илендә студенттар туған бенгал телен дәүләт теле итеп таныуҙы талап иткән демон­страцияға сыға һәм полиция хеҙ­мәт­кәрҙәренең пуляһынан йәш ғүмерҙәр өҙөлә. Уларҙың иҫ­тәлеген мәңгеләштереп, ошо көн “Туған телдәр көнө” тип билдәләнә башлай. Был дата күп тел­лелеккә ынтылышты, донъя мәҙәниәте үҫе­шен тәьмин итеүсе булараҡ, туған тел­дәрҙе һаҡ­лау, үҫтереү маҡ­сатын, аңлашып, аралашып йәшәүҙе маҡ­сат итеп ҡуя. Бөгөн Рәсәйҙә 130-ҙан ашыу тел юғалыу ҡурҡынысы аҫтында. Ошондай шарттарҙа туған телебеҙҙе нығыраҡ һаҡларға, ҡә­ҙерләргә тейешбеҙ. Теле барҙың ғына иле бар. Ә телһеҙ, илһеҙ беҙ кем? Һығымта яһағыҙ…

“Халыкның зур байлыгы, иң кадерле          рухи  хәзинәсе һичшиксез, аның теле. Халык үзенең телен, оста бакчачы кебек, яман җилләрдән, рәхимсез салкыннардан куырудан саклап, мең еллар буена үстереп килгән, өзлексез баетып, матурлап, иң нечкә хисләрен дә аңлатып бирер дәрәҗәгә китергән.”

                         Гомәр Бәширов.

 УРТА  ҺӨНӘРИ БЕЛЕМ БИРҮЧЕ    АВТОНОМИЯЛЕ ДӘҮЛӘТ    МӘГАРИФ УЧРЕЖДЕНИЕСЕ “АРЧА     АГРАР-СӘНАГӘТ       ҺӨНӘР   КӨЛЛИЯТЕ     

     Гараева Гузәл Таһир кызы. 

                                         Теле барның — иле бар.

Безнең телебез бик моңлы ул. Моң, минемчә, телнең үзендә.  Фикеремне раслар өчен бер мисал китереп үтәм. Әйтик, менә бик моңлы саналган берәр халык җырының сүзләрен алыйк та  башка телгә тәрҗемә итеп җырлап карыйк. Җырның көе шул ук кала, башкаручысы да шул ук була, әмма моңы югала.  Нилектән бу?  Димәк , моң  сүзләрнең үзендә булып чыкты.

Татар теле  ул гади тел генә түгел. Ул дөньяның 14 иң әһәмиятле телләр арасында.  Төрки телләрнең бердәнбер зур вәкиле.  Чыннан да, бик зур Евразия киңлегендә кайчандыр иң таралган телләрнең берсе булган ул.  

Тел, иң беренче чиратта, гаилә кайгыртучанлыгында  булырга тиеш. Бала ана карынында ук  шушы телне үзенә сеңдергән була. Ул шушы телдә матур итеп сөйләшергә гаиләдә өйрәнә. Татарстаннан читтә яшәүчеләр , безнең милләттәшләребез татар телен камил белә. Чөнки гаилә шушы телне балага сеңдерә, һәм ул яшәү канунына әйләнеп киткән. Аларда дәүләт тарафыннан  оештырылган татар мәктәпләре булмаса да, җәмәгатьчелек оештырган якшәмбе мәктәпләре бар, менә шушы мәктәпләрдә балаларга телне, милләтнең тарихын, әдәбиятын камилрәк өйрәнергә момкинлек туа.  Татар телен гамәлләштерү бурычы-безнең үзебезнең бурыч ул.

Мирасның  иң кадерлесе бербөтен халыкның гомуми җанына сеңеп кала, аның телендә, әдәбиятында, гореф-гадәтләрендә, буыннан-буынга күчеп килгән йолаларында, бәйрәмендә саклана. Ул мирас буыннан-буынга тарих чылбыры булып үрелеп барсын иде. Кыскасы безнең максатыбыз – туган телебезне, тарихыбызны, рухи байлыкларыбызны, гореф-гадәтләребезне өйрәнеп, буыннар арасында ныклы бәйләнеш булдыру, бөек милләт булып яшәвебезне дәвам итү.Телебезне саклауда укытучыларның да өлеше зурдан. Чөнки татар теле һәм  әдәбиятында ата-бабаларыбызның тарихы, милләт язмышы чагыла. Гомергә татар хатын-кызлары милләт анасы булып саналгпннар. Шушы аналар тудырып үстергән мәшһүр татар әдипләребезнең гасырлар аша  чынбарлыкны, тормышны,  күзаллап язып калдырган әсәрләре әле бүген дә актуальлеген  югалтмыйлар, халкыбызга хезмәт итәләр. Шуңа күрә безгә  татар теле дәресләрен укытуны туктатырга ярамый, татар халкының үткән бөек тарихы, бүгенгесе, киләчәге, матур сөйләме һәм  эчке дөньсы  шушы телдә саклана, шушы тел аша аң-зиһенгә үтеп керә. “Тел ул-милләт язмышы”, дип юкка гына әйтмәгәннәр. Безнең алда телебезне камил рәвештә үзләштерү проблемасы тора. Безнең алда яшь буынга татар телен укытуны, телне киләчәк буынга сеңдереп, аны телле милләт итү бурычы тора.

Башҡортостан! Ошо һүҙҙе ише­теү менән күңелде ниндәйҙер шатлыҡ-ҡыуаныс, ғорурлыҡ той­ғоһо биләй. Минең тыуған ерем – донъяның иң йәмле урыны Башҡортостан. Был бер ниндәй ҙә төш түгел! Унда тыуғанға сикһеҙ бәхетлемен!

Ошо урында бәләкәй саҡта әсәйем һөйләгән әкиәт иҫемә төшә. Хоҙай Тәғәлә бер саҡ бөтә халыҡҡа ер бүлеп биргән. Тик башҡорттоң ғына һуңлап ҡалыуын белгәс, үҙенә тип ҡалдырған иң яҡшы ерҙәрҙән өлөш сығарған. Был хәл ысын булғанмы-юҡмы, уныһы мәғлүм түгел. Әммә мин был әкиәткә ышанам.

Төйәгебеҙ, ысынлап та, күреп туймаҫлыҡ матур һәм гүзәл, әйтерһең, тап ожмахтың үҙе! Уның йәшел урмандары, мәғрур ҡаялары, сәскә-күбәләкле болон-туғайҙары, иге-сиге күренмәҫ баҫыуҙары, көмөштәй сылтырап аҡҡан шиш­мәләре үҙҙәре ни тора! Ошо тыуып үҫкән еремдән дә ғәзизерәк, яҡыныраҡ ер юҡтыр донъяла!

Миңә ике йыл элек Сочи ҡалаһына сәйәхәткә барыу бәхете тейҙе. Әлбиттә, йылы климат, диңгеҙ яры, иҫтәлекле урындар үҙенә йәлеп итә. Тик ундағы урамдарҙың бик тар булыуы һәм машиналарҙың кешеләрҙе тапай яҙып йөрөүе, өйҙәрҙең юлға терәлеп тороуы оҡшаманы. Кеше­ләренең битарафлығы күңелемдә «Ҡунаҡта һәйбәт, ә өйҙә барыбер яҡшыраҡ» тигән фекерҙе нығытты.

Күптән түгел Төркиәгә лә барырға тура килде. Ҡайтып, үҙ еребеҙгә аяҡ баҫҡанда ҡыҙарып ҡына ал таң атып килгән илаһи мәл ине – ғаиләбеҙ менән хайран ҡалып торҙоҡ! Ошо ваҡытта Башҡортостанды алмаштыра алырлыҡ бер ниндәй ҙә ил булмауын, тыуған еремдең саф һауаһы ла тәнгә сихәт, күңелгә рәхәтлек биреүен, тик үҙемдең төйәгемдә генә һыуҙар ҙа татлыраҡ, шифалыраҡ икәнен аңланым.

Иң мөһиме – беҙҙәге иркенлек. Быға миҫал килтерәм. Яңыраҡ география уҡытыусыһы бер хәлде һөйләне. Һеӊлеһе Италия ке­шеһенә кейәүгә сыҡҡан һәм әле шул илдә йәшәй. Ҡунаҡҡа ҡайт­ҡанда, кейәү, сит ил кешеһе, беҙҙәге бик күп ерҙеӊ буш ятыуын күреп, ныҡ аптыраған. Европала ер биләмәләренең хужа­һыҙ буш ятыуы – ят күренеш. Италия ҡунағы пенсия йәшенә еткәс, ҡатыны менән беҙгә ҡайтып йәшәргә һәм буйвол үрсетергә теләй икән.

Ә бына тыуған ерҙәренән айырылып, ғүмерҙәрен ситтә үткәргән кешеләрҙең йөрәктәре һағы­ныуҙан нисек түҙәлер? Әл­биттә, һәр кемдең үҙ яҙмышы, ә яҙ­мыштың – үҙ ҡанун­дары. Ләкин матди байлыҡ, күберәк түләнгән эш хаҡы артынан ғәзиз төйәктәренән китеүсе мил­ләт­тәш­тәребеҙ күп шул. Бер аҙ тырышлыҡ һалып, үҙ еребеҙҙә лә матур итеп донъя ҡороп, етеш тормошта йә­шәргә була! Иң мөһиме – күңел, йән тыныслығы. Тыуған еренән айы­рылған кеше ҡанаты ҡайырылған ҡошҡа тиң! Ситтә ғүмер ки­сер­гәндәрҙең һөйләүенсә, әсә теле­беҙҙә аралашырлыҡ кеше булмау, беҙҙәге иркенлекте тоймау, ҡурай моңон, саф башҡортса йырҙарҙы ишетмәү, нимәлер етмәгән кеүек булыу уларҙы ҡайһы саҡта күңел төшөнкөлөгөнә, һа­ғышҡа килтерә. Кемдер ҡартайған көнөндә булһа ла, тыуған тупрағы тартып, кире әйләнеп ҡайта һәм йән тыныслығы табып, ҡалған ғүмерен үҙ ерендә үткәрә. Шуға ла, ғүмерем сит яҡтарҙа үтте, тип үкенерлек булмаһын өсөн ныҡлап уйларға кәрәк.

Тыуған иленән айырылған ке­шенең әсә телен дә онотоуы бик ихтимал. Ер һәм тел бер-береһе менән шул тиклем тығыҙ бәйләнгән!

Тик үҙебеҙҙең башҡорт булы­уыбыҙҙы ҡайһы берәүҙәр онота. Телебеҙҙе һаҡлап, ата-бабалар аманаты итеп киләһе быуындарға ла тапшырыу өсөн уны мөмкин тиклем таратыу, үҫтереү бөгөн көнүҙәк мәсьәлә булып тора.

Тел хәүефе хаҡында һүҙ йөрөт­кәндә, тәү сиратта бөтә башланғыс тәрбиәнең ғаиләлә һалыныуын, балаларҙың беҙҙең киләсәк икәнен, тап ғаиләлә туған телдә ара­лашыуҙың баланы шәхес итеүен оноторға ярамай.

Ни өсөн кескәйҙәрҙең, хатта ауыл балаларының теле русса асыла? Әлбиттә, бер нисә тел белеү бер ҡайҙа ла тыйылмаған. Шулай ҙа бала күңелендә тәү сиратта башҡорт рухы тамыр йәйергә тейеш! Хәҙер сабый­ҙарҙың русса һөйләшеүенә хәрә­кәт иткән һүрәт сәбәпле. Ата-әсәләр балаға тейешле иғтибар бүлмәй, тәрбиә эшен компьютер-теле­ви­зорға йөкмәтә. Сабыйҙар сит телдәге ныҡ сағыу, көслө тауышлы, күп хәрәкәт иткән йәнһүрәткә өйрәнә.

Кескәйҙәр башҡорт телендәге йәнһүрәттәрҙе күберәк ҡараһын өсөн уларға ҡыҙыҡһыныу уятыу кәрәк. Беҙ рус телендәге иң популяр йәнһүрәттәрҙе башҡортсаға тәр­жемә итә алабыҙ. Бында тел­дең бөтә матурлығын, һығыл­ма­лығын күр­һәтергә кәрәк. Тәрже­мәлә актер­ҙарҙың тауышы оригиналдан кәм булырға тейеш түгел. Шулай уҡ саф башҡортса төшөрөү ҙә мотлаҡ. Был йәнһүрәттәр Башҡортостанға, бил­дәле шәхестәргә, мифик заттарға бәйле булһын. Ҙур йылғалар ҙа бәләкәй генә шишмәнән башланған кеүек, ошондай эш рухлы, баш­ҡортса һөйләшкән йә һөйләшергә тырышҡан, тыуған ерен яратҡан быуынды тәрбиәләүгә өлөш индерәсәк. Шуның менән киләсәктә үҙ асылына ҡайтҡан, тамырҙарын тапҡан, уй­ланған ҡәрҙәштәребеҙҙе күрә алырыбыҙға ышанысым ҙур.

Ғөмүмән, кескәй балаларҙы теле асылғанда уҡ туған тел мөхитенә йәлеп итергә тырышыу – һәр кемдең изге бурысы. Бының өсөн ата-әсәләр үҙҙәре өлгө булып торһон. Мәҫәлән, ғаиләлә башҡорт милли кейемдәре һәм ризыҡтары булһын, йола, ғөрөф-ғәҙәттәр үтәлһен. Ер-һыу атамаларын, йәнлек-ҡош, сәскә исем­дәренең башҡортса яңғырашын өйрәнеү, әкиәттәр уҡыу ҙа баланы милли мөхиттә үҫтерә. Шулай иткәндә уның тыуған еренә, әсә теленә һөйөүе һүнмәҫ-һүрелмәҫ.

Башҡортостандың изге тупрағына хыянат итмәйенсә, уны сит-яттарға тапарға бирмәй, еребеҙгә хужа булып, ойошҡан һәм берҙәм, бер-бе­ребеҙгә ярҙам ҡулы һуҙып йәшәһәк, халҡыбыҙ ҙа, телебеҙ ҙә мәңге йәшәр! Илебеҙ күкрәп сәскә атыр! Башҡорт булыуым, тап ошо ерҙә йәшәүем менән сикһеҙ ғорурланам! Әле мине тыуған төйәгем, әсәм теле илһамландыра, көс-дәрт өҫтәй, яңынан-яңы үрҙәр яулауға этәрә. Киләсәктә мин республикамды, туған телемде күтәрергә тейешмен!

Баймаҡ лицей-интернатының 11А класы уҡыусыһы.

Маҡсат. Туған телгә һөйөү ғаиләнән башланыуын иҫбатлау; тел тураһында әйтем, мәҡәлдәр туплау; Ауырғазы районынан сыҡҡан яҡташ шағирҙарыбыҙҙың туған тел тураһындағы шиғырҙарын өйрәнеү; төрлө кластарҙа анкета һорауҙарына яуап алыу; район үҙәге Талбазыла алтаҡталарҙа ебәрелгән хаталарҙы эҙләү.

Мине һәр ваҡыт “Ни өсөн ата-әсәһе башҡорт булып та, балалары рус телендә аралаша икән?” – тигән һорау борсой. Йыш ҡына магазинда йә урамда кескәйҙәр әсәйҙәренә рус телендә һөйләй, әсәй иһә балаһына үҙ телендә яуап бирер урынға, русса яуаплай. Бөгөнгө был көнүҙәк мәсьәлә тик мине генә түгел, үҙ теленең яҙмышы өсөн борсолған күп кешеләрҙе уйландыралыр. Милли мәктәптәргә үҙ телдәрен белмәгән балалар йылдан-йыл күберәк килә, шуға башланғыс класс уҡытыусылары дәрестәрҙе тәржемә менән үткәрергә мәжбүр.

Ошо күренештәр мине эҙләнеү эшенә алып килде. Йөрәк түренән сыҡҡан һүҙемде, бәлки, атай-әсәйҙәр ишетер, балалары менән үҙ телебеҙҙә аралашып, һөйләшергә өйрәтер, тип өмөтләнәм.

“Телгә һөйөү ғаиләнән башлана” тигән фекер менән тулыһынса килешәм. Ысынлап та, әгәр атай-әсәйҙәр ғаиләлә баланың телмәренә иғтибар итмәй, үҙҙәре лә ҡушылып рус телендә һөйләшһәләр, телде юғалтыу ҡурҡынысы көндән-көн яҡынаясаҡ. Шуға атай-әсәйҙәр балаһына туған телде өйрәтеүҙе үҙененең бурысы итеп ҡараһын ине.

Минең атай-әсәйем, олатай-өләсәйҙәрем – башҡорттар. Ғаиләлә тик башҡортса аралашабыҙ, иң кескәй ҡустыбыҙҙы ла үҙебеҙҙең телдә һөйләштерергә тырышабыҙ. Яңы ғына теле асыла башлаған ҡустым балалар баҡсаһында рус телендә аралаша. Өйҙә русса һөйләй башлаһа, беҙ уға башҡортса яуап бирәбеҙ, яңы һүҙҙәр өйрәтәбеҙ. Ул русса ла, башҡортса ла лә аңлай, һүҙҙәрҙе үҙ телебеҙҙә ҡабатлай. Бөтә ғаилә менән һалған тырышлығыбыҙ бушҡа булмаҫ, тиҙҙән ҡустым да матур итеп һөйләшергә өйрәнер, тип көтәм. Зәңгәр экрандағы балалар тапшырыуҙарының күбеһе, үкенескә ҡаршы, рус телендә бара. Әлдә “Тамыр” каналы бар, ундағы тапшырыуҙар, йәнһүрәттәр үҙ телебеҙгә ҡыҙыҡһыныу уята.

Бөгөнгө атай-әсәйҙәрҙең күбеһе иртәнән алып кискә тиклем эштә. Өйҙә осрашҡанда, балаларына иғтибар бүлеп, һөйләшергә, туған телгә өйрәтергә ваҡыттары ла, хәлдәре лә ҡалмайҙыр, бәлки. Ләкин ваҡыт тиҙ үтә, бала үҫә, уның телмәре лә байый. Тик киләсәктә ниндәй телдә һөйләшер ул?

Беҙ бәләкәй саҡта, йоҡлар алдынан әсәйем төрлө әкиәттәр һөйләй торғайны. Күп осраҡта, беҙҙең һорауыбыҙ буйынса, мауыҡтырғыс әкиәттәрҙе ул үҙе уйлап сығара ине. Был беҙгә туған телгә ҡарата иғтибарлы булырға ярҙам итте. Һәр ғаиләлә балаларға туған телде өйрәтеү өсөн ошондай ябай ғына эштәр эшләнһә лә, һөҙөмтәһе мотлаҡ булыр ине.

Туған телде үҫтереү, камиллаштырыу маҡсатында Талбазы башҡорт гимназияһында төрлө рухлы саралар булып тора. 2017 йылда төбәк-ара “Рәшит Назаров уҡыуҙары” фәнни-ғәмәли конференцияһы уҙғарылды. Мин унда “Р. Назаров – нәҫелем ғорурлығы” тигән эҙләнеү эше менән I урын алыуға ирештем. Быйылғы уҡыу йылында гимназиябыҙ тағы ла Р. Назаров ижадын һөйөүселәрҙе йыйҙы. Был юлы бәйгелә миңә II урын алыу бәхете тейҙе.

Шулай уҡ Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты һәм Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы тарафынан ойошторолған «Башҡорт теле көнө»нә арналған сарала ҡатнаштым. Унда республиканың төрлө төбәктәренән башҡорт теле буйынса конкурстарҙа еңеү яулаған ике йөҙҙән ашыу бала йыйылды. Һәләтле балаларҙың республика слеты “Туған тел илселәре” республика акцияһы сиктәрендә ойошторолған интерактив майҙансыҡтар эше менән башланды. Ойоштороусылар беҙҙе ете төркөмгә бүлеп, ҡыҙыҡлы уйындар, викториналар уҙғарҙы. Мин “Башҡортостандың 100 шағиры” республика әҙәби марафонында финалға сығып, БР Мәғариф министрлығының дипломы менән бүләкләндем. Күренекле кешеләр менән осрашып, матур сығыштар тыңлау бәхетенә ирештем. Яҡташыбыҙ (атайым яҡлап бабайым) Рәшит Назаровтың “Бәхет” шиғырын һөйләп, “Башҡорт халыҡ ижады”ның XX томы менән бүләкләндем. Китапты уҡып, халҡымдың ни тиклем тәрән аҡыллы булыуына тағы бер инандым.

Тел тураһында әйтем, мәҡәлдәр

Түбәндәге мәҡәлдәрҙә тел тураһында матур фекерҙәр тупланған.

1. Ауыҙ күрке – тел, телдең күре – һүҙ.

3. Тел төбөнән һөйләгән – үҙ артынан әйҙәгән.

4. Телдең зиннәте – тура һүҙ.

5. Терелткән дә – тел, үлтергән дә – тел.

6. Туған телен ҡәҙерләгән халыҡ ҡәҙерле булыр.

7. Әҙәмдең күңеле менән теле бер булһын.

8. Әсәм теле – сәсән теле.

9. Яҙырға ҡулың булһын, әйтергә телең булһын.

10. Аҙ һүҙ менән күпте әйт.

11. Аҡыл – ҡаҙна, күңел – йоҙаҡ, тел – асҡыс.

12. Баш – һандыҡ, тел – асҡыс.

13. Бит күрке – күҙ, тел күрке – һүҙ.

15. Йөҙ төрлө тел белһәң дә, үҙ телеңде онотма.

16. Күҙе бар – күргән, теле бар – белгән.

Март айында Талбазы башҡорт гимназияһына Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе Зәки Әлибай менән драматург, журналист Салауат Әбүзәр осрашыуға килде. Улар, туған телде һаҡлау – ҡулыбыҙҙа икәнлеген аңлатты, халҡыбыҙ алдында торған мәсьәләләр тураһында һөйләне. Ошо уҡ айҙа мин район башҡорттары ҡоролтайында Фәнил Бүләковтың “Ҡан хәтерен ҡуҙғатҡандай ҡурай” шиғыры менән сығыш яһаным. Күренекле педагог, яҙыусы, Салауат Юлаев ордены кавалеры Мәрйәм Бураҡаева менән осрашып, “Салауат эҙҙәре буйлап” фильмын ҡарағас, милли батырыбыҙ Салауат Юлаев менән атаһы Юлай Аҙналиндың теле, иле өсөн ниндәй михнәттәр күреп тә, баш эймәүҙәренә һоҡландым.

Мин күренекле башҡорт шағирҙарының тел тураһындағы матур шиғырҙары менән таныштым. Рәми Ғариповтың “Туған тел”, Зәйнәп Биишеваның “Башҡорт теле” шиғырҙары айырыуса күңелгә үтеп инде. Ауырғазы районының Төрөмбәт ауылында тыуып үҫкән яҡташыбыҙ, С. Юлаев исемендәге дәүләт премияһы, райондың Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты, күренекле шағир Рәшит Назаровтың “Тыуған тел” шиғырында төплө фекер ята. Районыбыҙҙың талантлы шағиры, “Зәңгәр шишмә” ойошмаһы етәксеһе Вәрис Аҡбашевтың шиғырҙары ла бик оҡшаны. Шулай уҡ талантлы шағирә, гимназиябыҙ уҡытыусыһы Минира Биканасованың шиғырҙары күңелгә ятты.

Башҡорт теленең гүзәллеген, матурлығын асып, ошо һөйөү хистәрен башҡаларға еткерә улар. Был шиғырҙарҙы уҡығанда мин үҙемдең башҡорт балаһы булыуыма ғорурлыҡ тойғоһо кисерәм.

Туған телем, әсә һөтөләй,

Сафлыҡ бирҙең миңә, ҡеүәт бирҙең,

Әйҙә юлдар алыҫ алып китһен,

Мин барыбер тыуған илемдә.

Тыуған илгә булған һөйөүемде

Әйтермен тик туған телемдә! (Р. Назаров)

Өйрәткәнгә туған телемде.

Әлифбанан башлап фәнгә тиклем

Саф башҡортса алдым ғилемде.

Йырҙарымда, хыял, уйҙарымда

Уның аша күскән холоҡ-фиғел,

Башҡортлоғом аға ҡанымда!

Балаларым тыуҙы башҡорт булып

Милләт рухым күскән уларға,

Телем йәшәй, тимәк, ерем дә бар

Һауам да бар әле һуларға.

Ҙур майҙанда телмәр тотмаһам да

Телем, тиеп янып-көйәмен.

Намыҫым саф, йөҙөм яҡты булыр

Туған телен белһә ейәнем! (М. Бикәнәсова)

Мин был шиғырҙарҙы илһамланып уҡыным. Уларҙа әйтелгән фекерҙәргә ҡолаҡ һалырға, телде өйрәнеү һәм һаҡлау өсөн үҙ көсөбөҙҙө һалырға кәрәк, тигән уйға килдем.

Гимназия уҡыусыларының башҡорт телен белеү кимәлен асыҡлау маҡсатында анкета уҙғарҙым. Балалар түбәндәге һорауҙарға яуап бирҙе:

1. Ғаиләлә ниндәй телдә аралашаһығыҙ?

2. Дуҫтарың менән ниндәй телдә һөйләшәһең?

3. Ниндәй телдә китаптар уҡыйһың?

4. Башҡорт телендә балалар өсөн ниндәй тапшырыуҙар ҡарайһың?

5. Республикала башҡорт телендә сыҡҡан ниндәй баҫмалар менән танышһың?

Анкета һорауҙарына барлығы 28 уҡыусы яуап бирҙе һәм ошондай яуаптар алынды:

1. Башҡорт телендә – 68,4%, рус телендә – 46,8%, татар телендә – 25,2%.

2. Башҡорт телендә – 54%, рус телендә – 86%, татар телендә – 14,4%, инглиз телендә – 3,6%.

3. Башҡорт телендә – 64,8%, рус телендә – 72%.

4. “Байтус”, “Сулпылар” – 18%, “Сәңгелдәк” – 14,4%, “Тау-тау хәбәр”, “Башҡорт телендә һөйләшәм” – 10,8%, “Алтын тирмә”, “ Шәп арба”, “ӘЮЯ ҡаласығы” – 7,2%, “Ал да гөл” – 3,6%.

5. “Аҡбуҙат” журналы – 68,4%, “Аманат” журналы – 46,8%, “Йәншишмә” гәзите – 28,8%, «Башҡортостан ҡыҙы” журналы – 21,6%, район гәзите “Рух” – 18%, “Шоңҡар” журналы, «Башҡортостан” гәзите – 7,2%.

Анкета яуаптары буйынса, беҙҙең гимназия уҡыусылары араһында башҡорт телендә аралашҡандар күберәк. Был, әлбиттә, шатлыҡлы күренеш.

Ошо эҙләнеү эшен башҡарғанда район үҙәге Талбазылағы алтаҡталарҙа хаталар эҙләнек. Ғаиләбеҙ менән барлыҡ сауҙа үҙәктәрендә, дарыуханаларҙа, бәләкәй магазиндарҙа йөрөп сыҡтыҡ. Башҡорт телендә яҙылған алтаҡталарҙа хаталар табылманы. Тимәк, белгестәр был өлкәгә иғтибар итә, хаталар төҙәтелә тора.

Башҡорт теленең киләсәге – йәш быуын ҡулында. Әгәр һәр беребеҙ телебеҙҙе яратып өйрәнһә, башҡаларҙың да ихтирамын яулай алһа, ул мотлаҡ йәшәр! Ә телебеҙ булһа, милләт йәшәй, туплана, тел ярҙамында киләсәккә юл яра.

Лиана ЙӘЛИЛОВА, Ауырғазы районының Талбазы башҡорт гимназияһы уҡыусыһы
(Етәксеһе – Р.Ә. ЙӘЛИЛОВА)