Сааскы айыл5а барахсан сочинение на тему

МБОУ Нахаринская СОШ МР «Мегино-Кангласский улус»

Иитээччи: Попова Туйара Егоровна

Категория: үрдүк

ООД

Аттарыыга дьарык конспега.

Орто бөлөх. Тема: «Сааскы айыл5а».

Сыала:

О5о сааскы айыл5аны аттаран ойуулаан оӊоруута.

Соруктар:

Кумаа5ынан араас ньымалары туттан үлэлииргэ үөрэтии.

О5о толкуйа, айар дьо5ура сайдарыгар,илии былчыннарын сайыннаран, о5о илиитэ имигэс буоларыгар олук ууруу.

Са5алаабыт улэтин тиhэ5эр тиэрдэргэ, бол5отолоох буоларга иитии. Айыл5а5а харыстабыллаах сыhыаҥҥа иитии.

Эрдэ ыытыллыбыт улэ:

Халлааны, күөх хонууну гуаhынан кырааскалааhын, маhы клейдээhин.

Туттуллар материаллар:

Билбэччэй куукула, слайд презентация, салфетка, кыра гына кырыллыбыт кумаа5ылар, күн, клей, инчэ5эй салфетка, кыра кумаа5ы, поднос,о5олорго худуоhунньук бэргэhэтэ, музыка чыычаах саӊата.

Дьарык хаамыыта:

Итээччи: О5олоор,бүгүн биhиэхэ Билбэччэй ыалдьыттыы кэллэ.

Билбэччэй: Дорооболорун, о5олоор! (э) О5олоор, мин тугум уларыйбытый?(Э) худуоhунньук Билбэччэй буоллум.

Мин таабырын кэhиилээх кэллим. Истин эрэ: Күммүт сылаастык тыкта, хаарбыт уулунна, үрэхтэр сүүрдулэр, сибэккилэр үүннүлэр. Дьыл ханнык кэмэй?

О5олор: Саас.

Б: Саамай сөп. Билигин мин сааскы айыл5аны уруhуйдаабыппын эhиэхэ көрдөрүөм. Ба5ара5ыт?

И: Тыый, о5олоор, билбэччэй уруhуйун сөпкө уруhуйдаабыт дуо? Сааскы айыл5а хайдах буолуохтаа5ый? (эппиэттэр).

Билбэччэй хомойор: О5олоор, баhаалыста миэхэ көмөлөhүн эрэ.

Мин таабаарыстарым кэлиэх буолбуттара. Мин сааскы айыл5абын көрүөх буолбуттара.Мин сыыhа уруhуйдаабыппын дии.

Иитээччи: Билбэччэйгэ көмөлөhөбүт дуо?

О5олор: көмөлөhөбүт.

Билбэччэй үѳрэр: Мин ѳссѳ таабырыннаах кэлбитим.Таайын эрэ.Сѳпкѳ таайдаххытына эппиэтэ кѳстүѳ5э.

Көҥүлүнэн устар көмүс кытыйа баар үhү. Бу тугуй? (Күн) Слайд.

Күннээҕэр күүстээх, тыаллаа5ар мөлтөх, ата5а суох да буолларбарар, хара5а да суох буоллар ытыыр баар үhү. (Былыт). Слайд.

Саас үүнэн кө5өрөр, күhүн алтан дуйданар, тыалга- куска суйданар. (сэбирдэх). Слайд.

Сааскы маҥнайгы сибэкки баар үhү.(Ньургуhун). Слайд.

Билбэччэй: О5олоор, маладьыастар, олус тургэнник толкуйдаан сөп эппиэттэри биэрдигит. Мин ойуубар күн, былыт, ньургуhун, сэбирдэх тиийбэт эбит дии. Айуу сылайдым а5ай. Кыратык хамсана түhүѳххэйин

(Физминутка)

Күммүт уота сыдьаайда – сардаҥаларын ыста.

Тыалбыт маhы хамсатта: уҥа – хаҥас, уҥа – хаҥас.

ИИ:Айыл5абыт үөрэрин курдук үлэлиибит дуо? Бары остуолбутугар барыа5ын.

Билбэччэй: О5олоор, кырааска5ыт суох эбит дии. Айыл5абын хайдах оноробут оччо5уна?

Иитээччи: Билбэччэй, кырааската да суох биhиги билигин сааскы айыл5аны оноруохпут. Бастаан көрөбүт. Биhиэхэ туох баарын.

О5олор: Бэлэм ойуу. (халлаан уонна күөх хонуу баар) Подноска улэлиир тэрилбит баар. (Кыптыый, клей, салфетка, кыра гына кырыллыбыт от күөҕэ уонна саhархай өҥнөөх кумаа5ылар бааллар, Клейдиибит барытын.

И: Саамай сѳп. Күн, былыт кырыйабыт. Бары сэрэнэн үлэлииргэ бэлэмнэнэбит. Слайд көрөбүт.

Схема: 1 күн, 2 былыт, 3 сэбирдэх, 4 сибэкки.

Оҥорон көрдөрөбүн. О5олор бары үлэлииллэр. Музыка тыаhыыр.

О5олор үлэлэрин выставка оҥоробут. Чыычаах ырыата холбонор.Билбэччэй махтанар о5олорго.

«Саха Ороспуубулукэтин «Нам улууьа» муниципальнай тэриллии Тубэ орто оскуолата» муниципальнай казеннай уерэх тэрилтэтэ

Айыл5а уратылаах симфониятын хоьуйааччы –

 Иван Егорович Федосеев

Толордо: Попова Розита, 7 кылаас уерэнээччитэ

                                                        Салайааччы: Куприянова Ольга Семеновна,

                                  алын суьуех кылаас учуутала

2014

Талааннаах прозаик, поэт СР культуратын утуелээх улэьитэ, ССРС бэчээтин туйгуна, П.А.Ойуунускай аатынан СР Государственнай, Н.М.Карамзин аатынан Россия Суруйааччыларын союьун бириэмийэлэрин, Эрилик Эристиин аатынан литературнай бириэмийэ уонна А.П.Илларионов аатынан СР Государственнай мунна5ын (Ил Тумэн) журналистика5а анал бириэмийэтин лауреаттара, Чурапчы уонна Таатта улуустарын бочуоттаах гражданина Иван Егорович Федосеев — Доосо 1946 сыллаахха тохсунньу 12 кунугэр Чурапчы оройуонугар  Дирин нэьилиэгэр тереебутэ.

Мин  Иван Федосеев суруйааччы быьыытынан о5олорго аналлаах кэпсээннэрин хомуурунньугун аахпытым таьынан, кини биир уратытын туьунан ахтан ааьыахпын ба5ардым.  Ол курдук кини бэртээхэй хоьооноругар Саха сирин самодеятельнай композитордара, мелодистара ырыа айан кэбиспиттэрэ уостан туспэккэ ылланарын биллим. Анардас ол да ырыалар ааттарын ахтан аастахха мин поэт сырдык талаанын, кэрэ5э умсул5анын, утуе5э ба5атын туьунан ча5ылхай ейдебулу ыллым.

Улахан, баай кэрэ талаан – Иван Егорович Федосеев буолар. Саха литературатыгар  киьи уонна айыл5а темата киниэхэ кун теруе5уттэн бигэтик киирбитэ. Аар тай5аны, аарыма ерустэри, киэн киллэм сыьыылары, керунэн куйгуерэр кетеру-суурэри кытта керсуьуулэр кэрэни кэрэхсииргэ, улууга умсугутарга уерэтэллэр, Ийэ дойдуга итии тапталы иитэллэр. Кини курдук айыл5а уратылаах симфониятын итэ5этэрдик суруйарга олус сэдэхтик керсуллэр уран-нарын дууьалаах буолуохха наада. Кини уйэ анарыгар чугаьыыр кэм айбыт, суруйбут. Угуьу, уйэлээ5и, утуену. Олортон чулуулара тереебут айыл5атын кэрэтин, баайын, се5умэрин туьунан. Ама ханнык аа5ааччы хара5а-санаата туолуо суо5ай – кини айыл5а5а аналлаах лирикатыттан.  Оннук угустэр, оччо кэрэлэр. Холобур «Маннайгы хаар» хоьоонун айыл5а ити кестуун кимтэн да атыннык этэргэ кыьанар. Ким да ситэ кере илигин керерге холонор:

Ити мин кун кубэй ийэм

Солко саптары субуйбута,

Биитэр уер куба эргийэн,

Кынаттарын кылбаннаппата.

…Алаас, уруйэ, ойуур, маар

Ма5ан са5ынньа5ын кэтэр,

Кыьын иьэрин кемнех хаар

Илдьит буолан, дьонно этэр.

Кэрэтиэн талба айыл5а

Туертэ танас уларыттан,

Ол иьин уерэн кылыйда5а

О5о аймах сыа хаарынан! /Маннайгы хаар/

Оттон бу хоьоон Кундэни саналыы аахпыкка холонноох:

Сааскы  сарсыарда сандаарда,

Сырдыы, сырдыы

Куеллуун кулумнуу

Дьэрэлийдэ, чэмэлийдэ.

Оттуун-мастыын,

Уулуун-тыалыын

Унаарыйда, тунаарыйда.

Сибэккилэр сипсиьэллэр,

Сэбирдэхтэр силирдииллэр. /Суурээн/

Кундэ5э сир симэ5э «сип-сап сибигинэьэр», хонуу ото хонон туран «хоп-сип хобугунаьар». И.Федосеев ити кестууну хатылыыр курдук эрээри уут-укчу утуктубэт, туспа хара5ынан ойуулуур.

Иван Федосеев айыл5а ырыаьытын быьыытынан биир улахан ситиьиитэ    еруу ахтылла туруо. Кини тереебут, улааппыт сирэ буолбатах эрээри, дууьатыгар, ол аата поэзиятыгар наьаа ча5ыл5айдык инэн хаалбыт Хоту дойдутун обраьа саха поэзиятын биллэрдик байыппыт киьинэн буолар.

Эллэй айбыт таба туьунан хоьооно ырыа буолан кинкиниир  киэн тай5аны, тунаарар толуу туундараны тилийэ кеппутун курдук И.Федосеев «Туундара» диэн ырыата аан дойду истэр кулгаа5ын эргиччи сэргэ5элэппит, кэрэхсэппит. бу ырыаны Российскай Федерация уонна Удмуртия народнай артиската Маргарита Суворова бэйэтин репертуарыгар киллэрэн Аан дойду угус государстволарын  урдук сценаларыгар, Москва5а Ыччаттар уонна студеннар аан дойдутаа5ы12-с фестивалларыгар, Утуе дьулуур оонньууларыгар имэннээхтик толортообут.

Туундара, туундара …

Мин тулам – тумара,

Эргиччи манан хаар,

Энсиллэр киэн куйаар.

Бардар-бар, бардар-бар

Бараммат хаар да хаар,

Тамайар, тамайар,

Табакам, дьэ айаннаа. /Туундара/

Иван Федосеев бу хоьоонугар «хабылыас тымныы», «хабараан дьыбар», «хаьыырар буур5а» ойууламмытарын иьин, син биир кэрэ саас кэлиитэ, кунду куннэр эргийиилэрэ хайаан да этиллэр. Тыйыс тымныы туундара, тулалыыр манан хаар, киэн куйаар айыл5а, табалар – киниэхэ бу кестуулэр мунура суох кэрэлэр, кинилэри поэт туспа хара5ынан керер, дьиктилээх образтарга кубулутар.

        Уьулуччу уран тыллаах ырыата айыл5а эмиэ биир дьикти кестуутун иэйэн-куойан хоьуйар «Сардаана» диэн бэйэтин ырыатын кытта кэрэлэринэн кэккэлэьэллэр. Бу ырыаны Саха Республикатын народнай, Российскай Федерация утуелээх артиската Альбина Борисова Америка Холбоьуктаах Штаттарын угус куораттарыгар, ХНТ штаб-квартиратыгар ыллаан дьиэрэппит. Хайдах да диэбит иьин, поэт хоту дойдуга дууьатын  туттарбыт, этэр иэйиитин истинин анаабыт хоьоонноро кини  сырдык  талаанын еруу кэрэьэлии тураллар. Ол курдук мин кыра сылдьан детсадка «Туллуктар» диэн Иван Федосеев суруйбут хоьоонун аахпытым:

Туллуктар, туллуктар,

Туус манан туллуктар

Тунал хаар курдуктар,

Туртанныы турбуттар.

..Айыл5а тиллиитин,

Айгыр саас кэлиитин

Туллуктар эттилэр,

Туртанныы кеттулэр. /Туллуктар/

 Тулалыыр эйгэбитин, тереебут айыл5абытын, тыынар-тыыннаа5ы, отун-маьын эгэлгэлээн хоьуйан, кэрэ, дьикти, намчы, уйа5ас гына поэт Иван Федосеев керуутэ аа5ааччыларыгар айыл5аны аьынар, харыстыыр, елербет, алдьаппат, буомуртубат теттерутун бар5ардар, сайыннарар, чэлгитэр ейу-санааны уескэтэр. Ити — биьиги бугунну олохпут чахчыта буолуохтаах диэн санаа5а кэллим.

Кунду о5олор, аа5ааччылар Иван Егорович Федосеев – Доосо утумэн угус ырыалардаах айыл5аны айымньыларын истэригэр холбуу тутан «тупсаран биэрэр» эрэ хоьооннорун аа5ын, кэрэхсээн.

СААСКЫ КЭМ БАРАХСАН
Семен Данилов тыллара Туруйа уруйдуур хаһыытын Истээтин мин биллим эйигин, Кыыдааннаах кыһыны сыҕайан, Өлүөнэм биэрэгэр кэлбиккин, Сааскы кэм барахсан! Үрүҥ күн мичээрин күүһүнэн Үллүктүүр хаардары сууһарыый, Үлүскэн сүүрүккүн көлүйэн, Үрэҕим муустарын уһаарыый, Сааскы кэм барахсан! Хотоолго хомускун тыаһатан, Үрүччэ буолаҥҥын үрүлүй; Халдьыаҕа харалык муҥунан Ньургуһун бэртэрин үүннэриий, Сааскы кэм барахсан! Алааска атыыргын баргыытат, Оҕускун айаатат фермаҕа. Кытаатан кыымна ук, кытаатан, Кыыс оҕоҥ уйаҕас сүрэҕэр, Сааскы кэм барахсан! Оччоҕо мин дууһам уһуктуо, Омуннаах хаан оонньуо уолукпар; Оччоҕо мин ырыам тобуллуо, Хаан кэйиэ, күүс киириэ ырыабар, Сааскы кэм барахсан!

Роман великого якутского писателя Н.Е.Мординова-Амма Аччыгыйа «Весенняя пора».

Вы уже знаете о суперспособностях современного учителя?

Тратить минимум сил на подготовку и проведение уроков.

Быстро и объективно проверять знания учащихся.

Сделать изучение нового материала максимально понятным.

Избавить себя от подбора заданий и их проверки после уроков.

Наладить дисциплину на своих уроках.

Получить возможность работать творчески.