Мин сахам сирэ сочинение

Скачать:

Быйыл 2022 сылга улахан суолталаах кэрдиис кэми — Сахабыт ѳрѳспүүбүлүкэтэ төрүттэммитэ 100 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтиибит. Бу кэрэ бэлиэ сылга анаан хас биирдии улуус, нэhилиэк, тэрилтэ уонна Сахабыт сирин хас биирдии олохтооҕо төрөөбүт сириттэн-уотуттан саҕалаан, өрөспүүбүлүкэ, норуот инники сайдыытын түстүүргэ көхтөөхтук кыттар, бэйэтин кылаатын киллэрэр. Ол чэрчитинэн куйаар нѳҥүѳ «Мин Сахам сиринэн киэн туттабын” диэн тиэмэҕэ ѳйтөн суруйууга куонкурус биллэрбиттэригэр бэйэм кэккэ санааларбын суруйуом. Тапталлаах Сахабыт сирин туhунан киэн тутта кэпсиэххэ диэтэххэ, кэпсиирбит элбэх буоллаҕа.

Бастакынан, сүүрбэhис үйэ саҥатыгар Саха сирэ сайдыытыгар улахан кылааттарын киллэрбит, олох-дьаһах чыҥха уларыйыытын оҥорсубут уһулуччулаах политическэй диэйэтэллэр, саха норуотун чулуу уолаттара Платон Ойуунускай, Максим Аммосов, Степан Аржаков, Исидор Барахов сырдык ааттарынан киэн туттабыт. Кинилэр 100 сыл анараа ѳттүгэр улуу Москуба куоракка тиийэн, дойду үрдүкү салалтатыгар харса суох туруорсан Саха сирэ туспа автономнай ѳрѳспүүбүлүкэ буоларын ситиспиттэрэ. Кинилэри сэргэ норуот историятыгар үгүс үтүөнү оҥорбут уонна да атын саха чулуу дьонун ахтан-санаан ааhыах тустаахпыт.

Мин киэн туттабын сахам уус-уран литературатын тѳрүттээбит реалист-суруйааччыларбыт А.Е.Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй, А.И.Софронов-Алампа, Н.Д.Неустроев, саха советскай литературатын тѳрүттээччи П.А.Ойуунускай сырдык ааттарынан, кинилэр үйэлэргэ ѳлбѳт-сүппэт ѳтѳ кѳрүүлээх, илбис тыллаах айымньыларынан. Ону тэҥэ, саха норуодунай суруйааччыларын, поэттарын чулуу айымньылара үтүѳҕэ-сырдыкка угуйар алыптаах күүстэринэн ѳйбѳр-сүрэхпэр кѳстүбэт күүс эбинэбин.

Ѳбүгэлэрбит былыргы дьыллар улаҕаларыттан сүдү бэлэх гынан биhиэхэ ууммут барҕа баайдара — тѳрѳѳбүт тѳрүт Ийэ тылбыт үгүс үйэлэри уҥуордаан, үгүс моhолу хорсуннук туораан, сүппэккэ-оспокко тыыннаах тыл буолан кэлбитинэн, аныгы тэтимнээх олоҕу кытта тэҥҥэ барсан иhэринэн мин үѳрэбин уонна киэн туттабын. Муҥурун булларбатах баай тыл холобура буолбут улуу Олоҥхобут, бэл атын омук ѳркѳн ѳйдѳѳхтѳрүн сѳхтѳрѳн, 2005 сыллаахха “Аан дойду духуобунай нэhилиэстибэтин материальнайа суох шедеврэ” диэн үрдүк ааты ылбытынан киэн туттабын.

Тапталлаах Сахам сирэ барахсан уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ иэннээх, ханна да суох дьикти-кэрэ айылҕатын олус диэн таптыыбын. Кини баранан бүтэр баайын хостоору араас хампаанньалар сирбитин алдьаталларыттан, сүүhүнэн сылларга тыытыллыбакка турбут кыыс кэрэ мѳссүѳнүн ѳлбѳѳдүтэллэриттэн сүрэҕим айманар… Ол гынан баран, бу хампаанньалар таhаарбыт хоромньуларын туоратан, айылҕабытын тилиннэрэргэ, чѳлүгэр түhэрэргэ сѳптѳѳх үлэни ыытыахтара диэн эрэл санаа мин дууhабын уоскутар. Оччоҕо киэн туттуом этэ Сахам сирин алмааhынан, былдьаhыктаах кыhыл кѳмүс баайынан…

Мин киэн туттабын Улуу Кыайыыны уhансыбыт хорсун-хоодуот ытык дьоммут сырдык ааттарынан, сахам норуотун чулуу үлэhит дьонунан, эбээлэрбит, эhээлэрбит үтүѳ холобурдарынан… Биhиги, үүнэн эрэр эдэр кѳлүѳнэ дьон кинилэр иннилэригэр дириҥ иэстээхпитин умнуо суохтаахпыт, кинилэр ытык ааттарын түhэн биэрбэт туhугар үлэлиэхтээхпит, эйэлээх олоҕу тутуhуохтаахпыт.

Ѳбүгэлэрбит былыр-былыргыттан элбэх үүттээх, иҥэмтиэлээх эттээх хороҕор муостаахтарын, тымныыны-итиини тулуйар сыспай сиэллээхтэрин тымныы тыйыс тыыннаах сиргэ сүтэрбэккэ иитэн аҕалбыттарынан киэн туттуохха эрэ сѳп. Билиҥҥи аныгы дьалхааннаах үйэҕэ саха ынаҕын, тулууурдаах саха сылгытын үксэтэн, элбэтэн, тѳрүт аспытын дэлэтэр туруу үлэhит дьоммут кэлиҥҥи сылларга элбээн иhэллэриттэн бары үѳрэбит.

Мин киэн туттабын сахам норуотун уус тыллаах олоҥхоhуттара, сээркээн сэhэнньиттэрэ сүдү бэлэх хаалларбыт тылынан уус-уран айымньыларынан, кѳмүс тарбахтаах уус дьоммут сиэдэрэй оҥоhуктарынан, уран иистэнньэҥнэрбит тикпит ойуулаах-мандардаах кэрэ таҥастарынан, ырыаhыт дьоммут чуор куоластарынан, сахам хомуhун алыптаах тыаhынан…

Мин киэн туттабын Олимп чыпчаалыгар, Аан дойду киэҥ түhүлгэлэригэр саха норуотун ааттатан, Кыайыы ѳрѳгѳйүн бэлэхтээбит чулуу спортсменнарбытынан…

Түмүкпэр этиэм этэ: Сахабыт сиригэр киэн туттарбыт элбиирин туһугар хас биирдии саха оҕото үөрэх, сайдыы, ис култуура баар буолуохтааҕын өйдүөхтээх, дойдуга туһалаах киһи буолан тахсарга кыhаллыахтаах. Алампа «Ыччат сахаларга» айымньытынан сирдэтэн, эдэр ыччат Сахатын сирин сайыннарыа уонна тѳрѳѳбүт дойдутунан киэн тутта туруо диэн баҕа санаабын тиэрдэбин:

Саргылардаах сахаларбыт
Салаhыннаах саҥаларын
Саҥалыыра тойугунан
Салайан-саҥардан иhиэҕиҥ…
…Уруккулуур удьуордарбыт
Уруйдаабыт олохторун
Умнубакка сылдьаммыт,
Уhатан-кэҥэтэн иhиэҕиҥ!

Мин
сөбүлүүр суруйааччым – Сэмэн Данилов.

Өйтөн
суруйуу

Биһиги бары билэрбит курдук, 2017 сыл
– биһиги улууспутугар Семен Петрович Данилов төрөөбүтэ 100 сылыгар ананар. Ол
иһин элбэх дьон сөбүлээн ааҕар, ытыктыыр биир дойдулаахпытыгар улууспут бары
нэһилиэктэригэр, улууспутугар араас хабааннаах тэрээһиннэр ыытыллыбыттара,
билигин даҕаны тиһигин быспакка ыытылла тураллар.

Саха Республикатын народнай
суруйааччыта, биһиги Горнайдар биир дойдулаахпыт Семен Петрович Данилов Горнай
лууһун Мытаах нэһилиэгэр (Бор алааска) 1917 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр
төрөөбүтэ. Ийэтэ – Мария Яковлевна, аҕата – Петр Яковлевич диэннэр. Бииргэ
төрөөбүт иккиэлэр. Быраата – Софрон Петрович Данилов – Саха Республикатын
народнай суруйааччыта.

Төрөөбүт дойду… Олус истиҥ, дириҥ
ис хоһоонноох тыллар. Биһиги хас биирдиибит төрөөбүт дойдулаах,
сирдээх-уоттаах. Төрөөбүт дойду – киһи олох кыра эрдэҕиттэн улаатан тахсыбыт
сирэ-уота буолар. Оттон мин төрөөбүт дойдум Горнай улууһун Күөрэлээх бөһүөлэгэ
буолар. Бөһүөлэкпит төһө да кыра буоллар, мин кинини олус күүскэ таптыыбын.
Ыраата бардахпына куруук суохтуубун кинини. Мин улаатан истэҕим ахсын мин
Күөрэлээҕим эмиэ тэҥҥэ улаатан, сайдан иһэр. Ол курдук, биһиги нэһилиэккэ 2010
сыллаахха күөх төлөҥҥө холбоммуппут, суотабай сибээһэ киллэриллибитэ, онон
олохпут сайынна диэххэ сөп. Мин ханна да буолларбын куруук ахтабын Күөрэлээҕим
кэрэ айылҕатын, сибиэһэй салгынын, дьонун-сэргэтин. Мин куруук Күөрэлээхпинэн
киэн тутта сылдьыам, кини аатын ааттата турар баҕа санаалаахпын.

Семен Петрович Данилов оҕо-аймахха
элбэх айымньылары суруйан хаалларбыта. Ол айымньыларын биһиги, оҕолор, кыра
сааспытыттан таптаан, сэргээн ааҕабыт.  Суруйааччы суруйар сүрүн тиэмэтинэн Ийэ
дойдуга таптал уонна төрөөбүт дойдуну хоһуйуу буолар диэтэхпинэ сыыспатым
буолуо. Ордук биллэр оҕолорго сөбүлэппит айымньылара: “Муҥхаал буолар куһаҕан”,
“Дьалбаа уол туһунан”, “Мэлдьэх Микиитэ”, “Кэдэрги кэмэлдьилээх”, “Ытанньах”,
“Сымыйаччы”, “Саатта”  уонна да атын айымньылар. Семен Данилов “Балык уола
Балыкчаан” диэн айымньытыгар орой мэник, кирдээх сирэйдээх-харахтаах, бытаан
туттуулаах-хаптыылаах, сымыйалыыр оҕолору күлүү-элэк гынан ойуулаан көрдөрөр.
Суруйааччы айымньыны аахпыт атын оҕолор үтүө дьон буолалларыгар эрэнэр,
сүбэлиир.

Семен Петрович Данилов оҕо аймахха
элбэх хоһоону суруйан хаалларбытын мин сөҕө, махтайа санаатым. Кини хоһооннорун
темата олус элбэх: оҕолорго аналлаах, айылҕаны харыстааһын, төрөөбүт дойду
туһунан уонна да атын. Мин кини хоһооннорун ааҕан баран кини курдук суруйааччы
буолуохпун баҕардым. Мин сөбүлүүр суруйааччыбынан киэн туттабын уонна кини
хоһооннорун өссө да ааҕа, үөрэтэ сылдьыаҕым.  

Горнай
улууһун С.Г. Ковров аатынан Күөрэлээх орто оскуолата

Мин
сөбүлүүр суруйааччым – Сэмэн Данилов

Үлэни
суруйда: Кононов Герман,

С.Г.
Ковров аатынан Күөрэлээх орто оскуолатын

 5
кылааһын үөрэнээччитэ

Салайааччы:
саха тылын уонна литературатын

учуутала
Иванова Л.П.

Күөрэлээх – 2017

И.И. Котельников аатынан Дьааҥы улууһун Дулҕалаах орто оскуолатын 10 кылааһын үөрэнээччитэ Күннэй Слепцова Өрөспүүбүлүкэ күнүгэр аналлаах “Саха буоларбынан киэн туттабын” дьүһүйүүтүн бэчээттиибит.

---

Саха буоларбынан киэн туттабын
«Мин – сахабын. Саха уратытынан
киҺи – аймах кэскилин кэңэтиҺиэм.
Аан дойду сайдыытын үрдүк таһымынан
Саргыбын саңардан түстэниэм».

Саха норуодунай поэта М.Д. Ефимов

Сахабыт сирэ, Саха өрөспүүбүлүкэтэ, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин саамай улахан субъега буолар. Биһиги төрөөбүт кыраайбыт, Саха Сирэ, олус кэрэ айылҕалаах, ыраас салгыннаах. Сахабыт Сирэ уһун томороон тымныылаах, кылгас куйаас сайыннаах. Ханна да суох ураты кэрэ көстүүлээх, хатыламмат дьиктилээх сирдэрдээх. Манна үтүө айылгылаах, холку майгылаах, киэҥ көҕүстээх дьон түөлбэлээн олороллор.

Мин саха буоларбынан киэн туттабын. Улахан баҕа санаам —  Сахабыт сирэ аан дойду таҺымыгар тиийэ сайдарыгар! Ол туҺугар хас биирдии саха киҺитэ кыҺаллыахтаах. Тугу гыныахха? — диэн ыйытыы үөскүүр. Мин үс араас хайысхаҕа бэйэм санаабын этиэм, төрөөбүт дойдубут олох хаамыытынан туруктаах буолуутугар толкуйдарбын үллэстиэм.

Бастакытынан, биҺиги бары тыа сириттэн силис-мутук тардарбыт быҺыытынан, тыа сирэ сайдыан баҕарабын, онтон Саха сирэ Россия сайдыыта тутулуктанар. Хас биирдии тыа сирин олохтооҕо дойдутун инники кэскилин туҺунан толкуйдуохтаах, бэйэтин тус кылаатын киллэриэхтээх. Тыа сирин сайдыыта, сүнньэ, мин санаабар, сахабыт сылгытын, сүөҺүтүн иитиигэ сытар дии саныыбын. Ɵбүгэ саҕаттан илдьэ кэлбит дьарыкпытын сөргүтэн, тилиннэрэн, билиҥҥи олоххо сөп түбэҺиннэрэн, үлэлиэххэ  — хамсыахха наада. Эдэр ыччат тыа сиригэр тохтообот буолла, ону тэҥэ, хаҺаайыстыба сайдыыта эмиэ мөлтөөтө диэн этэллэр. Ыччат тыа сиригэр олохсуйарын туҺугар үлэ миэстэтин тэрийиэххэ. Yлэ баар буолла5ына, эдэр дьон үлэлээн-хамсаан, сүөҺүттэн – сылгыттан тирэхтэнэн, тыа сирэ сайдарыгар, бигэ туруктаах буоларыгар туруулаҺыахтара этэ. Саха оҕото буоларым быһыытынан, төрөөбүт дойдум инникитэ тыа сирин сайдыытыттан тутулуктааҕар саарбахтаабаппын.

ИккиҺинэн,  Сахабыт сирэ сайдарын туҺугар туризмы сайыннарыахха наада.  Атын дойдуттан Саха сиригэр ыалдьыттыы кэлэр дьону, олохтоохтору даҕаны, айылҕабыт бэйэтэ чочуйан оҥорбут дьикти, кэрэ сирдэригэр сырытыннарыахха сөп. Сахабыт сирин биир киэн туттуутунан аан дойдуга биллэр «Өлүөнэ очуостара» буолар. Очуостар саастара – 500 мөлүйүөн сыл эбит. Айылҕа онорбут дьикти көстүүтэ — 40 км усталаах таас хайалар буолаллар. Муома улууҺугар «Умуллубут вулкан» диэн хайа баар, бу хайаны дьоннор атыннык «балаҕан» диэн ааттыылар эбит, тас көстүүтүнэн балаҕаҥҥа майгынныыр. Биир дьикти көстүүнэн Хаҥалас улууһугар баар Булуус буолар. Манна төгүрүк сылы быһа дьэҥкир уу сүүрүгүрэ сытар. Мууһа, хаара сайынын да ирбэт. Булуус уута ырааһынан аан дойдуга биллэр.Тымныы чыпчаала – Өймөкөөн буолар. Манна муҥутуур тымныы – 71 кыраадыс буола сылдьыбыт. Саха сирин биир кэрэ көстүүтэ — Киһилээх хайата. Киһилээх хайата Үөһээ Дьааҥы улууһун Яна уонна Адыаччы өрүстэр икки ардыларынааҕы үрдэлигэр Киһилээх сиһигэр, Черскэй хайа тиһиктэрин хотугулуу арҕаа өттүгэр баар. Киһилээх хайа чыпчаала муора таһымыттан 1548м үрдүккэ тиийэр, устата — 80 км. Киһилээх — саха дьонугар ытыктабыллаах сир.  Киһилээх хайалара — дэҥҥэ көстөр айылҕа кэрэ көстүүтэ. Бу сир цивилизация тыыппатах уу туҥуй айылҕата, ураты көстүүтэ буолара уруккуттан биллэр, хайалар киһини эмтиир дьайыылаахтар диэн кэпсииллэр.  Туризм сайдыыта дойдубутугар туҺалаах буолуо этэ дии саныыбын.

Биир тыын кыһалҕанан тылбыт, омук быҺыытынан уратыбыт түөрэккэй дьылҕаламмыта буолар. “Норуот күүҺэ – өйүгэр, өйүн күүҺэ – тылыгар”, — диэн мээнэҕэ эппэттэр. “Тыла суох – омук суох”, —  диэн эмиэ бэргэн этии баар. Аныгы көлүөнэ  оҕолор интернет, гаджет кэмигэр аан дойду таҺымыгар тахсан, араас омуктардыын алтыҺаллар, билии киэн далайыттан сомсоллор. Бу сайдыы саҥа саҕаҕа буолара саарбахтаммат, ол эрээри мөкү өрүтэ эмиэ сорох дьоҥҥо, ордук ыччакка, оҕо – аймахха  төттөрү өттүгэр өйдөрүн сүүйэрэ баар суол. Сорох кыра саха оҕолоро  алаастарыттан, айылҕаларыттан тэйэн,  сахалыы саҥаларын умнан, атын омук эйгэтигэр киирэн эрэллэр. Сахалыы үс кут ыҺыллыыта, бураллыыта барыбытын хомотор, толкуйдатар. Бу проблема  хас биирдии киҺиттэн, ыалтан, түмсүүттэн, тэрилтэттэн улахан көдьүүстээх үлэни эрэйэр. Тугу гыныахха? Бастатан туран, хас биирдии саха ыала сахалыы эрэ саҥаны өрө тутуохтаах, сахалыы тылы, тыыны о5олоругар иҥэриэхтээх дии саныыбын. Сахалыы үгэс, сиэр – туом эйгэтэ саха ыалын тэлгэҺэтиттэн тахсара буоллар…

БиҺиги, оҕолор, бэйэбит үрдүк таҺымнаах, үтүѳҕэ эрэллээх, патриот эрэ буоллахпытына, дойдубутун сайыннарарбытын ѳйдүѳхтээхпит. Сиэр – майгы ѳттүнэн сайдыылаах, олох хаамыытын кытта тэңңэ хардыылаан иҺэр, аан дойду ыччатын кытта күрэхтэҺэр киэң билиилээх, Сахабыт сиринэн киэн туттар, кини сайдыытыгар бэйэбит кылааппытын киллэрэргэ дьулуҺар дьоҺун дьон буолуохтаахпыт. КуҺаҕан дьаллыктарга ылларбат күүстээх санааланыаҕыҥ! Чэгиэн – чэбдик олоҕу талан, ДЬОЛЛООХ буолуоҕуҥ!

Билигин үөрэнэргэ, үлэлииргэ, үүнэргэ үчүгэй кэм! Онон, сахабыт дьоно түмсүөҕүҥ. Бары төрөөбүт дойдубут, норуоппут туҺугар биир сомоҕо буолан үлэлээтэхпитинэ, үөрэннэхпитинэ эрэ, туох барыта сатаныа, табыллыа, дойдубут сайдыа, кэтит кэскиллэниэ. Ɵбүгэбит үтүө үгэстэрин үйэтитэн, бэйэбит култуурабытын, ийэ тылбытын, өркөн өйбүтүн өрө тутан, харыстаан, өбүгэлэрбит барахсаттары уҺун кэмҥэ киҺи-хара оҥорбут көмүлүөк оҺохторун уота үйэлэргэ умуллубатын туҺугар үөрэниэххэ, үлэлиэххэ, саҥа саҕахтары арыйыахха!

Обновлено: 10.03.2023

• Для учеников 1-11 классов и дошкольников
• Бесплатные сертификаты учителям и участникам

Уэьээ Булуутээ5и Ю.Н. Прокопьев аатынан орто оскуола

Олонхо ус дойдута

Улэни толордо Уэьээ Булуутээ5и Ю.Н.

Прокопьев аатынан орто оскуола 5

Салайааччы: Николаева М.Д.

Актуальна һа

Саха норуота былыр суруга суох этэ. Ол эрээри, норуот бэйэтин олорон ааспыт оло5ун, үөрүүтүн-хомолтотун , ба5арар ба5атын, басты н чулуу дьоннорун тустарынан уус-уран тылынан хо һ уйан, ойуулаан к өрдөрөргө дьулуһара.

Норуот үгүс үйэлэр усталарыгар аата-ахсаана биллибэт элбэх ырыалары-тойуктары, таабырыннары, чабыр5ахтары, олонхолору остуоруйалары айбыта.

Норуот улуу дьоннорунан, чулуу талааннаахтарынан айыллыбыт айымньылар, дьон-норуот оло 5ун, өйүн-санаатын таба кэтээн, диринник көрдөрөн, норуот кытаанах дьүүлүн тулуйан, үйэлэр усталарыгар сүтэн симэлийэн хаалбакка, норуотунан чочуллан, тупсарыллан биһиги күннэрбитигэр диэри тиийэн кэлбиттэр.

Норуот айымньыта ураты күүстээх, санаа көтө5үүлээх. Төһө да ыарахан олохтоох буоллар, айымньыларыгар санаа түһүүтэ, мунчаарыы көстүбэт. Хата, кэрэ кэскил, үтүө санаа өрөгөйдүүрүгэр эрэл көстөр.

Өбүгэлэрбит – ураанхай сахалар, кыһын устата тон-чэн кырыалаах бала5антан быкпакка чункуйан олордохторуна, улуу олонхоһут ааны аһан киирдэ5инэ, дьиэ иһэ сырдаабыкка дылы буолара. Көмүлүөк оһохторун тигинэччи оттон, олонхоһутарын үс түүннээх күнк мэлдьи олонхолотон, күннэрин-дьылларын барыыллара эбит.

Оло н хо- сырдык уонна хара н а к үү стэр к ү рэстэ һ иилэрин, дьоллоох-соргулаах олох т ү стэнэрин ту һ унан уус-уран айымньы. Бу- саха норуотун тылынан поэтическэй пааматынньыга, оло5ун энциклопедията.

Оло н хо Аан дойдуга билиннэ уонна сыаналанна. Онон саха ки һ итэ бары оло н хону билиэхтээх, то5о диэтэххэ, оло н хо5о норуот тылын баайа, би һ иги ө бугэлэрбит олоххо аналлара, сы һ ыаннара уонна оло5у билиилэрэ барыта мунньулла сылдьар.

Оло нхоно үс дойду баар. Үөһээ, орто уонна аллараа.

Олонхо ус дойдута

Үөһ ээ дойду — Сырдык ыраас киэ н куйаар , Үрдүкү айыылар, танаралар дойдулара.

Олохтоохторо: Ү ру н Аар тойон, Адьыны Сиэр хотун, Кун Дь өһө г ө й айыы, К ү р үө Дь өһө г ө й хотун, Айыы Умсур уда 5ан уонна да атыттар олороллор.

Бу та н аралар Орто дойду дьонун ара н аччылыыллар, олохторун олохтууллар уонна дьыл5аларын т ү ст үү ллэр.

Орто дойду : Ула 5 ата көстүбэт,

у н уоргута биллибэт,

А 5 ыс иилээх –са 5 алаах.

Айгыр –силик бэйэлээх

Олохтоохторо: Бухатыырдар (Ньургун Боотур, Ү р үн Уолан), Куолар (холобур: Туйаарыма Куо, Айталыын Куо ), тойоттор, хотуттар, дьон-сэргэ, ча5ардар уонна да атыттар.

Олонхо бухатыырын тас к өрүнүн, күүһүн-уо5ун туһунан уустаан-ураннаан маннык көрдөрөллөр.

Үс былас үөрбэйэр өттүктээх,

Биэс былас биэкэйэр биилэрдээх,

Алта былас аманаат дара 5 ар сарыннаах,

Баай тиитим бастын дүлүнүн

балтаччы ууран барыллаабыт курдук

Барылы ньыгыл быччыннаах эбит.

Ньургун Боотур туһунан ДЬулусханнаах дьулуо манан халлаан

Дьураатыгар тура төрүөбүт

Дьулусхан Субуйа сүүрүк

Дьураа хара аттаах

Дьулуруйар Ньургун Боотур дэнэр.

Эбэтэр Үрүн Уолан бухатыыр туһунан

Үс үүт күрүөнү үрдүнэн көстөр

Үрүмэччи манан аттаах

Үрүн Уолан бухатыыр.

Оло н хо бухатыырын анала — айыы дьонун к ө мускээ һ ин, абаа һ ы бухатыырын кыайыы – хотуу. Бухатыыр с ү р ү н хаачыстыбатынан кини иннигэр туруоруммут сыалын- соругун сити һ эр к үү стээх санаалаа5а буолар.

Оло н хо5о мааны дь үһүннээ5и аарыма кырдьа5астарым, аатырбыт олонхоһуттарым маннык тылларынан ойуулаан-дьүһүннээн, киэргэтэн көрдөрөллөр.

Та н ас бүтэй талба-нарын тамана көстөр,

Эт бүтэй эттэр эриэккэс унуо5а көстөр,

То5ус былас суһуохтаах тунал5аннаах ньуурдаах

Туйаарыма Куо диэн

Үс дойду үрдүнэн үгэс буоллун диэн

Үһүйэн кэбиспиттэр эбит.

Кини кэрэ дь үһү ннээх уонна эйэ5эс майгылаах. Бу уобарас саха норуотун кэскилин, уту ө майгытын, кэрэ5э тардыЬыытын к ө рд ө р ө р.

Аллараа дойду : хара н а, ыы –дьаар сыттаах.

Олохтоохторо: абаа һ ылар, абаа һ ы бухатыыра, абаа һ ы кыы һ а. Кинилэр бы һ ыылара-та һ аалара санааларын курдук олус ку һ а 5ан.

Атара кутуруктаах. арбыйа тиистээх Арсан Дуолай абаа һы,

Илиэһэй бииһин ууһун ийэтэ буолбут Ала буурай абааһы,

Уорааннаах тыыннаах, уора5айдаах санаалаах

Уот уһутаакы бухатыыр,

Сараһын сирэй , сарыы таналай

Илиэһэй кыыһа Имэн татай,

Адьарай кыыһа алып сэгэйээн

Кыыс о5о Кыскыйдаан Куо. дэнэр.

Абаа һ ылар орто дойду оло5ун аймыыр, алдьатар, былдьыыр, урусхаллыыр аналлаахтар.

Оло нхо5о сүрүн миэстэни ылар айыы бухатыырын аллаах ата.

АТ — айыы бухатыырын басты н до5оро.

Айыы бухатыырын айана-сырыыта, кини элбэх кирбиилэри туораа һ ына, ө луугэ-алдьархайга тубэЬиитэ, к ү нэ хараарыыта, кэлиитэ-барыыта барыта кини аллаах атыттан, миинэр ми н этиттэн, басты н до5оруттан тутулуктаах.

Бухатыыр ата кини Тардыстар тала һ ата, К ө лунэр к ө л ө т ө ,

Миинэр ми н этэ .

Кини ханнык ба5арар ыарахан мэ һ эйдэри атын к ө м ө тунэн туоруур. Улуу бухатыыр ата бэйэтигэр с ө р ү с ө п тубэ һ эр, чулууттан чулуу буолар: к ү т ү р к үү стээх –уохтаах, ө рк ө н ө йд өө х, иччитигэр бэриниилээх, ус дойдуга учугэйдик биллэр. Ха һ ан да5аны ата иччитин иэдээ нн э со5отохтуу хаалларбат. Наадалаах кэмигэр ут үө субэ һ ит буолар, ки һ илии кэпсиир, сахалыы са н арар буолар. Ол курдук, холобур, Ү румэччи Ма н ан аттаах Ү р үн Уолан бухатыырга:

Эппит тылбын эккэр и н эр, Са н арбыт са н абын санаа5ар хатаа….

А5ыс уон а5ыс аа һ ар былыт албастаах адьарай кыргыттара

Ү с айыы кыргыттара буолан кубулунан

Ү с ө тт ү г ү ттэн айах тутуохтара.

Айах туппут астарын а һ ыыр эрэ буолаайа 5 ый,

Ала һ а бараан дьиэлэрин аанын а һ аайа 5 ый.

Айыы бухатыырдара аналлах аттарынан айанныыр, ус дойдуну ө р ө –та н нары сыыйар буоллахтарына, абаа һ ы бухатыырдара ү кс ү н уоттаах Мо5ойдору к ө л ө гыналлар.

Оло ҥ хо5о орто туруу аан дойду ө йд ө булэ.

Олонхо аан дойдуну , айыл5аны ойуулаа һ ынтан са5аланар. Ол курдук, “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олонхо5о:

Ара 5ас айыы далбардаах ала5аркаан-тэтэгэркээн

Аан Ийэ дайды диэн ананан айыллан,

Ойон тахсар күннээх, охтон баранар мастаах,

уолан баранар уулаах,

Уостан сүтэр уйгулаах

Орто туруу бараан дойду диэн оноһуллубута эбитэ үһү.

Манна этиллэринэн , айыл5а баай , кэрэ. Ол эрэн, уйгута уостуон, ма һ а охтон ,уута уолан бараныан с ө п. Ол аата , айыл5аны ки һ и бэйэтэ харыстыахтаах. алдьатыа суохтаах.

Маны та һынан, би һ игини тулалыыр эйгэ5э КУН биир с ү р ү н миэстэни ылар. К ү н сири сылытар, сырдатар, к ү н баар буолан от-мас тыллар, кун ки һ иэхэ энергия биэрэр.

Ону таһынан, олонхо 5 о биир улахан суолта маска бэриллэр. Ол курдук, а5ыс лабаалаах Аал Луук мас диэн баар. Аал Луук мас олонхо5о киһи айма5ы аһатар кэхтибэт үүнүү, сайдыы бэлиэтэ буолар.

Оло н хо 5 о саха ытык маһа хаты н буолар. Саха дьоно бу маска сүгүрүйүүтэ көстөр. Хатыннар үүнэн туралларын көрөн, Айыылар үтүө сир бу баар эбит диэннэр, бу сиргэ Орто дойду оло5о буоллун диэн анаабыттар эбит.

Биһиги били нн и олохпутугар Мас суолтатата улахан. Мас баар буолан ойуур-тыа баар, ойуурга отон арааһа, көтөр-сүүрэр үгүс.Мас баар буолан биһиги олорор дьиэлээхпит, миэбэллээхпит, кинигэ, тэтэрээт баар.

Саха сиригэр үүнэр мастан ордук хатын мас киһи оло5ор туһата элбэх:

Олус кэрэ көстүүлээх,тулалыыр эйгэни киэргэтэр, салгыны чэбдигирдэр.

Туос, мас иһит, киэргэл о н ороллор.

Уксус, фурфурол диэн химическэй веществолары ылаллар. Фурфуролтан пластмасс, араас эмп фурациллин , лаах, кырааска о.д.а.оҥоролор.

Хатын уутугар элбэх глюкоза, фруктоза, минеральнай туус уо.д.а. битэмииннэр бааллар.

Сэбирдэхтэрэ араас ыарыыларга туһалыыллар.

Онон сахалар олонхо5о хатын маска сүгүрүйүүлэрэ мээнэ буолбатах эбит.

Билинни биһиги олохпутугар уонна олонхо5о өссө биир тутаах суолталаах УУ буолар..Олонхо5о үрэхтэр, күөллэр, муоралар, бай5аллар ахтыллаллар. Ол курдук, Одун бай5ал, Сүн бай5ал, Балкыырдаах бай5ал, Уот кудулу бай5ал уо.д.а.

Бухатыыр өлбот мэнэ уутун истэ5инэ тиллэн кэлэр, күүһүгэр күүс эбиллэр. Аал Луук мас силиһиттэн хаһан да тонмот күөл үөскүүр. Бу күөл уутун истэхтэринэ, кырдьа5астар эдэрдэригэр түһэллэр, мөлтөх күүһүрэр, ыарыһах үтүөрэр эбит. Бу күөлү бар дьон бары олус харыстыыллар, ытыктыыллар.

Ханнык ба5арар олонхо5о сырдык уонна х арана күүстэр охсуһуулара ойууланар.

Абааһылар, адьарайдар сүрүн бэлиэлэрэ – буур5а, холорук, этин, уот-баһаар буолар.

Түмүктээн эттэххэ, биһиги билигин ийэ айыл5абытын харыстаан, тулалыыр эйгэни кытта кэлим буолан, үтүөнү үксэтэн, кэрэни кэрэхсээн олоруохтаахпыт. Оччо5уна эрэ бу орто туруу дойдубут маһа охтон бараныа, уута уолан бүтүө , уйгута уостан сүтүө суо5а.

Мин санаабар, олонхо үс дойдутун туһунан ырыта санаан көрөр буоллахха,билинни биһиги олохпутугар маннык дьүөрэлиэххэ сөп буолуо:

Үөһээ дойду диэн дьон-сэргэ тардыстар сырдык ырата, ба5а санаата.Инники олох сайдыытын үүнэр са5ахтара.

Орто дойду диэн дьон – сэргэ били нн и оло 5 о-дьаһа 5 а.

Аллараа дойду диэн ыарыы-сүтүү, дьан-дьаһах, араас куһа5ан дьайыылар

. Саха норуотугар сүдү айымньыны Дьулуруйар Ньургун Боотур олонхону суруйан хаалларбыт . Платон Алексеевич Ойуунускайга оло н хону үйэтиппит

Оҕо олоҥхо ойуулуур тыла кулгааҕар сыстаҕас буоларын, истэ үөрэнэрин ситиhии, тылын-ѳhун ѳйүгэр хатыыр, истэр дьоҕурун сайыннарыы. Олоҥхо5о интэриэhи тардыы. Өбүгэ угэстэригэр ытыктабыллаах сыhыаны иитии.

Улахан бѳлѳххѳ интегрированнай дьарык

Сыала: Олоҥхо туhунан билиилэрин чиҥэтии. Олоҥхо тылынан хоhуйуу, сатабылын иҥэрии. Олоҥхоҕо буолар быhылааннар ханна, хайдах саҕаланалларын, үс дойду баарын билиhиннэрии. Оҕо олоҥхо ойуулуур тыла кулгааҕар сыстаҕас буоларын, истэ үөрэнэрин ситиhии, тылын-ѳhун ѳйүгэр хатыыр, истэр дьоҕурун сайыннарыы. Олоҥхо5о интэриэhи тардыы. Өбүгэ угэстэригэр ытыктабыллаах сыhыаны иитии.

Туттуллар тэрил: Проектор, сахалыы олбохтор. Олоҥҥхо үс дойдутун көрдөрөр макет (стеллаж), геройдарын куукулалара.

Дьарык хаамыыта:

-Yтүө күнүнэн, оҕолор! Мин эhиэхэ ыалдьыттыы кэллим, аатым Марфа Прокопьевна. Оҕолор, аны эhигини кытта билсиhиэм. Бугуҥҥу дьарыкка биhиги, сахалар, саамай киэн туттар улахан айымньыбыт олоҥхо туhунан кэпсиэм.

-Чэйин эрэ, олоҥхо истэ барабыт дуо?

(Экраҥҥа олоҥхоьут кѳстѳр)

-Олоҥхоҕо үс дойду олоҕо уустаан-ураннаан ойууланар. Бу дойдуга үүнэн силигилии турар эбит Аал Луук Мас. Орто дойдуга олороллор эбит дьон. Аал Луук Мас лабаата үөьэ диэки таҕыста, ол аата халлааҥҥа Yөhэ дойду баар эбит. Yѳhэ дойдуга олороллор учугэй санаалаах, орто дойду дьонугар көмөлөhөр Айыылар. Yөhэ дойдуга тоҕус айыы олорор кинилэр биhигини үөhэттэн көрөн олороллор. (Тоҕус ахсаанна дылы ааҕыы). Маспыт силиhэ-мутуга аллараа диэки тустэ. Аллараа дойдуга сурдээх хараҥа бадыа-бүдүө манна орто дойду дьонугар моhоллору үөскэтэр хара санаалаах абааhылар олороллор. (Хас дойду баарын хатылааhын)

-Былыргы дьыллар быралыйбыт быhылааннаах мындааларыгар,урукку хонуктар уларыйбыт охсуhуулаах уорҕаларыгар, ус саха үөскүү илигинэ, түөрт саха төрүү илигинэ субу аарыгыран айгыстан турар аҕыс иилээх-саҕалаах атааннаах мөҥүөннээх аан ийэ дойду, аан ийэ дойду а5ата буолбут Саха Саарын Тойон, сир сибиир ийэтэ буолбут Сабыйа Баай Хотун олорбуттар. Кинилэр күүстээх-уохтаах Күн Дьирибинэ диэн бухатыыр уоллаахтар эбит. Кинини кытта бииргэ тоҕус былас суhуохтаах, туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо диэн үтүө санаалаах кыыстаахтар эбит.

Арай, ол курдук дьоллоохтук олордохторуна аллараа дойдуттан Уот Уhутаакы диэн ааттаах абааhы уола тахсан кэлбит уонна то5ус былас суhуохтаах, тунал5аннаах ньуурдаах Туйаарыма Куону уоран ылбыт. (Абааhы уолун ырыата)

Абааhы уола Туйаарыма куону уоран-талаан барда, аллараа дойдуга илдьэн хаайан кэбистэ. Арай хантан да кэлбитэ биллибэккэ Сорук-Боллур обургу маннык диэн ырыалаах-тойуктаах буолан биэрбит (С-Б ырыата).

Орто дойду дьоно иhиттэхтэринэ аллараа дойдуттан Туйаарыма Куо ытыыра иhиллэр эбит (Т.К ытыыр ырыата).

Туйаарыма Куону убайдаатар убайа Күн Дьирибинэ бухатыыр быыhыы барар да абааhы уолун албаhыгар киирэн биэрэр. Кини кэнниттэн Yрүмэччи маҥан аттаах Yрүҥ Уолан бухатыыр быыhыы барар ол эрэн эмиэ абааhы уола албаска тубэhиннэрэн аллараа дойдуга хаайар.

Онуоха Саха Саарын Тойон, Сабыйа Баай Хотун үөhэ дойдуга олорор айыылартан биhиэхэ күүстээх-уохтаах бухатыырда түhэр диэн көрдөспуттэр. Айыылар аан дойдуну араҥаччылыырга, күн дьонун көмүскүүргэ биэс былас биэкэйэр бииллээх, алта былас дара5ар сарыннаах күүстээххэ көрүҥнээх Дьулуруйар Ньургун Боотуру айыы дьонун араҥаччылыырга, кун дьонун көмүскүүргэ анаан түhэрэр. Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куону быыhыы аны кини барар. Дьулуруйар Ньургун Боотур ата, үс дойдунан сылдьар Дьураа хара барахсан, ыйылыы түhэн баран ырыалаах ох курдук ыстанан кэбистэ.

Айыы дьонун араҥаччылааччы Дьулуруйар Ньургун Боотур уонна абааhы бииhин атамана Уот Уhутаакы күөн көрүстүлэр, күрэс былдьастылар. Бухатыырдар отут күнү быьа охсустулар иккиэн сүрдээх күүстээх буолан биэрдилэр. (30 дылы ахсаан аа5ыы)

Ол эрэн, айыы санаалаах Ньургун Боотур үөhэ халлааҥҥа олорор айыылар күүс биэрэннэр абааhы уолун үлтү сынньан үөдэн-таhаан онордо. Yрүҥ Уоланы, Күн Дьирибинэ уонна да атын бухатыырдары кытта тоҕус былас суhуохтаах Туйаарыма Куону быыhаан ылла.

Тоҕус түүннээх-күн ыhыаҕа буолбута үhү. Yс саха үөрүүтэ үрдээбит. Ураахай буолан ууhуур-тэнийэр уураахпыт ууруллубут. Уруй-туску! Уруй-Айхал!

-Оҕолор, олоҥхо интэриэьинэй дуо?

-Тугу саамай өйдөөн хааллыгыт?

-Күүстээх, тулуурдаах, өйдөөх, хорсун.

-Туруу киhи улэни сатыыр.

-Туруу киhи ыраах айантан куттаммат.

-Туруу киhи албынна тубэспэт.

-Туруу киhи хайдах да күүстэн чаҕыйбат.

-Туруу киhи дьиэ-уот туттар, ыал буолар, оҕо төрөтөр, дьоллоохтук олорор.

-О5олор, олоҥхо5о эрэ аллараа дойдуттан абааhылар тахсаллар ол эрэн биhиги билиҥҥи олохпутугар араас элбэх хаҕыстар элбэхтэр.

-Кирдээх буолуу уонна ыhыллаҕас;

-Оҕолор, кинилэр эhиэхэ сыста сатыыллар. Ити хаҕыстар киhиэхэ сыhыннахтарына, о5о күлбэт-үөрбэт, кыыhыра сылдьар буолар. (Куhа5ан дьүhүннээх кирдээх куукулалары көрдөрүү)

Айтал хаҕыстары көрсүбүт.

Айтал сарсыарда туран баран оронун хомуйуон сүрэҕэлдьээбит. Ону Кэр-дьэбэр уонна ыhыллаҕас көрбүттэр. Айталга сүүрэн тиийбиттэр:

-Тугу да хомуйума, суунума-тарааныма туохпут эмиэ эрэйэй,-диэбиттэр.

Айтал Ыhыллаҕас уонна Кирдээх буолуу дьүhүннэрин көрөн баран сөбүлээбэтэх. Кинилэр курдук буолуон баҕарбатах. Ыраастанар албаhы санаабыт:

-Кый, кый!-диэбит. Хаҕыстар ити тылы истэн баран куотан хаалбыттар.

Мантан ыла Айтал ыраастык туттар, малын-салын хомунар буолбут.

(? Боппуруоска эппиэттээhин, ырытыы)

Айылҕаҕа

Сайын Айыыналаах айылҕаҕа сынньана, оонньуу тахсыбыттар. Сок, кэмпиэт суутун ыhан кэбиспиттэр ону көрөн Ыhыллаҕас сүүрэн кэлбит уонна эппит:

-Кыргыттар, бөҕү-сыыhы ыhан иhиҥ,- диэбит. Кыргыттар ону сөбүлээбэтэхтэр.

-Кый! Бар мантан диэбиттэр, ыспыт бөхтөрүн хомуйбуттар.

(? Боппуруоска эппиэттээhин, ырытыы)

Ньургун Уоруйа5ы көрсүбүт.

-Ньургун ити ыал тиэргэнигэр массыына сытар. Хата ону илдьэ барыахха. Ньургун онуоха хардарбыт:

Теруетэ: О5о киьини билиэ5иттэн саамай чугас дьонунан ийэлээх а5ата буолаллар. О5о тереппуттэрин холобур оностор, батыьар. Чугас дьоннорун кытта истин сыьыаны олохтоон, дьо5урдарын сайыннарар эйгэтин тэрийдэхпитинэ, о5о сиэрдээх буола улаатыа.

Билинни кэмнэ чуолкайдык санарбат о5о элбээьинэ дьиксиннэрэр.. Маны туоратар сыалтан олонхо педагогикатыгар тирэ5ирэн, олонхо тылларын ненуе сахалыы тылы истэ, билэ улааталларыгар бол5омто ууруу.

Олонхо – саха норуотун тылынан уус – уран айымньытын саамай урдук чыпчаала, уйэттэн уйэлэр тухары келуенэттэн келуенэ5э бэриллэн испит дирин ис хоьоонноох айымньыта буолар. Олонхо5о биьиги ебугэлэрбит, теруттэрбит былыргы олох кестуутун уустаан – ураннаан кэпсээьиннэрэ олус уустук буолар. Саха норуотун тылын кууьун, тойугун, ырыатын баьыйбыт эрэ киьи олонхо5о холонор, хоьооннуу хоьуйар. Ол да буоллар, олонхону сэнээрэр, толорорго холонор, дьо5урдаах толорооччулары ке5улээн, олонхону уйэтитэн курэстэр тэриллэллэр, дьон сыанабылыгар таьаарыллаллар

Бала5ан ыйа – улуу суорун ыйа Ыал, киьи аймах

Сыала-соруга: тердун ууьун билиьиннэрии, ийэтин, а5атын киэн туттарга, кинилэргэ, айыл5а5а сугуруйэргэ уерэтии. Удьуор утумун сырдатыы. Идэлэри билиьиннэрии.

— тереппут мунньа5а;

— анкета толотторуу;

— тереппут комитетын талыы.

Алтынньы – Хотой Айыы ыйа (Добдур5а ыйа) Сомо5олоьуу

Сыала: Бэйэ-бэйэ5э кемелеьерге, чел куттаах, иллээх буолууга о5ону иитии. Дьиэ кэргэн теруччутун оноруу.

До5ордоьуу туьунан ес хоьооннорун уерэтии

Сэтинньи — Баай Байанай ыйа Айыл5а

Сыала-соруга: Байанай — хара тыа иччитин билиьиннэрии; булчут угэьин уерэтии. Сиэри-туому, булт араас керуннэрин уерэтии.

Олонхоттон айыл5аны, кыылы хоьуйууларын тириэрдии.

Муус ылыыта. Мунха

Ахсынньы – Билгэ хаан ыйа Саха остуоруйата. Саха терут оонньуута

Сыала-соруга: Остуоруйаны кэрэхсииргэ уерэтии, о5о тылын байытыы;

Олонхо5о хоьуллар дьиэни, иьити, танаьы билиьиннэрии.

Тохсунньу – Танха Хаан ыйа

Сыала-соруга: танха, билгэ туьунан ейдебулу биэрии.

Олунньу – Одун Хаан ыйа. Уус – уран тыл.

Сыала-соруга: олонхо5о хоьуллар дьиэ иьин, малы-салы билиьиннэрии. О5о билэр –керер ба5атын уескэтии.

Кулун тутар – Дьеьегей ыйа Оло5у тупсарар улэ.

Сыала-соруга: саха ыала дьиэ уот тэринэн, суеьу — ас тутан байылыаттык олорор – диэн ейдебулу инэрии. О5о кыра сааьыттан ебугэтин утуе угэстэрин утумнаан, улэни таптыыр, сыалын – соругун ситиьэр буола улаатарыгар олук ууруу.

Саха терут дьарыга:

Муус устар — Айыыьыт ыйа Сыьыан

Сыала-соруга: бэйэни сатаан кемускэнии, дьонно аьыныгас буолуу – утуе еруттээх.

Абааьы сыьыана иирсээни са5алыыр, оло5у урэйэр, алдьатар меку еруттээх – ейдубулу инэрии

Чэгиэн чэбдик , чел оло5у тутуьуу.

Дьо5ур, сатабыл, талаан

Ыам ыйа – Иэйэхсит Хотун ыйа Дойдуга бэриниилээх буолуу

Сыала – соруга: сырдыкка, утуе5э, кырдьыкка дьулуспут куус кыайар – диэн ейдебулу инэрии.

О5о кыра сааьыттан айыл5аны кытта алтыьан, харыстабыллаахтык сыьыаннаьарын иитии, кэрэни кэрэхсииргэ уерэтии.

Саха терут танаьа.

Саба5алааьын:

Ийэ, а5а холобурун таба туьаннахха, о5ону иитиигэ элбэ5и ситиьиэхпит.

О5о кыра сааьыттан норуотун утуе угэстэрин, сиэрин-туомун билэ улаатар.

Олонхону истэ улааппыт о5о тылын саппааьа баай, атын омук тылын тургэнник ылынар кыахтаныа.

Ситиьиилэрбит

24.02.2022 Олоҥхо дойдута: Дылҕа Хаан, Чыҥыс Хаан

Читайте также:

  

• Дорога шла лесом полозья скрипели лошади то и дело фыркали сочинение

  

• Сочинение про чудесного человека

  

• Сочинение по творчеству островского тургенева достоевского и толстого

  

• Сочинение сравнение гроза и бесприданница

  

• Темы на итоговое сочинение 2021 1 декабря слив

Сандал саас кэрэхсэнэр күнүн, кыыс аймаҕы уруйдуур кэрэ-бэлиэ күнү салҕаан,  кулун тутар 9 күнэ барыбытын бырааһынньыктааҕы иэйиинэн кууста. Ол төрүөтүнэн Сунтаартан төрүттээх 7 кэрэ дьүөгэ ураты эйгэтин арыйар, айар-тутар талаанын сэгэтэн көрдөрөр дьоро киэһэлэрэ буолла.

Бу күннэргэ үгүс кэнсиэр, араас тэрээһиннэр буоланнар,  дьон болҕомтотун, дууһатын кылын таарыйыахха диэтэххэ, уустук курдук. Ол эрэн,  Сунтаар кыргыттара: Наталья Михалева-Сайа, Фатина Иванова-Дунаайа, Тамара Попова-Хадаана, Юлиана Кривошапкина-Дьүрүйээнэ, Людмила Спиридонова-Сунтаар Күөрэгэйэ, Санита Ай, Екатерина Сафронова-Кыталык Куо  олус иһирэх, муусука уонна лиирикэ кэрэ эйгэтин олохтоон,  мустубут дьон үс чаастан ордук кэм ааспытын өйдөөбөккө да хааллыбыт.

Ол курдук,  бу киэһэ Ытык Сунтаар Кэрэ куолара тас дьүһүннэринэн, кэрэ сэбэрэлэринэн, таҥастарынан-саптарынан, симэхтэринэн барыбытын кэрэ эйгэтигэр көччүттүлэр. Ол  курдук, харах сымнаан, дууһалыын дуоһуйан, сүргэбит көтөҕүллэн олордубут. Сунтаардар былыр да,  быйыл да кэрэ сэбэрэлээх дьахталларынан, баай-талым симэхтэринэн, өҥү-дьүһүнү дьүөрэлээн таҥнар-симэнэр кыахтарынан аар-саарга аатыраллар. Ол да иһин,  кинилэр ортолоругар биллэр ааттаах-суоллаах уран тарбахтаах көмүс, мас уустара, иистэнньэҥнэр, дизайнердар үгүстэр. Бу да киэһэ ырыаһыттарбыт киһи эрэ барыта кэрэхсиэх таҥастаахтара хараҕы манньытар.

Кэнсиэр саҕаланыытыгар Сунтаар туһунан хас да ырыа ылланан, дойдубутугар ахтылҕаҥҥа бары да куустардыбыт. Ол курдук кыргыттар иэйиилээхтик, күүрүүлээхтик дойдуга тапталы туойдулар.

Дьиҥнээх истиҥ доҕордоох — дьол

Бу киэһэ айар-тутар эйгэлээх  7 кэрэ куо  истиҥ-иһирэх доҕордоһууларын сылааһыттан бэриһиннэрбит курдук сананным. Айар эйгэҕэ бэрт да былдьаһыы, ордугургаһыы да баар суол. Ол эрэн,  олоххо ситиһиилээх, араас эйгэҕэ үлэлии-хамсыы сылдьар дьүөгэлиилэр олус сырдык, истиҥ эйгэни олохтоон, «Сунтаар суһума» диэн бөлөх тэринэн сылдьаллара киһини долгутар. Бу киэһэ олохтон эрдэ барбыт, ол эрэн  сырдык суолу хаалларбыт Ангелина Файрушина аата элбэхтэ ааттанна. Кыргыттар саныылларын тухары кинилэр дьүөгэлэрэ биһиги өйбүтүгэр-санаабытыгар өрүү тыыннаах буолуо…

Аны бу кэнсиэркэ олохтоохтук бэлэмнэммиттэрин үгүс киинэҕэ устуу тиһигэ туоһулуур. Манна көстөн аастылар: киэҥ алаастар, бэл охсуллубут от сыта ил гынарга дылы…сарыада чэчигинэн хойуутук тэлгэммит Бүлүү Эбэ кытыла… чэчиринэн киэргэммит түһүлгэҕэ тоҕонохтон ылсыбыт оһуохайдьыттар… хатыҥ чараҥнар, үрүйэ дьэҥкир уутун оймообут кэрэ кыргыттар… толору астаах сандалы, сарсыардааҥы дьэҥкир сиик… саас-сайын-күһүн!  Бу манна барытыгар 7 кэрэ куо баар: Сайа мас кыраабылынан от мунньар, Хадаана нэлэмэн алааска сүүрэн-көтөн ис куттуун уоскуйбут, ол кэннэ мунньуллубут окко дуоһуйуу ылан иһийбит кыргыттар… кинилэр дойдуларын кэрэ сирдэринэн дьаарбаттылар, сибэкки дьөрбөтүнэн симэнэн өссө тупсубукка дылылар. Бу киэһэни иилээн-саҕалаан ыыппыт Георгий Белоусов сөпкө бэлиэтээтэ: кыргыттар олус иллээхтэр уонна үлэһиттэр.

Бу кэнсиэр уратыта диэн,  хас биирдии толорооччу тус олоҕун сэгэтэн, улахан экраҥҥа араас хаартыскалар таҥыллан ырыаны кытары дьүөрэлээн көрдөрүлүннүлэр. Кыргыттар бары дьол мындаатын билэн,  мааны ыал буолан таптаан уонна таптатан олороллоруттан сэмээр үөрэҕин. Бу хаартыскалартан сып-сылааһынан илгийэргэ дылы, олорор уораҕайбыт дьолунан туолбут курдук.

Ону таһынан Георгий Белоусов соһуччу ыйытыктарынан толорооччулар тустарынан көрөөччүлэр үгүһү биллибит. Ол курдук,  бу номоҕон бэйэлээх Фатина-Дунаайа оҕунан ытыыга СССР успуордун маастара эбит,  Дьүрүйээнэ 6 ыйдаах уол сиэн тапталлаах эдэр эбээтэ эбит. Кырдьык да,  кыталык курдук нарын-намчы бэйэлээх Екатерина Сафронова түөрт уол тапталлаах ийэтэ эбит.

Мин тус бэйэм Сайанан уонна Хадаананан бу киэһэ киэн туттан, кинилэр күүстээх санааларын сөҕө-махтайа олордум. Сайа — буойун, ол кини лиирикэтигэр да баар. Кини тапталы туойарын таһынан,  үрдүк тапталы хоһуйар: дойдуга, сиргэ-халлааҥҥа, барыбыт аатыттан өбүгэлэрбитигэр, үрдүк күүстэргэ сүгүрүйэн ааттал тылларын көрдөһөр. Бу киэһэ Сайа биир илиитэ тостубутун үрдүнэн кэнсиэри көһөрбөккө, ыспакка бэрт тулуурдаахтык сылдьан хоһоон аахта, ырыа ыллаата. Хас таҥас-сап уларытынна?!  Ыалдьарын барытын тулуйда! Хата, Георгий Белоусов биллэрэр: бүгүн эстрадабыт саҥа аата тахсар! Арай, аатын эппэтэ… «Кимий?» диибит. «Кини!» —  дииллэр. Сотору Сайа тахсан олус нарын ырыаны толордо. Уһуйааччыларынан Ангелина Файрушинаны уонна Людмила Спиридонованы ааттаата. Дьэ, айыыһыттара талаанынан хадаҕалаабыт барахсаннара. Хоһоонун айар, бэйэтэ ааҕар, ыллыыр, үҥкүүлүүр.

Тамара Поповаҕа-Хадаанаҕа анаммыт хоһоонугар Сайа эппиттээх: «Олох кыынньар кымыһыттан одун дьылҕа амсаппыта». Хадаана тус бэйэтин олоҕун очурдарын харах уута оҥорбокко ырыанан суулаан, саһыаран киһи сүрэҕин ортотунан аһардар. Маны киһи эрэ кыайар, уйар буолбатах. Кини «Ийэ буолбут аналлаахпыт» диэн ырыатынан артыыс «уйан сүрэҕэ барытын тулуйбутун» этэр. Өрүү истэбин уонна долгуйабын. Хадаана бу бөлөххө саамай тэбэнэттээхтэрэ, мэниктэрэ. Өссө да өр сылларга бу туругуҥ уостубатын.

«Дьахтар — чуумпу эрэллээх,
Дьахтар — сырдык күһүннээх,
Дьахтар — тиһэх тапталлаах,
Дьахтар — кистээн да дьоллоох!».

Бу кэнсиэр кэннэ үгүспүт эрдийэн тарҕастыбыт. «Эндирдэргэ бэриммэт, энчирээбэт эйгэлээх, күүстээх, эгэлгэни сатыыр, көҥүл, дьоллоох» киһи буолуоҕу баҕаран, сүргэбит көтөҕүллэн, кэрэни айарга-тутарга көҕүйэн, бөҕө санаалаах буоллубут.

Бу Сунтаар нарын дьахталлара тастарыгар-аттыларыгар өрүү күүстээх Эр дьоннордоох буоланнар,  кэрэхсэнэр кэрэлэр, тапталы туойаллар, дьоллоох дьиэ кэргэн уйатын туталлар. Ол курдук,  кэнсиэркэ эр киһи элбэҕин бэлиэтии көрдүм, кинилэр бары кэриэтэ ырыаһыттарга сибэкки дьөрбөтүн утары ууннулар.
Кэнсиэркэ Николай Чуор, Ангелина Файрушина, Сиэн Тиитэп, Виталий Власов, Борис Павлов-Кэм, Эрхан айымньылара толорулуннулар.

Суруйуубун Н. Пахомов хоһоонунан түмүктүөм:

Дьахтары таҥара туттуохха!
Күн аайы тапталы бэрсиэххэ!
Кыбыстан турбакка сиэтиэххэ,
Минньигэс тыллары этиэххэ!

Антонина УСКЕЕВА.