Җәй – авыл халкы өчен кызу эш чоры. Ә җәйге эшләрнең иң мөһимнәренең берсе – печән өсте. Хәер, хәзер авыл халкы өчен бу эшнең әлләни авырлыгы юк кебек. Бөтен кешедә машина, чалгытырма тотып, көннәр-атналар буе болыннарда ятасы да, яхшырак печәнлек алу өчен хуҗаларга ялынасы да юк.
Акчаң гына булсын, төргәк-төргәк печәнне өеңә үк китереп бирәләр. Ә менә элек печән өсте мөһим дә, мәшәкатьле дә, күңелле дә вакыйга булган.
Ул заманнарны укучыларыбызның күбесе хәтерлидер, мөгаен. Бу уңайдан без элеккеге хезмәттәшебез Флюра Низамовага чылтыраттык. Ул үз хатирәләре белән бүлеште:
– Элек печән өсте җитте исә, халык өмәләр уздыра иде. Без кечкенә чакта печән әзерләү җәйнең иң мөһим эшләренең берсе иде. Ул заманнарда, элеккеге ЗИЛ машинасы белән исәпләгәндә, ике машина тирәсе әзерли идек. Аның бит сарыгы, бозавы, танасы була дигәндәй. Бөтен кешенең лапас өсләре печән белән шыплап тула, әмма әле аннан соң да күп кеше бакча башына эскерт куя иде. Хәер, күпләп мал асраучылар хәзер дә эскерт куялар.
Элек печән өсте якынлаша башлауга, халык урман каравылчысын майлый-җайлый башлый иде. Ник дигәндә, печәнлекләр аз, ә иң яхшы печән – аланнарда, урман авызларында. Урман хуҗалыгы җиренә керергә ярамый, бала чакта җиләк җыйганда да куркытып, “печәнне таптамагыз” дип, куып чыгаралар иде. Җирләр бүленгәч, халык печәнгә төшә. Җире күбрәк булганнар, гаилә белән барып, казаннар асып, чәйләр кайнатып көннәр буе шунда ята. Шалаш корып, төнгә сакларга да кала әле җитмәсә. Берсендә, мин 6-7 нче классларда идем бугай, энем белән безне төнгә печән сакларга калдырдылар. Урманның куера башлаган урыны, төнгә таба агачлар шаулый башлады, куркыныч, шалаш та юк. Төнге берләр-икеләргә кадәр утырдык, дер калтырыйбыз, куркабыз. Шуннан түзмәдек, кайтыр юлны эзләп киттек. Нәкъ шул вакытта әти белән әни дә, кем инде балаларны төнгә урманда калдыра дип үз-үзләрен эт итеп сүгеп, ат җигеп безне алырга кузгалганнар.
Тагын Әҗәл тавы печәне бик яхшы истә. Аның печәне бик яхшы, сусыл, мул, әмма төшерүләре әҗәл иде инде. Тау исеме дә шуннан чыккан.
Печән өсте авыр булса да, өмә белән эшләү күңелле иде. Хәзер аланнарда, урманнарда печән чабу юк инде. Бөтен җирдә печән, әмма шул байлыкны җыеп алучы юк. Кеше йә сатып ала, йә хәллерәкләр үз җирләрендә үзләре үстерә. Күп кеше күршесенең, туганнарының буш җирләрен били, печәнне шул җирдән җыя. Җәй яхшы килсә, июньдә бер, августта тагын бер чабалар.
* * *
Хәзерге заманда чалгы тотып печән чабу онытылып бара. Әмма шулай булса да, авыл хезмәткәрләре җәй саен печәнгә чыга, кышка терлек азыгы әзерли. Быел, Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгының мәгълүматы буенча, Татарстанда терлекләргә 610 мең тонна печән, 2 миллион тоннадан артык сенаж һәм 5 мең тонна яфрак азыгы әзерләнгән. Бу – һәр терлеккә 14 центнер азык берәмлеге туры килә дигән сүз. Бүгенге көндә авыл хезмәтчәннәре күпьеллык үләннәрне чабу һәм силос өчен кукуруз уру белән шөгыльләнәләр.
Әлеге саннарны моннан 20 һәм 10 ел элеккеге мәгълүмат белән чагыштырып карыйсы иттек. Газетабызның 1995 нче елның 20 август санында “Республика терлекчеләре моңарчы күрелмәгән азык запасы туплаганнар (терлек башына 15,8 центнер)” дип язганбыз.
2004 елның 24 июнендә: “Татарстан кышка 920 мең тонна печән, 3500 мең тонна сенаж, 2500 мең тонна силос, 500 мең тоннадан артык тамыразык әзерләп калдырырга тиеш. Икенче төрле әйткәндә, бер баш терлеккә 28-30 центнер азык берәмлеге әзерләргә кирәк” дигән хәбәр басылган.
2005 ел исә бик яңгырлы булган. 19 июльдә чыккан саныбызда “Республикада күпьеллык үлән әзерләү буенча хәлләр мактанырлык түгел. Җәйнең яртысы үтеп китте, ә нибары 395 мең тонна гына печән әзерләнгән. 15 июльгә ботак үләне 10 мең тонна, үлән оны 4,2 мең тонна әзерләнгән, бу ике күрсәткеч тә узган елгыдан шактый ким. Гомумән алганда, республика буенча июль уртасына бер баш терлеккә 11,3 центнер азык әзерләнгән. Ә терлекне кыш буе “кешечә” ашатып асрап чыгу өчен 2,5-3 мәртәбә артыграк азык кирәк” дигән юллар бар.
P.S. Элеккеге газеталарны актарганда, әлеге темага кагылышлы бер кызык хат (Кукмара районы, Мәчкәрә авылыннан Вакыйф Зәйнуллин, 2005 елның 9 августы) килеп чыкты.
“Элек, Брежнев заманында, кибетләрдә бәясе төшкән (уцененный) товарлар тулып ята иде. Бервакыт Киров өлкәсендәге Нократ Аланы шәһәрендә чалгыны 1 тиенгә саттылар. Бишне алдым. Аларны, юмартланып, кешеләргә биреп бетердем. Хәзер үзем иске-москы чалгылар белән чабып маташкан булам. Беркөнне кибеткә кергән идем, чалгы 180 сум тора – теге вакыттан бирле 18000 тапкыр күтәрелгән! Күз алларым караңгыланып китте. Их, мин әйтәм, теге вакытта йөз чалгы алып куйган булсам!”
P.P.S. Интернеттагы бәяләргә караганда, иң арзан чалгыны (сапсыз) 349 сумга алырга мөмкин. Ә җиңел алюминий саплы чалгылар –1500, 2000, 3000 сум тора.
Ай, ярата да соң Илсинә печән өстен. Көтеп ала ул аны. Сабантуйдан кала, икенче яраткан көне.
Авыр эштән курыкмый кыз. Ул көнне бөтен авыл кояшның беренче нурлары белән тора. Олысы-кечесе. Вак-төяк эшләрен эшләп, олы басуга агылалар. Кем нәрсә белән: тракторлар, йөк машиналары, ат арбасында. Илсинәнең әтисенең тракторы бар. Күрше-тирәләр барысы да арбасына төялешеп китәләр. Аяк аслары сәнәк-тырма белән тула. Кояш иртәдән кыздыра. Көннең эссе булуы әйбәт тә. Өйләгә кадәр әйләндереп киптерсәләр, өйләдән соң арбага төярләр.
Менә килеп тә җиттеләр. Олылар басуда җирәбәгә җир сайлаганчы, балалар бер тирәдә кайнаша. Бүленеп бетте. Бер дә үпкәләрлек булмый. Басуның төрле җирендә төрлечә. Кайдадыр куе була, кайдадыр юка печән. Нишлисең, ничек туры килә инде. Илсинәләрнеке уңды, куе җир туры килде. Күп булачак икән печән малларга. Кызга һәм аннан чүт зуррак абыйсының эше күп. Атлам-атлам җирдә күчләп өеп барырга кирәк. Аллага тапшырып, башладылар.
Сөенә-сөенә башлаган иде Илсинә, берничә юлны чыгуга, аруын сизде. Кызу башлаган иде шул. Әтисе сизде бугай, аз гына ял итәргә кушты. Үзе өйгән печәнгә 5 минут кына ятып алды, кыз үзенең арыганлыгын онытты да. Яңа көч-куәт белән эшкә кереште. Әле өйлә җитмәгән, печәнне әйләндереп та салдылар. Аз гына кипсен дә, чүмәлә өярләр. Бъген өйгә ашарга кайтып тормыйлар. Әнисе бик күп ризыклар куйган. Термоста: кайнар чәй, кабартмалар, күкәй, кыяр-помидорлар, су. Хәер, мондый эсседә ашыйсы да килми, эчәсе генә килә. Ай, тәмле саф һавада тамак ялгау! Бернинди торт, кәнфиткә җитми печән өстендә ашауга. Тамак ялгагач, печәнгә ауды Илсинә. Тәне рәхәт арганлык белән сулкылдый. Болытлар күзәтергә ярата кыз. Аларны хайваннарга, ниндидер әйбергә ошатырга тырыша. Ара-тирә очкан самолетлар эзләреннән очасы килә. Рәхәт!..
“Әйдәгез, балалар, тәмамлыйк эшне!”- дип әтиләре тавышы чынбарлыкка кайтарды. Инде бар да торган, эшли. Арбалары тулганнары да бар. Менә аларның да беренче арбалары тулды. Ике арба чыгасы икән. Әтисе белән олы абыйлары аны ишегалдына бушатырга кайтып китте. Илсинәләр төшеп калган печәннәрне җыеп калды…
Көн кичкә авышты. Ике арба печән бушатылган. Инде аны кире печәнлеккә тутырырга кирәк. Иртәгә калдырып булмас, йә чык төшәр, йә яңгыр явар. Бөтен күрше арыганын онытып, печән ташый. Балалар да, аз-азлап кына алып кергән була. Печәннәре аз булганнары тиз бетереп, булышырга керә. Менә шундый ул авыл халкы. Ярдәмчел.
Кояш баегач, капка төпләрендә арыган халык ял итә. Тынлык. Хәтта кошлар да тынган. Салкынча, сусыл һавадан печән исе килә. Рәхәт! Керәсе дә килми. Әмма көне буе арган Илсинәнең күзләре үзләреннән-үзе йомыла. Печән исе, печән өсте әле аның хәтерендә озакка калыр, төшләрендә еш кабатланыр…
Гөлшат Дәүләтбаева
Фото: pixabay
Сборник сочинений на татарском языке для всех классов. Более 100 разных тем и вариантов упорядочены в алфавитном порядке. Также в боковой панели сайта имеется быстрый поиск по названию. Всё онлайн и абсолютно бесплатно. Татар16 ру – стараемся для вас.Барлык сыйныфлар өчен татарча сочинениеләр җыентыгы. 100 дән артык вариантлар һәм темалар алфавит тәртибендә урнашканнар. Шулай ук сайтның уң панеленда исем буенча кызу эзләү бар. Барлыгы да онлайн һәм бушлай. Татар16 ру – сезнең өчен торышабыз.
Сочинениялэр:
А
Ак көз
Алар ватанны сакладылар
Апрель ае
Ә
Әдәбият − минем тормышым
Әниемнең изге куллары
Әти белән сөйләшү
Әти-әни – иң кадерле кешеләрем
Б
Б. Урманчының салтык болыны
Батырлык
Безнең авыл
Безнең гаиләдә китап
Безнең Мырау
Безнең фатирабыз
Белем – якты нур
Белемнең тормыштагы әһәмияте
Беренче кар
Беренче сентябрьдә
Бөек Җиңү бәйрәмендә
В
Г
Гади генә таш диярсең
Гаҗәеп дустым
Д
Дәү әнием
Дәү әтием
Дус-кызыма хат
Дуслык – бөек көч
Дуслык төле
Дустыма хат
Е
Ё
Ж
Җ
Җәй могҗизалары
Җәйге выкыйга
Җәйге каникуллар
Җәйге паркта
Җәйге таң
З
И
Игелеклелек
Икейөзлелек
Илдә тынычлык булсын
Инсафлы кызлар
Иң гүзәл кеше
Иң яхшы кеше
Исемнәр турында
Й
Йорт хайваны тоту − җаваплы эш
К
Каз өмәсе
Казан – мәңге яшь шәһәр
Казанга экскурсия
Карга боткасы
Кешеләрдәге матур сыйфатлар
Киләчәк бүгеннән башлана
Китап − тормыш дәреслеге
Китап − ул хәзинә
Көз башы
Күңелле кыш килде
Күңелле ял
Кыш килә
Күңелле тәнәфес турында
Күзәтүчән булыйк!
Кышкы салкын көннәрдә
Кышкы сихри урманда
Л
Л. Фәттаховның “сабан туе” картинасы
М
М. Казаковның “үксез бала” рәсеме
Матур сыйфатлар
Матурлык тудыручы
Матурлык һәм зәвык
Мәктәп директоры булсам
Мәктәптә яраткан фәннәрем
Мин бәйли беләм!
Мин дәрес әзерлим
Мин язны ни өчен яратам?
Минем әнием
Минем гаиләм
Минем дустым
Минем нәни этем
Минем этем
Минем яраткан шөгылем
Миңа эт нигә кирәк
Моң
Муса Җәлил – тормыш юлы
Н
Нардуган бәйрәме
Начар гадәтләр
Нәүрүз
Ң
О
Ө
П
Патриотлар
Походта
Р
Рәнҗеш
С
Сабан туе
Сагыну хисе
Сәламәтлек сагында
Солдат буласым килә
Спорт белән шөгыльләнәм
Минем өчен спорт
Т
Табигатьне саклагыз
Татар композиторы
Татар милләте
Татар рәссамы
Тәрбияле кеше
Телефоннан аралаша беләсеңме?
Тиен белән очрашу
Туган тел
Туган төлем – иркә гөлем
Туган телемне яратам
Туганнарда кунакта, яки кызыклы көн
Тугры дус − җанлы хәзинә
Тутый кош
Тылсымчы булсам
У
Укытучы булсам
Укытучым
Урман җәнлекләре
Урманда
Ү
Үзем турында
Ф
Февраль
Х
Хайваннар – кешеләрнең ярдәмчесе
Хайваннарга да табиб кирәк
Хат үрнәге
Хезмәт кешене бизи
Хокук белгеченә кирәкле сыйфатлар
Хыял
Хыялдагы бүлмәм
Һ
Ц
Ч
Чәчәкләр ае
Чын дус
Ш
Шәфкать туташы
Щ
Ъ
Ы
Ь
Э
Энем
Этләр яхшылыкның кадерен белә
Эш белмәгән − кеше көлдерер
Эшләмәгән − ашамый
Ю
Юлларны гизүче һөнәр
Я
Якын дусларым
Ялган һәм чын батырлык
Ямьле идел буйлары
Ямьле яз
Яраткан бәйрәмнәрем
Яраткан дәресем
Яраткан песием
Яраткан һөнәрем
Яраткан шөгылем
Ярату
Ятимлек
Яшь дус
Янгын сүндерүчеләр − тормыш сагында
Шигърият
Печән өсте (шигырь)
Печәннәргә инде төшкәннәрдер,
Өлгергәндер җиләк урманда.
Һәр мизгеле искә төшә икән,
Сагынудан күңел тулганда.
Кайтам әле, кайтам туган якка,
Сагындым мин печән исләрен.
Печәнлеккә сөяп кенә куйган
Минем чалгым әле исәндер.
Үлән арасында җир җиләге,
Кояш нурларында кызарган.
Җиләк исе генә киләдер күк
Печән җыйган чибәр кызлардан.
Иң күңелле чак…
Печәннәргә инде төшкәннәрдер,
Өлгергәндер җиләк урманда.
Һәр мизгеле искә төшә икән,
Сагынудан күңел тулганда.
Кайтам әле, кайтам туган якка,
Сагындым мин печән исләрен.
Печәнлеккә сөяп кенә куйган
Минем чалгым әле исәндер.
Үлән арасында җир җиләге,
Кояш нурларында кызарган.
Җиләк исе генә киләдер күк
Печән җыйган чибәр кызлардан.
Иң күңелле чак ул печән өсте,
Беләкләрдә җегәр барында.
Кояш, җиләк, кипкән печән исе —
Җан рәхәте инде бары да.
Харис МОСТАФИН
Следите за самым важным и интересным в Telegram-каналеТатмедиа
«Кукмор Татарстан» Telegram-каналга язылыгыз
Оставляйте реакции
К сожалению, реакцию можно поставить не более одного раза 
Мы работаем над улучшением нашего сервиса
|
Главная » 2009 » Июнь » 29 » Печэн осте,жилэк пеште
Добавлять комментарии могут только зарегистрированные пользователи. [ Регистрация | Вход ] |
|
Добавлено tatassr в ЧТ, 04/10/2018 — 23:07
Быел печәннәрне мин чапмадым,
Бөрлегәннәр алып та капмадым.
Күп җирләрдә җөрдем, дөньҗа гиздем.
Сездән якыннарны ла тапмадым.
Авыл урамнарын иңләп урап,
Уртасыннан үтәрдәй булам.
Белмисез, дусларым, хәлләремне,
Сезнең өчен үләрдәй булам.
Минем яулыккаем ике генә,
Берсе француз, берсе лә бүз генә.
Минем сөйгәннәрем икәү генә,
Берсе җаным, берсе лә сез генә.
Средняя оценка:
Ваша оценка: Нет Рейтинг: 8.5 (2 голоса)
Бу җыр Лена Бичарина репертуарында бар
«
»