Обновлено: 11.03.2023
- Для учеников 1-11 классов и дошкольников
- Бесплатные сертификаты учителям и участникам
«Анэ,уэ пхуэдэ
Анэхэм теухуауэ адыгэ усак1уэхэм ятха усэхэм
щыгъуазэ щ1ын.
Усэхэм анэм и1э пщ1эр, нэмысыр, гуапагъэр,
дахагъэр, гу щабагъэр къызэрыщыгъэлъэгъуам,
езы усак1уэхэм ф1ы лъагъуныгъэк1э анэхэм
зэрыхуэусэм к1элъыгъэплъын..
Удихьэхыу, гум дыхьэу къеджэфу егъэсэн.
1 вед .Фи махуэ ф1ыуэ, ди хьэщ1э лъап1эхэ!
2вед. Фыкъытхуеблагъэ ди нэхъыжьыф1хэ, ди егъэджак1уэхэ, ди еджак1уэ ц1ык1ухэ!
2 вед . Апхуэдэу щ1ыщытри гуры1уэгъуэщ: ар зытеухуари ди анэхэращ, ди нанэхэращ, ди шыпхъу ц1ык1ухэращ. Нобэрей ди зэ1ущ1эри зыхуэгъэзар ахэращ.
1вед. 3 –нэ классым щеджэ еджак1уэ ц1ык1ухэм я анэхэм папщ1э ягъэхьэзыра концертыр фи пащхьэ идолъхьэ.
2 вед Ди ехъул1эныгъэхэри флъэгъунщ, ди ныкъусэныгъэхэри къыджеф1энщ.
1вед. Анэ, сыту псалъэшхуэ ар. Анэ псалъэр щыжып1эк1э гущ1эр егъэп1ейтей. Анэ зимы1эм гу1эр и махуэщ, ауэ жи1акъым ар пасэрейм. А псалъэхэм урагъэгупсысыж 1эщабэ-1ущабэу, хуэсакъыу анэхэр хъумэн зэрыхуейм.
2вед. Анэр дунейм и дыгъэщ.
Анэр дунейм и мазэщ.
Анэр дунейм и жылэщ.
1вед. А псалъэхэм купщ1эшхуэ хэлъщ, арауи жып1э хъунущ ц1ыху гъащ1эр пызыщэр.
Анэм и макъыр щысхуэбзэрабзэк1э,
Къысф1ощ1 си Хэкур къэзгъуэтыжа.
Жызмы1эфыни анэдэлъхубзэк1э
Къысщохъур зыри къэмынэжа.
Анэм и макъыр щысхуэбзэрабзэк1э,
Бзухэм я усэр сф1ощ1 ефэгъуэк1.
Гъащ1э, зыгуэрк1э укъысхуэупсэмэ,
Анэм и макъым сыпомыгъэк1. .
1вед.. Анэ лъагъуныгъэм к1э имы1э, пэжыр жып1эм куэд 1ей ар хуэмей, и бынхэм я гуф1эгъуэ илъагъумэ , абы къыхуащ1эну псори къыхуащ1ащ .
Анэр быным сытк1э ящыгугърэ?
Жыс1энщ пэжи куэд 1ей ар хуэмей
Илъагъу закъуэу щытмэ бын гуф1эгъуэ,
Къыщохъу абы дуней ф1ыгъуэр ей.
Я нэщ1эбжьэ бынхэм имылъагъумэ
Плъыжь дэмыхъумэ псэк1э къигъэщ1ам
И жьы хъугъуэм ф1ыуэ т1эк1у къалъагъумэ
Къыхуащ1ыну псори къыхуащ1ащ.
Куэд хуей анэр?
И пхъум и 1эф1ыгъэ
Къуэ гулъытэ, 1эф1агъ т1эк1ущ зыхуейр.
Дунейм щехыж махуэм къуэм и л1ыгъэ,
Пхъум и гъыбзэ инэпс – ар къудейщ.
2вед. . Анэ псалъэр щыжып1эк1э гущ1эм зыкъыдегъазэ. Абы быным хуи1э лъагъуныгъэм к1э и1экъым, сытым дежи быныр балигъ хъуами, ар сабийщ анэм дежк1э, и гур хуэмыгъуэщ жэщи махуи.
Едж. Гъащ1эр ехь
И быным тегужьеик1ауэ:
Жьыр къепщамэ
Ф1ощ1 ирихьэжьэн.
Къытехъуам уэлбанэ,
Унэм ар щ1эк1ауэ,
Псыдзэм ихьын ф1эщ1у
Химыгъэхьэ жэщым,
Химыгъэхьэ щ1ы1эм-
Ф1ощ1ыр псоми
Зыгуэр къращ1эн…
Дыгъэ закъуэрщ анэм
Дзыхь зыхуищ1у щы1эр
А т1ум зэщхьщи аращ
Едж.: Сэр папщ1э жеиншэу
Нэху куэдхэр уэ бгъэщт
Ц1э лейхэр бжыгъэншэу
Уахэдэу къысф1эпщт.
Уи макъыр сэ си псэт
Сигу хуабэ къысхуищ1т
Окопэм сыщисми
Зэхэсхыу къысф1эщ1т
Зауэшхуэм и гъуэгуу
Гъуэгу к1ыхьу сэ ск1уам
Слъэгъуакъым уи нэгум
Гуэк1уагъэк1э тек1уа
Уи нит1ым нэхъ гуапи
Слъэгъуакъым зым ей
Уи шхынхэм нэхъ 1эф1и
Ехакъым си джий
Уи 1ит1у си цейхэр
Зыдыжхэу щытам
Хуэдэ1э дунейм
Сэ сщ1эркъым тетау.
2 вед. .: Анэм теухуауэ тхыгъэм нэмыщ1и уэрэд куэди щы1эщ абыхэм папщ1э.
Къысхуэгуф1эт уэ си анэ
Мазэ нуру пыгуф1ык1
Ей си анэ уезэшамэ
Сэ уэрэдк1э пщхьэщысхынщ.
Ежьу: Ей си анэ, псэм и дамэ
Дамэу стетри уэ аращ
Си уэрэдым и макъамэм
Псэуэ хэслъхьэри уэ аращ
Ущыгуф1эм деж си анэ
Си гур уэ къыпщогуф1ык1
Сыхэбгъэлъу щытми данэ
Уэ уи 1эпл1эр йохуэбэк1
Ежьу: Ей си анэ, псэм и дамэ
Дамэу стетри уэ аращ
Си уэрэдым и макъамэм
Псэуэ хэслъхьэри уэ аращ
1ейуэ щы1экъым зы ани
Я нэхъ дахэри аращ
Сахэдэжми сэ ит1ани
Къахэсхынури уэращ.
Ежьу: Ей си анэ, псэм и дамэ
Дамэу стетри уэ аращ
Си уэрэдым и макъамэм
Псэуэ хэслъхьэри уэ аращ
1 вед.: Анэм и 1эм ищ1 псори щ1эщыгъуэщ, абыхэм я 1эхэм дыщэ къапощэщ.
1. Жа1эр мамэ и 1эм
Дыщэ къыпыщэщу
Абы зыгуэр щищ1эм
Соплъ зыщызмыгъэнщ1ыу.
Ар хэмыхьэм 1уэхум
Жа1эри хэмыщ1у
Щы1экъым зы закъуи
Ар зьпэмылъэщу.
Мамэ дахэ, уи 1эм псори лъок1
Ахэм я щэбагъым ещхьщ уи 1эпл1эм
Мамэ дахэ, уи 1эм псори лъок1,
Ахэм я хуэбагъыр ещхыц у и нит1ым.
Жа1эр мамэ и 1эм
Дыщэ къыпыщэщу
Абы ещ1эр псори
И къалэн къыф1эщ1у.
5Щыскъым ар 1уэху хъуамэ
Зэик] епэщэщу
Зэф1игъэщ1у ахэр
Езым еим щымыщу.
Жа1эр мамэ и 1эм
Дыщэ къыпыщэщу,
Сак1элъоплъыр ахэм
Сэ защызмыгъэнщ1у.
7.Ауэ си ф1эщ хъуркъым,
Сэ абы зезгъапщэм,
Си 1э ц1ык1ухэр мамэ
И 1эхэм щымыщу.
1вед. Иджыри къыздэсым зи гугъу тщ1а анэхэм, пхуэмы1уэтэн хуэдиз я ф1агъщ. Дауик1, зи бын зыужэгъужа щы1экъым. Ауэ сэ иджыпсту утыку къисшэну сызыхуей анэр анэу щы1эм я щапхъэщ жыт1эмэ дыщыуэнукъым. Жэщ махуэ имы1эу ,и гуи и пси, и къаруи етауэ, гугъу ехьу еп1 абы и щ1алэ ц1ык1у Ислъам. Пщыунэ Раметэ утыкум къыдогъэблагъэ.
1 вед. Гъащ1э щыхъук1э, 1эджэми дыхуозэ, 1эджи щыдолъагъу, щызэхыдох псалъэ гуапи псалъэ жагъуи. Щы1эу п1эрэ адэ-анэр 1эф1у зымылъагъу е абыхэм я гумм ежэл1эн псалъэ жагъуэ езыпэсыжфын бын? !
Зэгуэрым семыгупсысу
Зы псалъэ къызжьэдэк1ат
Ар мамэ игущ1эм нэсри
И нэпсхэр къыщ1игъэк1ат.
К1иякъым мамэ схуэшхыдэу
Зы псалъи къызжимы1ат
И 1элъэщ1 к1апэм щэху дыдэу
И нэпсхэр к1уэц1игъэпщк1уат.
А нап1эзып1эм си псалъэм
Сык1элъыпхъуэнут слъэк1ам,
Ауэ шэм хуэдэкъэ псалъэр-
Къимыгъэзэж п1эщ1эк1ам.
Сымыщ1эу сщ1энур, сыхэплъэу
Сэ махуэ псор есхьэк1ат
Мамэ и жагъуэ хъун псалъэ
Щхьэ си жьэм къыжьэдэк1а?
Сэ шыгъушыпсыт1эм сыхэлъу
Жэщ к1ыхьри езгъэк1уэк1ат
Зи псэм щыщ хъуауэ къысхэлъым
Сэ дауэ сегуэуэк1а?
Анэгухэм нэхърэ нэхъ п1ащ1э,
Нэхъ махэ умыгъуэтын,
Зы мыхьэнэншэу къыпф1эщ1ри
Яхуохъур ахэм удын.
1вед. Анэм и быным лей къытримыгъэхьэн, ихъумэн папщ1э маф1э лыгъэм хыхьэфынущ, хуей хъуми и псэр итыфынущ. Абы быным хуимыщ1эн ф1ыгъуэ телъкъым мы дунеишхуэм.
Анэм быныр зэрилъагъур
Псы ежэхым и к1ыхьагъщ,
Быным анэр зэрилъагъур
Телъ лъэмыжым и к1ыхьагъырщ.
КЪАГЪЫРМЭС Борис
Си анэм деж
Шхын IэфIхэр Iэнэм
къытеплъхьауэ,
Аргуэру дэ дызэбгъэдэсщ.
Гумахэ дыдэ укъэхъуауэ,
УолъэщI кIэпхынымкIэ уи нэпс.
«КъэкIуэж нэхъ щIэхыурэ,
ЖыбоIэ, — плъагъукъэ,
Жьы сыхъуащ.
Жыжьэж си гугъэкъым ажалыр,
ПщIыхьэпIэу уи адэри слъэгъуащ…
Шхэт уэ, едзакъэт. Сыт, на,
Ди джэдхэр, дауи, тIысыжащ,
Згъэбыдэжынщди
Уи псалъэр зэу щIэплъэфыжащ.
Ей, сянэ, сянэ! Уэ узахуэщ,
Солъагъу уи щхьэцу уэсу тхъуар.
Уимылъу сигу мыкIуа зы махуэ,
УзмыщI уигугъэми хъымпIар.
Уи бын уигъусэу мыпсэуныр
ЗищIысыр сэри зыхэсщIащ…
Збгынэнкъым, хьэуэ, сэ ди унэр,
Мис, ноби уэ сурихьэщIащ.
Уэ пщIэркъэ — гъащIэр
Жьапщэ инщи,
Дунейм цIыху цIыкIур щрекъухь,
ЖимыIэу: «Мор мобы и бынщи,
Зэбгъэдырес, жьы хъуар
Аращ зэманыр, хьэщIэм хуэдэу,
ДыкъыфхуокIуэж, фыдощI
ДыщыIэм махуэ — ар тфIэкуэду
Узыншэу, мамэ! Умыдзыхэ,
Нэхъ мащIэу пщIыхьхэм егупсыс.
ТхьэмыщкIэр — быни зимыIэххэрщ.
Мы усэр уи къуэм уэ пхуеус.
Сыту пасэу жьы ухъуа уэ мамэ,
Сыту пасэу сэ балигъ сыхъуа
Жэщи махуи иджы 1э бдэслъами,
Схуэщ1ыжын сэ щ1алэ уи щхьэ тхъуар?
Сот1ысэх уи гъащ1эм сегупсысуи
Хъуам уи теплъэ къызетыр гухэщ1.
Зэрешам уэ апхуэдизу уи псэр
Си зэрану куэд хэлъу къысф1ощ1.
Дунейм теткъым хунэсауэ анэм
Хуищ1эжыну игу илъ псор зы бын
Ауэ мырщ сэ жыс1эр сигу ит1ани:
Си гулъытэр пасэу уэ пщ1ыгъуамэ,
Щ1эх мыпхуэдэу мамэ умыхъунт.
А гупсысэм сэ иджы сыкъес,
Сыкъес сыкъэсащи уи деж к1асэу
Уэ уи гъащ1эр уохь иджы хэлъ-хэсу
Сэри уи п1э лъапэм мис сытесщ.
Схупыщэну махуэ, сщ1амэ уи гъащ1эм
Уэ си гъащ1эр щхьэузыхь пхуэсщ1ынт
Махуэ къэс иджы сыныпхуоп1ащ1э
Си нэ къик1ыу уэ сынып1уплъэн.
1вед. Анэ псалъэр алыхь-талэм и тыгъэ нэхъыф1хэм щыщу жып1э хъунущ, арауи къыщ1эк1ынщ мыпхуэдэ псалъэжьхэри хъыбархэри щ1ыщы1эр:
Анэ бгъафэрэ хъурыфэ джэдыгурэ.
2вед. Анэ зимы1эм гу1эр и махуэщ.
1вед. Анэр нэщи, адэр лъэпкъщ.
2вед. Анэм и быным хуищ1эр ф1эмащ1эщ.
1вед. Анэм къуипэсыр гунэсщ
2вед. Анэм къуитыр 1эф1щ.
1вед. Быныр нэм и хъуахуэщ.
2вед. Анэм и щапхъэр пхъум и бзыпхъэщ.
1вед. Анэ нэп1сыр уэсым нэхърэ нэхъ щ1ы1эщ.
2вед. Бзаджэр уи пэшэгъумэ, уи анэ мыгъуэ хъунщ.
2 вед. Анэхэм дапхуэдиз псалъэ дахэ хужыдмы1эми мащ1эщ абыхэм я ф1агъымрэ я 1эф1агъымрэ къэт1уэтэну.
Пщыук1 Беслъэн
Быну щы1эм ягу сыкъипсэлъык1ыу
Анэ псоми хъуэхъу сэ
Къахуэвгъэгъуу бынхэм я сэкъатыр
Насып лъагэм фи щхьэр фигъэ1эту.
Анэ, анэ, анэ дыщэ
Быну щы1эр си щхьэм хузогъадэ
Фытхуэпсэу къепсыхук1э щ1ылъэм дыгъэ
Фи щхьэц тхъуахэр хурегуф1э ф1ыгъуэм.
Быну щы1эм ягу сыкъипсэлъык1ыу
Анэ псоми хъуэхъу сэ фхузо1этыр
Бын гуф1эгъуэм напщ1эр дыхэлъэту
Жьыщхьэ махуэу бынхэм фащхьэщыту
Анэ псоми хъуэхъу сэ
Къахуэвгъэгъуу бынхэм я сэкъатыр
Насып лъагэм фи щхьэр фигъэ1эту.
1вед. Щ1алэ ц1ык1у псоми къабгъэдэк1ыу ди анэхэм, ди егъэджак1уэхэм хъуэхъу къывжи1энущ Джэдмышх Артур.
2 вед: Анэр сабийм и чэнджэщак1уэщ, гъащ1э гъуэгу пэжым и гъэлъэгъуак1уэщ. Абы нэхъ ц1ыху пэжи, нэхъ гуапи мы дуней псом щыбгъуэтынкъым. Ди анэхэм псалъэ гуапэ яжет1эхук1э, я гур хохъуэ.
1вед. Ди еджак1уэ ц1ык1ухэм нобэрей махуэшхуэм я анэхэм я гурыщ1э къабзэхэр хуа1уэтэну мурад я щ1ащ. Абыхэм утыкур хуит яхудощ1!
2вед. Дэтхэнэ 1уэхуми к1э и1эщ. Ди зэ1ущ1эри абдеж и к1эм нэсащ. Мы махуэ лъап1эмк1э иджыри зэ ди анэхэм дынывохъуэхъу.
1вед Фи махуэр нэхуу, гуф1эгъуэр фи куэду, узыншагъэ быдэ фи1эу, бын гуф1эгъуэ флъагъуу Тхьэм куэдрэ фигъэпсэу.
2) Гъащ1э зыт анэ,гъащ1э зыт анэ, Узэзгъэщхьынур къысхуэмыгъуэт. Фагъуэ1уэщ си бзэр,пэлъэщкъым си псэр Къызэщ1охъае псэ гумэщ1ар. Блок1 зэманыр,мак1уэр гъащ1эр.Ц1ыхум зехъуэж,1уэхугъуэ гуэрхэри гум щогъупщэж.Ауэ сыт хуэдэ зэмани,сыт хуэдэ лъэхъэник1 гум имыхуу,хуабэу,гуапэу,щабэу илъщ анэр. Анэ.Сыт хуэдиз 1эф1агърэ гуапагърэ къуитрэ мы зы псалъэм,сыту мыхьэнэ куэд къик1рэ мыбы. «Анэр анэщ» жып1эмэ,абы псори къок1:укъызэрилъагъури зэрыплъагъужри,къыпхуи1э щытык1эри,хуи1эжри,зэрумыужэгъури укъызэримыужэгъури.Куэдрэ,куэдыщэрэ,уеблэмэ игъащ1эк1э зэрыбгъэпсэунури.Анэм и 1эф1щ япэ дыдэ зыхэпщ1эри,зи хуабэ къыплъысри,зи лъагъуныгъэ мык1уэщ1к1э зозыгъэгъэнщ1ри.Аращ уи унэр дыщэк1э зыблэну яужь итри,псоми нэхърэ нэхъ насыпыф1э уищ1ыну хущ1экъури,игъащ1эк1э къомыфыгъуэну-къомыижынури,сыт хуэдиз ехъул1эныгъэ е къулеягъэ умыгъуэтами. Гъащ1э мыхъумыщ1эми,зэман бзаджэми азырщ-анэрщ-зызымыхъуэжу къанэр.
3)Анэ псалъэр щыжып1эк1э гущ1эм зыкъыдегъазэ. Абы быным хуи1э лъагъуныгъэм к1э и1экъым, сытым дежи быныр балигъ хъуами, ар сабийщ анэм дежк1э, и гур хуэмыгъуэщ жэщи махуи, мы дуней псом тету п1эрэ адэ-анэм хуэдэу псэ къабзэ гу хьэлэлрэ зи1э нэгъуэщ1 ц1ыху! Анэхэм теухуауэ адыгэ усак1уэхэм я 1эдакъэщ1эк1ыу усэ тхыгъэ куэд ди1эщ
Анэм и гур сытым дежи быным и гъусэщ, аращ анэр нэм щ1ыхуагъадэри, абы и щыхьэтщ мы усэр. Гъащ1эр ехь
И быным тегужьеик1ауэ:
Унэм ар щ1эк1ауэ,
Псыдзэм ихьын ф1эщ1у
4)Ялъэк1амэ, быным и зы щхьэц налъэ хагъэхунтэкъым. Дэк1амэ, къыдэмыхьэжын къаф1ощ1ыр, жьы къепщамэ, ирихьэжьэнк1э шынэу мэпсэу,Джэрыджэ Арсен и усэри абы щыхьэт тохъуэ
Уэшх къожэхыр,уи нэм къыщ1э1эбэр
Умылъагъуубжьыхьэ жэщыр к1ыф1щ.
Гъуэлъыжами къуажэ к1ыхьыр,щ1ыбым
Уэ удэтщи,пщыгъа т1эк1ури псыфщ.
Пщ1эркъым ноби уи къуэм къыщик1ухьыр:
Пщ1ант1эм укъыдок1ри,п1ыкъыу бжыхьыр,
Жэщ къетк1ухым и нэм ущ1оплъыхь.Ауэ зэк1э уэ упхоплъ жэщ к1ыхьым,
Къуэм е1этыр гумэщ1ауэ бжэ:
«Бын нэщ1эбжьэм зэи анэ гущ1эм
5)Ц1ыхур гузэвэгъуэ хэхуэу 1эмалыншэ дыдэу къыщынэм деж, и гур япэ зыхуэжэр анэрщ… И псэм къилъыхъуэр аращ… Фэ гу лъывмытэжагъэнк1и мэхъу, ауэ 1уэхур и нэм щынэсым, фигухэр сэ къызэджащ. Фи псэхэм сыкъышащ …. Анэпсэхэр зэи л1эркъым. Ар бынхэм я гущ1эм щопсэу. Нэрымылъагъуу. Къатемыплъэкъук1ыу.Я ф1ым иригуф1эрэ я 1ейм иригумащ1эу….Бицу Анатолэ
Сыту пасэу жьы ухъуа уэ мамэ,
Сыту пасэу сэ балигъ сыхъуа
Жэщи махуи иджы 1э бдэслъами,
Схуэщ1ыщын сэ щ1алэ уи щхьэц тхъуар?
Сот1ысэх уи гъащ1эм сегупсысуи,
Хъуам уи теплъэ къезытыр гухэщ1.
Зэрешам уэ апхуэдизу уи псэр
Си зэрану куэд хэлъу къысф1ощ1…
Сабиигъуэм и макъамэр,
Псэм гу1эгъуэу къыхо1ук1.
Зы телъыджэ насып хъуаск1эу,
6) Ц1ыхум гузэвэгъуэ къыщылъысам деж ипэ псалъэу а гузэвэгъуэм къыхихыжыфыр «мамэ» жыхуи1э а псалъэ закъуэрщ.Щ1ым дытетыф дызэрыхъуу,жьым дытесу псым депыджын щ1ыдодзэ. иИсабийм тегужьеик1ауэ,жей лъэпкъ имыщ1эу,абы и псэук1э,п1ык1э хъунум йогупсыс.Анэр сыт щыгъуи быным папщ1эк1э хыхьэфынущ маф1эм.
Сабиигъуэм и макъамэр,
Псэм гу1эгъуэу къыхо1ук1.
Зы телъыджэ насып хъуаск1эу,
7) Жэщи махуи тетщ уи нэ1э
псэ тыншыгъуэ уэ уимы1э
Плъагъухук1э ар бынунэу!
Гущэм тету лъапэр,анэ,
епхьэк1акъым уэ жэщ мащ1э,
абы щхьэк1э зэ гукъанэ
уэ умыщ1у, уогумащ1э! 
Си гъунэгъуу къак1у уэ къэт1ысыт,
Къащтэ дзасэр,лыпц1эр сэ згъэжьэнщ,
Мис си дамэм вагъуэу тху щонэхур,
Кремль вагъуэм ар я къуэшщ,уэ пщ1эм.
Жьыбгъэм уэсыр пщ1ант1эм къыдек1утэ,
Нобэ махуэм ещхьти сыщежьар,
Сэ къысф1ощ1ыр ар дыгъуасэ хуэдэу,
Гуауэ псори хъуащ иджы 1эщ1ыб,
Щ1ы тхьэлъэ1уи,уеблэм ноби содэ,
Сэлэт хабзэу фляжкэм дегъэ1уб.
Ефэ,ди анэ,уэ ипфащ нэхъ гуащ1э-
Гуауэ 1эджэм уи щхьэр хужь ящ1ащ,
Ефэ,уи къуэу къэк1уэжами папщ1э,
Куэди нэпсу щэхуу уэ плъэщ1ар.
Зы псалъэ къызжьэдэк1ат.
Ар мамэ и гущ1эм нэсри
И нэпсхэр къыщ1игъэк1ат.
Зы псалъи къызжимы1ат.
И 1элъэщ1 к1ёапэм щэху дыдэу
И нэпсхэр к1уэц1игъэпщк1уат…
10) Хъийм ик1ауэ бийхэм загъэпхъашэт,
Шэхэр уэфу къуажэ ц1ык1ум дапхъэрт.
К1ыф1у,щ1ы1эу щ1ыунэ бэнзэвым
Ист фыз гуэр и бынхэм тегузавэу.
Бийм а махуэм шэуэ къиут1ыпщыр
Къыщыуэжырт анэм и гум.
Ажал л1ык1уэу бий топышэ ц1ывхэм
Я фий макъыр зэхихыхук1э анэм,
Къыбгъэдэс и бынхэм я щхьэ пц1анэм
Ятриубгъуэт 1элъэщ1 к1апэ пхъашэр.
11) Зэм сыпIэщIех толъкъуну гъащIэм,
Лъыхъуэным уи нэр ирегъэш. Зэш кIыхьыр пхуэмыхьыжу къасщIэм,
Уи лъэIукIэ сэ къызогъэзэж…
12)Анэм теухуауэ зы тхыгъэ нэхъ мыхъуми зи 1эдакъэ къыщ1эмык1а тхак1уэ щы1экъым жып1эми ущыуэну си гугьэкъым. Анэ псалъэр алыхь-талэм и тыгъэ нэхъыф1хэм щыщу жып1э хъунущ, арауи къыщ1эк1ынщ мыпхуэдэ псалъэжьхэри хъыбархэри щ1ыщы1эр:
Анэ зимы1эм гу1эр и махуэщ.
Анэм и быным хуищ1эр ф1эмащ1эщ.
Уи анэрэ уи нит1рэ.
Анэм и хабзэр,пхъум и бзыпхъэщ.
Анэм къуитыр 1эф1щ.
Анэм къуипэсыр гунэсщ.
Анэнэп1эсрэ гупк1э т1ысып1эрэ.
13)Иджыри къыздэсым зи гугъу тщ1а анэхэм, пхуэмы1уэтэн хуэдиз я ф1агъщ, ц1ыху псори фэк1э зэрызэмыщхьым хуэдэу анэ псоми я гур зэхуэдэкъым, щы1экъэ анэ зи гур мып1ейтей, къыхэмыщтык1, абыхэм папщ1эщ мы усэрхэр щ1аусари
Самое прекрасное слово на земле – мама. Это первое слово, которое произносит человек, и звучит оно на всех языках одинаково нежно. У мамы самые добрые и ласковые руки, они всё умеют. У мамы самое верное и чуткое сердце – в нем никогда не гаснет любовь, оно ни к чему не остается равнодушным. И сколько бы ни было тебе лет, тебе всегда нужна мать, ее ласка, ее взгляд. И чем больше твоя любовь к матери, тем радостнее и светлее жизнь.презентация на тему: «Мама» жизнь дает ребенку мама.
Презентация на тему: «Гъащ1э зыт анэ» (8 класс) кабардинская литература
Автор презентации Учитель кабардинского языка и литературы Тхакахова Фоза Музабировна. МОУ СОШ с.п. Кишпек
Презентация на тему: «Гъащ1э зыт анэ» (8 класс) кабардинская литература
Мурадхэр 1. Анэм ц1ыху гъащ1эм щи1э мыхьэнэр еджак1уэхэм нэхъри къагурыгъэ1уэн. 2. Ц1ык1ухэм я бзэм зегъэужъын. 3.Сабийхэм хьэл дахэ , нэмыс , гущ1эгъу яхэлъу гъэсэн.
Презентация на тему: «Гъащ1э зыт анэ» (8 класс) кабардинская литература
Урокым и эпиграфыр Зи псэр щабэ , • Зи гур хуабэ , • Зи лъэр быдэ , • Зи 1эр лъэщ , • Щ1ы уи ф1эщ : • Анэ дыщэ ! • Сэ сымыщ1э • Щы1эу пхуэдэ уэ нэгъуэщ1. •
Презентация на тему: «Гъащ1э зыт анэ» (8 класс) кабардинская литература
Узэщхььыр нурырщ, къэсщ1ащ узэщхьыр Гъащ1эрщ узэщхьыр ар къэсхутащ. Къысф1ызэщ1онэ гущ1эм и маф1эр, Къызэщ1охъае псэ гумэщ1ар. Гъащ1э зыт анэ! Гъащ1э зыт анэ….
Бзэм и махуэм ирихьэл1эу Хьэтуей къуажэм курыт еджап1эм _____ классым щек1уэк1а пшыхь.
— Хэку къызыщалъхуам, къызыхэк1а лъэпкъым къыдек1уэк1 адыгэ хабзэ дахэр куу
хъуным, хъумэным елэжьын.
— Я лъэпкъым, я бзэм хуа1э ф1ылъагъуныгъэм зегъэужьын.
Пшыхьым и ек1уэк1ык1эр
- Хэзыщэ псалъэмакъ. (Тхьэгъэлэдж Светэ и макъамэ «Бзэрабзэ си
хъыбар псоми фызогъащ1э.
Нобэ махуэ лъап1эщ,
Школым ящ1 унафэ:
Ди еджап1эм щ1эсхэр дэ къыдогъэблагъэ.
Нобэ икъук1э махуэ лъап1эу.
Дэ мы школым дашэ хьэщ1эу.
Езыгъ.: Фыкъеблагъэ, Фыкъеблагъэ!
— Фи махуэ ф1ыуэ, нобэ кърихьэл1а псоми! Нобэрей ди пшыхьыр зытеухуар ди бзэ дахэ, ди бзэ 1эф1, ди бзэ шэрыуэращ.
Адыгэм и хабзэщ сыт хуэдэ 1уэхури хъуэхъук1э къыщ1идзэуи, дэри а хабзэм тету щ1эддзэнщ.
— Ат1э дапщэщ къежьауэ п1эрэ а хабзэ дахэр?
— Хъуэхъур ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэхэм къадок1уэк1. Хъуэхъуэныр хабзэ дахэщ. Абы пыщ1ар угъурлыгъэрэ акъылыф1агъэрэщ. И ныбжьымрэ и акъылымрэ теухуауэ адыгэхэм мыхъуэхъуэф яхэткъым.
— Адыгэм хьэщ1э и1эмэ, япэ хъуэхъур абы тражы1ыхьу щытщи, девгъэхъуэхъут дэри ди хьэщ1эхэм.
-Ди хьэщ1э лъап1эхэ!
Узыншагъэ быдэ фи1эну,
Фи лъэр здихьам насып здифхьэну.
Нобэ къэфк1уа гъуэгуанэм
Нэхъ гугъехь фымылъагъуу
Куэдрэ ц1ыхухэр вгъэгуф1эу
Усэ ц1ык1ухэр къоджэ
Зджащ нэмыцэр, зэи
Урысыбзэр хъуащ си 1эщэ лъэщ
Ауэ ф1ыуэ слъагъуу адыгэбзэ макъым
И дахагък1э зыри пэмылъэщ
Налкъут щыгъэу ар къызэролъэлъыр.
Жэнэт бзууэ къо1ущащэр зэм…
Си лъэпкъ уардэ – Нобэ ф1ыуэ слъытэм
И къежьап1эр ди уахътыншэ бзэрщ.
Езыгъ: Дэ си1эщ анэдэлъхубзэ дахэ, шэрыуэ, купщ1аф1э.Ар адыгэбзэщ. Ди адыгэбзэр бзэ нэхъ жьы дыдэхэм ящыщщ.
— Сэ сыадыгэщ! – жызы1э дэтхэнэми ищ1эну и къалэнщ адыгэбзэр, сыт щхьэк1э жып1эмэ ар абы и лъым хэтщ, и анэдэлъхубзэщи, къыдалъхуащи.
Бзэр щымы1эм, щы1экъым лъэпкъри. Бзэ нэхъыбэ пщ1эху, уи акъылым зеужь, гъащ1эм ухэплъэ уохъу. Нэгъуэщ1ыбзэ пщ1эмэ адыгэбзэр зыщыбгъэгъупщэн хуейуэ аракъым. Аращи дывгъэбзэрабзэ ди бзэр!
Езыгъ : Упсэу уэ куэдрэ!
Уэрщ лъэпкъым и лъабжьэр.
Упсэу уэ куэдрэ!
Уэ уди1эщ шабзэу
Упсэумэ, ди лъэпкъыр псэунщ.
(Мэзым и макъ къо1у)
Езыгъ.: Щ1ып1э куэдым щикъухьащ ди адыгэхэр. Сыту гуапэт а къомыр зыуэ зэгъусэу культурэми, бзэми, зэрагъэузэщ1у щытыну. Дэнэ ущымы1эми, уадыгэщ.
Къапщтэмэ, псоми а зы бзэр т1урылъщ, дэтхэнэм къыжьэдэк1ри ди адыгэбзэ шэрыуэщ, блэ шэрэзыр къыхэмыхьэну дэтхэнэми дгъэдахэрщ. Ауэ а ди бзэм и гъуджэр ик1и я фащэр ди япэ ита ц1ыхухэмрэ абыхэм жа1а псалъэхэмрэщ. Ахэр ди адыгэ 1уэры1уатэм хыхьэ псалъэжьхэмрэ, жы1эгъуэхэмрэщ . Псалъэжьхэм лъэпкъым и гупсысэк1эр, и дуней еплъык1эр л1эщ1ыгъуэк1э щызэхуэхьэсащ. Псалъэжьхэр нобэми ди культурэм, ди гъащ1эм хэпщауэ, нэхъыщ1эр ягъэ1ущу, нэхъыжьыр яущийуэ щытщ. Дэри нобэ абы гъунэгъу зыхуэтщ1ынщ. Абык1э дэ къыддэ1эпыкъунщ ди еджак1уэ ц1ык1ухэр. (сабийхэм псынщ1эрыпсалъэ, псалъэжьхэр жа1э)
Ц1ык1ухэм псалъэжьхэр жа1э
— Бзэр джатэм нэхърэ нэхъ жанщ
— Адыгэ хабзэр адэ щ1эинщ
— Адыгагъэр – нэмысщ, нэмысыр – насыпщ.
— Адэр дэм хуэдэщи, анэр нэм хуэдэщ
— Уи адэ и щ1ап1э гъэдахэ, уи анэ дахэу епсалъэ.
— Адыгагъэ мыщ1э адыгэбзэ щ1экуъщ.
— Адыгагъэр къалэнщ, армыхъумэ 1уэхутхьэбзэкъым.
— Еблагъэ зи бэм и бын мэжал1экъым
— Псэм ф1э1эф1ыр, нэм ф1эдахэщ
— Бзэгур шэм нэхърэ нэхъ жэрщ
— 1ущыр щэ мэчэнджащэ
— Акъыл к1эщ1ыр бзэгу к1ыхьщ
— Акъылыр къалэнкъым, хабзэр убзэныркъым.
— Пшынауэр бгъунлъэм, лъэпкъыр мэук1ытэ.
Ди анэбзэу-ди адыгэбзэр ф1ыуэ зэрытлъагъур, зэрыдгъэшэрыуэр къыджезы1энур псынщ1эрыпсалъэхэрщ. Псынщ1эрыпсалъэхэр жы1эгъуей щхьэк1э, бзэр къута хъунымк1э сэбэпышхуэщ, щ1эныгъэ зэмыл1эужьыгъуэхэм я къихып1эщ. Девгъээда1уэт – т1э абыхэм.
— Жьэгум дэлъ яжьэ жьэражьэм л1ыжь жьак1эхум кхъужь мыхъу пэрихъумащ
— Зазэ и зэзыр зэзэмызэ мэуз.
— Пыжь пызу пыту щыту жыг.
— Щак1уэ щ1алэм щ1ак1уэ щ1агъым щ1акхъуэ ныкъуэ щ1элъу щ1ихри щ1эк1ыжащ.
— Щ1алэ щ1акъуэр щ1ыунэм щ1ыхьэри щ1ак1уэ щ1агъым щ1элъ щ1акъуэ ныкъуэр щ1ихри ещ1экъуауэурэ щ1эк1ыжащ.
— Гъук1эр бгъук1э къалъэри пк1элъейм дэлъеижащ
— Мыщэр пэщащэурэ мащэм ищэтащ
Езыгъ.: 1уэры1уатэм и ф1ып1эщ къуажэхьхэри. Ахэр зэгъэк1уауэ, шэрыуэу, зэгъэщ1эгъуаф1эу гъэпсащ. Къуажэхьхэм къуагъащ1э лъэпкъым и акъылымрэ и гулъытэмрэ здынэсыр. Ижь-ижьыж лъандэрэ ц1ыхухэм пщыхьэщхьэрэк1э лэжьыгъэ нэужьым зыщагъэпсэхук1э къащ1эу щытащ а къуажэхьхэр. Ат1э къэфщ1эфыну п1эрэ фэри ахэр. Девгъэплъыт, ди хьэщ1э лъап1эхэ.
— Сэ сыхуейт зыхуэзгъэзэну ди хьэщ1эхэм. Класс къэсыхук1э ц1ыху т1урыт1 фыкъыдогъэблагъэ ди сценэм. Дызэпеуэнщ класск1эрэ, тек1уэм саугъэт къелэжь.
Феплъыт мы къуажэхьхэр къыфхуэщ1эмэ:
- Къан хъыджэбзит1 зэлъэпагъщ. ( Набдзэ)
- Зэкъуэшитху док1уейри бырт1ым ц1ык1у къап1ыт1 . ( 1эпхъуамбитху, пэ)
- Дзэ уз зымыщ1э, дзэ куэд зы1ут. ( Пхъэх)
- Зи щхьэр матэ, зи к1эр топ. ( Аслъэн)
- Хьэуазэ и къуэ щ1ыбыбгъуэ. ( Щ1акхъуэ)
- Нэ ц1ык1у, пэ ц1ык1у, тэн ц1ык1у зыщыгъ. ( Дзыгъуэ)
- Вакъэ лъапэ к1ыхьу мэз щ1ыхьэрей. ( 1эжьэ)
- Щ1ым и 1эф1ыр къыщ1эзыш, шэм и хужьыр къызэрыж, жылэр зыгъэунэ, быныр къэзыгъатхъэ. ( Нартыху)
- Банэ топу зи пэр т1ей (цыжьбанэ)
- Зи пэр папц1э, зи к1эр гъуанэ (мастэ)
- К1уэ пэтми бжьиз зымык1у (гущэ)
- Вагъуит1 яку 1уащхьэ (пэ)
- Ди гуэн ц1ык1у лы изщ (1эпхъуалъэ)
— Езыгъ : Фыпсэу, хъарзынэу фыкъыздэлэжьащ. Ик1и т1эк1у зыдывгъэпсэху. Абык1э дэ къыддэ1эпыкъунщ ди пэщ1эдзэ классым щеджэ ди еджак1уэ ц1ык1ухэм я къафэр. Къедывгъэблагъэ!
- Хэт, ц1ык1ухэ, фэ фщыщу къебжэк1ым хуэ1эзэр, хэт и жьэнахуагъэм дык1элъигъэплъын?
Т1ум къебжэк1 жа1э:
- Си къаз пльэгъуа? — Вындыр-щэ?
- Слъэгъуащ. — Жыгым пысщ.
- Дэнэ к1уа? — Жыгыр-щэ?
- Абгъуэм исщ. — Уэщым иреупщ1э.
- Сыт къиук1эц1? — Уэщыр-щ1э?
- Джэдык1э. — Пщ1ащэм хэлъщ.
- Хэт ишх? — Пщ1ащэр-щэ?
- Мэлыхъуэм. — Лыгъэм ес.
- Сыт къыдит? — Лыгъэр-щэ?
- Хъурыфэ. — Псым егъэунк1ыф1.
- Хэт игъэтэдж? — Псыр-щэ?
- Тэджырей. — Хьэм иреф.
- Хэт ибз? — Хьэр-щэ?
- Бзэрей. — Л1ым щ1ыгъущ.
- Хэт ид? — Л1ыр-щэ?
- Дэрей. — Мэкъу йоуэ.
- Хэт щит1агъэ? — Мэкъур-щэ?
- Уи шыпхъум. — Шхалъэм дэлъщ.
- Дэнэ ук1уэ? — Шхалъэр-щэ?
- Хьэщ1ап1э. — Жэмыр бгъэдэтщ.
- Сыт къраугъэшх? — Жэмыр-щэ?
- Щыхь куц1рэ фо — П1ап1у къехь.
- Си 1ыхьэр-щэ? — Джэдум иреф.
- Гъуанэм илъщ. — Джэдур-щэ?
- Илъыжкъым. — Гъуанэм исщ.
- Дэнэ к1уа? — Гъуанэр-щэ?
- Вындым ишхащ. — Уэ уисыжщ.
- Дунейм тетым сыт нэхъ дахэ?
- -Адыгэ хъыджэбзырщ.
- -Абы нэхъ дахэжыр сыт?
- -Адыгэшу къабзэрщ.
- -Адыгэшыр зыгъэдахэр сыт?
- -АдыгэлI губзыгъэращ.
- -Ар зыгъэгубзыгъэр сыт?
- -И бзэрщ- адыгэбзэрщ.
Езыгъ: Адыгагъэр дэни къыщыхощыр, ди адыгэ уэрэдхэми, ди усак1уэ, тхак1уэ 1эзэхэм я 1эдакъэщ1эк1хэми. Девгъэда1уэт-т1э абыхэм.
(ц1ык1ухэр усэ къоджэ)
Адыгэбзэ – си анэбзэ
Си лъэпкъым и псэр
Сэри ди Тхьэшхуэм къыс1урилъхьащ.
А бзэм нэхъ лъап1э
Бэзэр 1уэхухэр мыхъумэ, нэгъуэщ1 гуэрхэм
Ар жызы1эм, ахэр зи жьэ къек1уэм,
И анэ быдзышэр ещ1 хьэрэм.
Зи бзэр нэгъуэщ1ыбзэк1э зыхъуэжым,
Сыт имыхъуэжыну къыхуэнэн?
Лъэпкъым и хабзэр хэкIуэдэжат
Ауэ, упсэумэ, анэдэлъхубзэ,
Адыгэ хабзэри мыкIуэдыжынщ.
Адыгэ хабзэр дзапэ уэрэдкъым,
Дыхуэмеижуи, IэщIыб тхуэщIынкъым.
Адыгэ хабзэр-ар анэдэлъхущи
Ди псэр пытыхукIи, дэ дгъэзэщIэнщ.
Езыгъ: Адэк1э ди пшыхьым уэрэдк1э къыпащэнщ ди езанэ классым щ1эс еджак1уэ ц1ык1ухэм.
Езыгъ: Ди пшыхьым и пэм деж зэрыжыт1ащи, адыгэм и сыт хуэдэ 1уэхури хъуэхъук1э къыщ1едзэ,хъуэхъук1и еух. Дэри а хабзэм дытету дыхуейт ди пшыхьым ик1эм деж ди адыгэ лъэпкъым дынывэхъуэхъуну.
(ц1ык1ухэм хъуэхъу жа1э)
Ди гур хуабэ къысхуэфщ1ащ,
Псалъэ дахи зэхэтхащ,
Бзэми дэ зедгъэужьащ,
Ныбжьэгъу куэди къэдгъуэтащ.
Саугъэту дэ хъуэхъу дахи нывжет1ыну дыхуежьащ.
Уафэ джабэр ди унэ бжыхьу,
ЩIым и лъащIэр дитIысыпIэу,
Ди анэ-адэхэр псом хуэмыдэу тлъытэу,
Ди зэхуаку дэлъыр гулъытэу,
Дызытеувэр щIы фIыцIэ щабэу,
Адыгэ Хабзэр ди щIэблэм едгъащIэу,
Шыгъу пIастэм зыщыдмыгъащIэу,
ФIы щIэным дыхуэпIащIэу,
Нэщхъеягъуэхэр ди мащIэу,
Адыгэ цIыхухэр щэджащэу,
Уз бзаджэхэм дыгъуасэр я мащэу,
Жьы угъурлыхэр къытхуепщэу,
Ди Iэнэм тетыр тхъущIэжу,
Ди тхыдэ телъыджэр тщIэжу,
Ддэр цIыхугъэрэ напэу,
Адыгэ Хэкум и Iуэхур тфIэнэхъапэу,
ЗэгурыIуэныгъэр ды зэхуакум щыбатэу
Ди псыежэххэм я щIагъыр мывэкIэщхъыу,
Адыгэ лъэпкъыр Тхьэм дигъэпсэу.
Езыгъ : Зыузэщ1, еф1ак1уэ, си лъэпкъ дахэ!
Бзэрабзэ си бзэу адыгэбзэ!
Узыншэу, ди щIэблэ Iумахуэ!
Еф1ак1уэ, гъагъэ адэжь лъапсэ!
Ет1энэгъэ ф1ык1э, си адыгэ махуэ!
Читайте также:
- Их именами названы улицы сочинение алтайский край
- Сочинение на тему бесчеловечность карлик
- Сочинение по рассказу кавказ бунина
- Сочинение моя будущая профессия туризм
- Сочинение что я думаю о войне
Дахагъэу щы1эу хъуар гуэхъу фхуэхъуныр си гугъап1эу,сэлам гуапэ фызох адыгэбзэр зи гъащ1э дэк1уасэхэм,абы пщ1э лей хуэзыщ1хэм!Лэжьап1э нэужьым гъуэгум сащыхуэзащ зэанэ-зэпхъу. Хъыджэбзыр и анэм зэрепсэлъа,зызэрыхуищ1а псори си нэгу щ1этщи,слъэк1акъым «Гъащ1эр зыт анэм» сытемытхыхьын.
Гъащ1э зыт анэ,гъащ1э зыт анэ,
Узэзгъэщхьынур къысхуэмыгъуэт…
Фагъуэ1уэщ си бзэр,пэлъэщкъым си псэр
Къызэщ1охъае псэ гумэщ1ар….
Блок1 зэманыр,мак1уэр гъащ1эр…Ц1ыхум зехъуэж,1уэхугъуэ гуэрхэри гум щогъупщэж.Ауэ сыт хуэдэ зэмани,сыт хуэдэ лъэхъэник1 гум имыхуу,хуабэу,гуапэу,щабэу илъщ анэр.
Анэ…Сыт хуэдиз 1эф1агърэ гуапагърэ къуитрэ мы зы псалъэм,сыту мыхьэнэ куэд къик1рэ мыбы.
«Анэр анэщ» жып1эмэ,абы псори къок1:укъызэрилъагъури зэрыплъагъужри,къыпхуи1э щытык1эри,хуи1эжри,зэрумыужэгъури укъызэримыужэгъури.Куэдрэ,куэдыщэрэ,уеблэмэ игъащ1эк1э зэрыбгъэпсэунури.Анэм и 1эф1щ япэ дыдэ зыхэпщ1эри,зи хуабэ къыплъысри,зи лъагъуныгъэ мык1уэщ1к1э зозыгъэгъэнщ1ри.Аращ уи унэр дыщэк1э зыблэну яужь итри,псоми нэхърэ нэхъ насыпыф1э уищ1ыну хущ1экъури,игъащ1эк1э къомыфыгъуэну-къомыижынури,сыт хуэдиз ехъул1эныгъэ е къулеягъэ умыгъуэтами.
Гъащ1э мыхъумыщ1эми,зэман бзаджэми азырщ-анэрщ-зызымыхъуэжу къанэр:и сабийм тегужьеик1ауэ,жей лъэпкъ имыщ1эу,абы и псэук1э,п1ык1э хъунум йогупсыс.Анэр сыт щыгъуи быным папщ1эк1э хыхьэфынущ маф1эм.
Ц1ыхум гузэвэгъуэ къыщылъысам деж ипэ псалъэу а гузэвэгъуэм къыхихыжыфыр «мамэ» жыхуи1э а псалъэ закъуэрщ.Щ1ым дытетыф дызэрыхъуу,жьым дытесу псым депыджын щ1ыдодзэ.Ауэ анэгур маблэр,анэпсэм ди гъащ1эр нэху тщещ1.Анэгур дэнэк1и мажэ:еджэн хуейщ,яшэн хуейщ,абы пыщ1а дэтхэнэ зы 1уэхугъуэри зи фэм нэхъыбэу дэк1ыр анэрщ.Анэгур тхьэмыщк1эщ.И быныр «мыпхуэдэ сыхьэтым къэк1уэж» жи1эу щ1игъэк1арэ къэгувамэ,маф1эм ирегъэс,псым ирегъэтхьэлэ,мыгъуагъэ куэдым анэпсэм къыщежыхь…
Щ1алэгъуалэм куэдым къагуры1уэркъым анэм къытхуищ1э псор.Анэм и джэ макъи и лъэ1уи ди тхьэк1умэм щызэхимых щы1эщ.Ауэ анэм и джэ макъыр псом нэхърэ нэхъапэщ.
Дунейм узэрыхэплъэр,уэзыгъэлъагъур,1эф1 къыпщызыщ1ыр нэращи,анэр-нэ пэлъытэщ.Аращ щ1ыжа1эр»Анэр нэщ», жа1эу.
Анэм къуитар къуетыпэ,анэ1эм къы1эщ1эк1ам нэхъ хьэлэл щы1экъым.Анэм къуит тыгъэр чэнджащи щ1егъуэжи зыхэмылъ гуапагъэщ.Укъыщалъхуа махуэм щыщ1эдзауэ анэм хузэф1эк1 псори къыпхуещ1э.А псоми урегъэгупсыс -Анэгук1э къе1эри анэ1эк1э къитри къызитам къысхуищ1ащ -жыхуи1э псалъэжьым.Уэри укъэзылъхуа,гугъу апхуэдизрэ къыбдехьа анэм и хьэкъышхуэ зэрыптелъыр зэик1 зыщыбгъэгъупщэ хъунукъым.Щ1ымахуэ щ1ы1и,жьапщэ махуэми анэм дыгъэр къытхурегъэпсыф,уэрэдыр щ1ыналъэм макъыбэу зэрылъэлъу щегъэ1уф.
Къапщтэмэ,анэм хужамы1а,хуамытха псалъэ гъуэтыгъуейщ.Ауэ дэтхэнэ псалъэри гурыхьщ ар гум ,псэм къыбгъэдэк1мэ:
Жа1амэ ц1ыхухэм жьы хъуауэ анэр
Мычэму си гур сэ къызэф1онэ.
А псалъэ жагъуэу гум сэ хэзы1ур
Ф1эмык1ыу си 1ум,тэмакъым ф1онэ.
Зэпыу имы1эу псэ хуабэ зытыр
Сыт-т1э щ1эфлъытэр хъуауэ ар нанэ?!
Жэщ хъуху мыпсэхуу ц1ыхунэм ф1эбэр
Гъуэлъамэ п1эм фщымыхъу п1эхэнэ.
Игу къыдэмыжми,щхьэлажьэу хэлъми
Анэ1э щабэр къодахэщ1эф.
Уигу химыгъэщ1у,узыр пщибзыщ1у
Дахагъэ къыбжи1эу и псэм ухэлъщ.
Гъэдахэ анэр,щыщ1агъэ данэ
Умыщ1 и жагъуэ,ар къыпхуэгъункъым.
Зыгуэрк1э анэм и жагъуэ пщ1амэ
Къэщтэжи псалъэр-жагъуэ щыхъункъым.
Анэгур щ1алэщ дэгуф1эу щ1эблэм
Дыгъэ нурыф1эу зэщ1эблэу маблэр.
Анэпсэр махэщ,еубзэ дахэм
Арщ зыщ1эхъуэпсыр анэ гу къуэпсыр…
Управление
образования Баксанского муниципального района
Конкурсы педагогического мастерства
Номинация: лучший урок кабардинской литературы
в 10 классе
Темэр:
Баксаненкэ курыт еджап1э №1-м
адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмрэ
и егъэджак1уэ Абрэдж Фат1имэ
2017 гъ.
Урокым и план-конспект
Темэр: Къайсын
Кулиев «Анэ»
Мурадхэр: 1.Кулиевым и гъащ1эм щыгъуазэ щ1ын;
ц1ык1ухэм усак1уэм теухуа материал хьэлэмэтхэр къагъуэту щыгъуазэ
дащ1ын;
анэм гъащ1эм щи1э мыхьэнэр еджак1уэхэм нэхъри къагурыгъэ1уэн
усак1уэм и анэм хуитха усэмк1э;
балъкъэр тхак1уэ Кулиевымрэ адыгэ тхак1уэ Кешоковымрэ я
зэныбжьэгъугъэм гу лъегъэтэн;
ц1ык1ухэм я бзэм зегъэужъын;
сабийхэм хьэл дахэ, нэмыс, гущ1эгъу яхэлъу гъэсэн;
Къэгъэсэбэпыпхъэхэр:
слайдхэр, сурэтхэр, анэм
теухуа усэхэр, Кулиевым теухуа материал хьэлэмэтхэр.
Урокым и эпиграф :
Зи псэр щабэ,
Зи гур хуабэ,
Зи лъэр быдэ,
Зи 1эр лъэщ,
Щ1ы уи ф1эщ:
Анэ дыщэ!
Сэ сымыщ1э
Щы1эу пхуэдэ уэ нэгъуэщ1.
Урокым и ек1уэк1ык1эр.
Егъэджак1уэм.
Ди урокым эпиграф хуэтщ1ам (эпиграфыр жы1эн) къегъэлъагъуэ нобэрей
ди урокыр мы дуней псом нэхъ телъыджэу, нэхъ дахэу, нэхъ щабэу тет анэм
тхак1уэм зэрытриухуар. Нобэ дэ ди мурадыр анэм ди гъащ1эм щиубыд увып1эр псэк1э
зэхэтщ1эу щытынырщ. Фэри зэрыфщ1эщи, анэм хуэдэ теткъым дунейм. Анэр
зыхуэбгъадэ хъун щы1экъым, сыт щхьэк1э жып1эмэ анэр ди гъащ1эм и дыгъэщ, и хуабэщ.
Арауэ къыщ1эк1ынщ псалъэжъым щ1ыжи1эр
«Анэр нэм хуэдэщ». Пэж дыдэщ. Анэр хуэдэщ нэм, анэр хуэдэщ псэм, анэм
хуэдэ теткъым дунейм. Нобэрей ди урокри теухуащ анэм Кулиевым хуитха усэ
хьэлэмэтым. Къайсын Кулиевыр мы илъэсым къызэралъхурэ илъэсищэ ирокъу. Ар
мыадыгэ тхак1уэми ди щ1ыналъэм щыщщ, икъук1э дызэрыгушхуэ тхак1уэ ц1эры1уэщ,
тхак1уэ щэджащэщ.
— Сытыт нобэрей урокым хуэвгъэхьэзырыну щытар?
Еджак1уэм.
—Нобэрей
урокым хуэдгъэхьэзырыну дэ унэ лэжьыгъэу ди1ащ Кайсын Кулиевым теухуауэ
доклад тщ1ыну.
Нэхъ дигу ирихьа анэм теухуа усэ зэдгъэщ1эну, анэм теухуа сочиненэ
дгъэхьэзырыну, гукъыдэж зи1эм анэм и сурэти къэдгъэлъэгъуэну.
Кулиевым теухуа презентацэ зыщ1ыфым тщ1ыну. «Кулиевым деж лъэбакъуищэ»
проектым теухуа материал къэдгъуэтыну.
Тхак1уэм и гъащ1эм нэхъ хьэлэмэт къыщыхъуахэм я материал лъыхъуэн.
Егъэджак1уэм: Хэт унэм щигъэхьэзырыфа Кулиевым теухуа доклад?
Еджак1уэм:Сэ
«1уащхьэмахуэ» журналым къыщызгъуэтащ Кулиевым теухуа материал хьэлэмэт
Хэкул1
«1уащхьэмахуэ» журнал
Балъкъэр
поэзием и мызакъуэу, СССР-м и лъэпкъыбэ литературэм куэдк1э узыщыгугъ хъун
усак1уэ къызэрыхыхьэм пасэу гу лъатат Къайсын и япэ усэхэм щыгъуазэ зызыщ1а
тхак1уэ ц1эры1уэхэм. Кулиевым и усэхэм 1930-40 гъэхэм псалъэ гуапэхэмк1э пэджэжахэм
ящыщт Пастернак Борис, Тихонов Николай, Твардовский Александр, Кедрин Дмитрий,
нэгъуэщ1хэри. Зи псэри зи гъащ1эри усыгъэм анэмэт хуэзыщ1а а л1ы щэджащэхэр
щыуатэкъым Кулиев Къайсын дуней псом ц1эры1уэ щыхъун усак1уэ телъыджэ
къыхэк1ыну щыжа1ам щыгъуэ. Абыхэм къагуры1уат гъащ1эр къыщыуш пщэдджыжьыр
ф1эхъус-сэлам дахэк1э къезыгъэблагъэ («Сэлам, пщэдджыжь!») усак1уэм и псэр
зэрыкъабзэр, ар Алыхьым усэным къызэрыхуигъэщ1ар.
Апхуэдэ
щ1алэуи къыщ1эк1ащ Шэджэм аузыщхьэм къыщалъхуа Къайсын. Зи адэр пасэу дунейм
ехыжа сабийм игъэунэхуат апхуэдэм къытепсыхэ хабзэ хьзаб псори. Ауэ щ1алэ
ц1ык1ур абыхэм къызэф1агъэщ1акъым, ат1э япсыхьащ: къэзыухъуреихь мылылъэ
къырхэм я быдагъыр, я къабзагъэр зыхэзыщ1эу, къуршыбгъэхэм зэрыза1эт лъагагъыр
зи хъуэпсап1эу, и къуажэгъу 1эщыхъуэхэм, щак1уэхэм я дуней тетык1эм дэплъейуэ
гъащ1э гъуэгум техьа Къайсын школми хъарзынэу щеджэу, зэрылъэк1к1э унагъуэми
зыщ1игъакъуэу къэхъуащ. Хэлъэт и1эт, гурыхуэти, абы псынщ1эу къипхъуатэрт
нэхъыжьхэм 1урылъ уэрэдхэри, хъыбархэри, я бзэм и дахагъри.
Школым
къыщ1иха щ1эныгъэм нэмыщ1, усэнми зи гур къыхуэушауэ Шэджэм аузым къыдэк1а
щ1алэщ1эм Налшык къалэм куэдрэ зыщи1эжьакъым — артистыгъэм хурагъэджэну Мэзкуу
ягъак1уэр адыгэ, балъкъэр щ1алэгъуалэ гупи Кулиеври абыхэм яхохуэ. Дауи, щ1алэм
куэдк1э къыхуэщхьэпащ къэралым и къалащхьэм щигъэк1уа илъэсхэр: а лъэхъэнэм абы
щыгъуазэ зыхуещ1 дунейпсо литературэм, искусствэм, тхак1уэшхуэхэр, артистхэр,
композиторхэр, сурэтыщ1 ц1эры1уэхэр зрегъэц1ыху.
Мис
абдежхэращ Кулиев Къайсын усыгъэм и 1эф1ып1эхэр нэсу щызыхищ1ар, езыри
литературэм и гъуэгум быдэу щытеувар. Арщхьэк1э, еджэныр зэпигъэун хуей мэхъу:
къулыкъу щищ1эну дзэм яшэ. Ауэрэ Хэку зауэшхуэр къохъейри, къалэмым щ1ыгъуу
1эщэри къещтэ. Парашютистхэм яхэту зэуэнри журналист лэжьыгъэри зэдэзыхь
сэлэт-усак1уэм и къалэмыпэм къыщ1эк1 тхыгъэхэр щ1эх-щ1эхыурэ радиок1э къат.
Ахэр къытохуэ «Сын Отечества», «Правда», «Красная звезда» газетхэми,
журналхэми.
Кулиев Къайсын яхэтащ Мэзкуу, Орел, Ростов къалэхэм, Украинэм,
Прибалтикэм, нэгъуэщ1 щ1ып1эхэми фашистхэр щыхэзыгъэщ1а ди сэлэтхэм. Маф1э
лыгъэм щызэрихьа л1ыхъужьыгъэхэм папщ1э кърата дамыгъэ лъап1эхэр зи бгъэм
къыхэлыдык1 сэлэт хахуэм, зи тхыгъэхэмк1э зауэ зэманым къэралым ц1эры1уэ щыхъуа
усак1уэм щ1акъуэ баш и1ыгъыу лъахэм къегъэзэж. Арщхьэк1э щ1ап1э нэщ1 къихьэжауэ
къыщ1ок1: леишхуэ зытехьа и лъэпкъыр ирашати, езыми еунэт1 къэзылъхуахэмрэ
къыдалъхуахэмрэ къыщыхута щ1ып1э жыжьэхэм.
Алыхьым
къыхуигъэщ1а къалэмыр Кулиев Къайсын абыи щигъэт1ылъакъым — и гур етауэ, и псэ
1ыхьэ хилъхьэу ар и лъэпкъым емышыжу хуэлэжьащ. И лэжьыгъэри псыхэк1уадэ
хъуакъым: балъкъэр усак1уэшхуэм и къалэмыпэм къыщ1эк1а тхыгъэхэр зэрыт тхылъ
бжыгъэншэхэм ящыщ 1эджэ нобэ щ1ы хъурейм щызэ1эпах. Езы усак1уэшхуэр дунейм
ехыжами, абы и творчествэм и ф1ыгъэ куэд хэлъщ ди лъахэри ди лъэпкъхэри дуней
псом нэхъыф1у къыщац1ыху зэрыхъуам, сыту жып1эмэ, апхуэдэ зэф1эк1 ябгъэдэлъщ гу
къабзэрэ псэ дахэк1э къагъэщ1а художественнэ тхыгъэхэм, аращ ахэр лъэпкъ
дамыгъэ щ1эхъури, а дамыгъэ лъап1эр зи 1эужьыр хэкул1у щ1абжри.
Егъэджак1уэм: Упсэу материал
хьэлэмэт къэбгъуэтащ. «1уащхьэмахуэ» журналым феджэ, ц1ык1ухэ, абы ди
тхак1уэхэм теухуа куэд, ятха тхыгъэхэр къыщывгъуэтынущ.Хэт иджыри лъыхъуа,
къигъуэта тхак1уэм теухуа материал хьэлэмэт?
Сэ материал
гъэщ1эн къыщызгъуэтащ интернетым:
Илъэсит1 енк1э
щагъэхьэзыращ Игорь Крутойрэ Дмитрий Хворостовскэрэ Москва, Нью-Йорк,
Лондон я студиехэм опернэ шоу «Дежавю». Илъэсит1к1э къалъыхъуащ абыхэм уэрэд,
24 хъу композицэр зэпызыщ1эн. Игорь Крутой къещ1эж илъэс 25-рэ ипэк1э макъамэ
зыщ1илъхьауэ щыта Къайсын Кулиевым и и псалъэ зыщ1элъ «Музыкэ» уэрэдыр.
Хворостовскэм зэрыжи1эжымк1э проектым хэт уэрэдхэм ар псом нэхърэ нэхъ ф1ыуэ
илъагъут.
Печальна и чиста,
Как жизнь, людьми
любима,
Как жизнь, ты
непроста,
Как жизнь,
непостижима, МУЗЫКА!
Везде, в любом
краю,
Летишь ты с губ и
клавиш.
Свистящую змею
И ту застыть
заставишь, МУЗЫКА!
Уэрэджы1ак1уэ
ц1эры1уэ Аллэ Пугачевэ, «Судьба» уэрэдымк1э куэдым къац1ыхуам,
зэрихъуэк1ат уэрэдым и иужь дыдэ едзыгъуэр.
«Та женщина
которую люблю» жыхуи1эр хъуат «женщиной которая поет». Усэр зей Къайсын зык1и
и жагъуэ ищ1атэкъым ар.
Судьба, прошу, не
пожалей добра,
Терпима будь, а
значит, будь добра,
Храни ее и под
своей рукою
Дай счастья ей, а
значит, дай покоя
Той женщине,
которую люблю.
Егъэджак1уэм: Упсэу, хъарзынэу бгъэхьэзыращ, материал хьэлэмэт
дебгъэдэ1уащ.
Еджак1уэм: Сэ сылъыхъуащ Кулиевым и фэеплъ сын здэщы1эхэмрэ абы и ц1эр зезыхьэ
щ1ып1эхэмрэ.
И фэеплъ сынхэр:
Къайсын Кулиев и фэеплъ сын Налшык къалэм и проспект езы Кулиевым и
ц1эр зезыхьэм тетщ.
Мемориальнэ комплекс «Лъэбакъуищэ Кулиевым деж» («Сто шагов к Кулиеву»)
езыр къыщалъхуа Эл-Тю-Бю къуажэм дащ1ыхьащ ар ф1ыуэ зылъагъу и хэкуэгъухэм.
И фэеплъ сын щагъэуващ езы тхак1уэр щыпсэуа и пщ1ант1э
унэ-музей ящ1ам, Шэджэм къалэм.
Тхак1уэм и ц1эр зэрахьэ:
Налшык и зы проспект, Балъкъэр драмтеатрым, Шэджэм къалэм и зы уэрам,
Нижний Чегем дэт еджап1эм, Тырнауз дэт Щэнхабзэ унэм, Ингушетем и зы уэрамым,
Бишкек (Киргизие) дэт библиотекэмрэ и зы уэрамрэ, Индием и еджап1эрэ и музейрэ,
Тыркум и къалэ Анкара дэт паркым, н.
Егъэджак1уэм: Упсэу, хъарзынэу бгъэхьэзыращ, материал хьэлэмэт
дебгъэдэ1уащ. Н1э, иджы дигу къэдгъэк1ыжынщ тхак1уэм и анэ ф1ыщэу илъагъум
хуигъэза псалъэхэм щыщ зы.
-Щы1эу къыщ1эк1ынкъым тхак1уэ анэм и образ уардэр къызыхэщ тхыгъэ имы1эу.
Анэр дунейм тетыху лъэк1ыр и быным хуищ1энущ. Бынк1э насыпыф1э хъуа
анэм нэхъ хъуэпсэгъуэ щы1экъым, ауэ бынк1э гузэвэгъуэ зылъэгъуа анэм
нэхърэ нэхъ гу1эгъуэ зытелъи щы1экъым.
Тхак1уэ, усак1уэ сыт хуэдэ лъэпкъым щыщри анэм и темэр псори зыгъэгумэщ1у,
псори зытетхыхь темэу щытщ. Балъкъэр лъэпкъым къахэк1а усак1уэ гъуэзэджэ
Къайсын Кулиевым и «Анэ» усэр хэт ищ1эжрэ? Усак1уэм и анэм хуи1э лъагъуныгъэр
сыт хуэдэ гукъэк1ыжхэмк1э къыщигъэлъэгъуэжрэ мы тхыгъэ хьэлэмэтым? Хэт
къеджэжыфын а усэм?
Еджак1уэр:
— Кулиев Къайсын «АНЭ»
Сэр папщ1э жеиншэу
Нэху куэдхэр уэ бгъэщт
Ц1э лейхэр бжыгъэншэу
Уахэдэу къысф1эпщт.
Уи макъыр сэ си псэт,
Сигу хуабэ къысхуищ1т.
Окопэм сыщисми,
Зэхэсхыу къысф1эщт.
Зауэшхуэм и гъуэгуу
Гъуэгу к1ыхьу сэ ск1уам
Слъэгъуакъым уи нэгум
Гуак1уагъэк1э тек1уа.
Уи нит1ым нэхъ гуапи
Слъэгъуакъым зым ей,
Уи шхыным нэхъ 1эф1и
Ехакъым си джий.
Уи 1ит1у си цейхэр
Зыдыжу щытам
Хуэдэ1э дунем-т1э
Сэ сщ1эркъым тетау.
Егъэджак1уэм: Хэт ищ1эрэ гум къехуэбэк1 анэм теухуа усэ ди адыгэ тхак1уэхэм
ятхауэ?
Еджак1уэм: Сэ сигу къинауэ щытщ К1ыщокъуэ Алим и «Уи адэжь и унэ къэгъэзэж» усэр.
Сыхуейт сэ абы фезгъэдэк1уэну.
Уц1ык1уу уи гум ибубыдэр
Дунейр бухыхук1э имыхун.
Си анэм ноби и джэ макъыр
Зэхэсхмэ, гъуэгур жыжьэ схунщ.
Седжэну жыжьэ сыщагъак1уэм,
А махуэр ноби сэ сощ1эж,…..
Мыкъуэжь Анатолэ и «Псалъэ жагъуэ» усэм щыгъуазэ сызэрыхъурэ сэ сыхуосакъ си анэ
дыщэм и жагъуэ зэрызмыщ1ыным. Усак1уэр икъук1э гугъу ирегъэхь анэм къыжьэдэхуу
жри1а псалъэ гуауэм.
Зэгуэрым семыгупсысу
Зы псалъэ къызжьэдэк1ат.
Ар мамэ и гущ1эм нэсри
И нэпсхэр къыщ1игъэк1ат.
К1иякъым мамэ.
Схуэшхыдэу
Зы псалъи къызжимы1ат.
И 1элъэщ1 к1апэм щэху дыдэу
И нэпсхэр к1уэц1игъэпщк1уат.
А нап1эзып1эм си псалъэм
Сык1элъыпхъуэнут слъэк1ам,
Ауэ шэм хуэдэкъэ псалъэр-
Къимыгъэзэж п1эщ1эк1ам.
Сымыщ1эу сщ1энур, сыхэплъэу,
Сэ махуэ псор есхьэк1ат:
Мамэ и жагъуэ хъун псалъэ
Щхьэ си жьэм къыжьэдэк1а?
Сэ шыгъушыпсып1эм сыхэлъу
Жэщ к1ыхьыри езгъэк1уэк1ат:
Зи псэм щыщ хъуахуэ къысхэлъым
Сэ дауэ сегуэуэк1а!
Анэгухэм нэхърэ нэхъ п1ащ1э,
Нэхъ махэ умыгъуэтын,
Зы мыхьэнэншэу къыпф1эщ1ри
Яхуохъур ахэм удын.
Дахущывгъэт нэхъ гумащ1эу,
Анэхэм дахуэвгъэсакъ.
Сэ псалъэ жагъуэ жыс1ар зэ
Зезгъэ1этауэ си макъ-
Тенауэ,къупщхьэ къысф1эщ1у,
Иджыри ф1элъщ си тэмакъ.
Егъэджак1уэм.
— Ц1ык1ухэ, тхъумэнумэ зы дахагъ, зы 1эф1агъ, зы гуапагъ
анэхэм дэ зэик1 ягу девмыгъауэ, я жагъуэ дывмыгъэщ1.
-Сыту къезэгърэ мыбдеж драматург ц1эры1уэ
1ут1ыж Борис и псалъэ уигу къэбгъэк1ыжыну:
«Анэхэр- ар псынэщ, ар псысэщ, ар — Псатхьэщ, ар тхьэм
и тхьэжщ».
Анэм теухуа псалъэжьхэр жа1э:
Анэр нэм хуэдэщ; Анэ зимы1эм гу1эр и махуэщ; Анэ бгъафэрэ хъурыфэ
джэдыгурэ; Анэр нэщи, адэр лъэпкъщ;Анэм и быным хуищ1эр ф1эмащ1эщ; Анэм
къуипэсыр гунэсщ; Анэм къуитыр 1эф1щ; Быныр псэм и хъуахуэщ.
Егъэджак1уэм: Сочиненэ зыгъэхьэзыра гупым дедэ1уэнт иджы.
Анэпсэр – ар Псатхьэщ.
Анэпсэр- ар псынэщ, ар псысэщ, ар Псатхьэщ,
Ар тхьэхэм я тхьэжщ.
А тхьэр тщхьэщытыхукIэ тхьэгъусэу,
Дэ сытри тлъэкIын ди гугъэжщ.
IутIыж
Борис
Си мамэ, си мамэ дыщэ! Сыту хуабагъэ куэд щIэлъ псэм къехуэбылIэ мы
псалъэ дахэм. Си мамэ! Аращ сэ сызэреджэр мы Дуней псом нэхъ гъунэгъу дыдэу,
нэхъ щабэу, гуапэу, IэфIу тет цIыхум. Анэгум нэхъ гумащIэ щыIэу къыщIэкIынкъым.
И жагъуэ зэи пщIы хъунукъым анэм, абы и гъащIэр, и узыншагъэр хъумэн хуйещ.
Анэр яхъуэжыркъым, ар ет1уанэуи бгъуэтыжынукъым. Аращ IутIыж Борис и усэм
къыщиIуатэр: «Анэпсэр — ар псынэщ, ар псысэщ, ар Псатхьэщ, Ар тхьэхэм я
тхьэжщ».
Гу щабэ, гу хьэлэл
зиIэ цIыхущ си мамэ. Сэ икъукIэ срогушхуэ абы. Ар сэ си ныбжьэгъущ, си
псэлъэгъущ, си хъумакIуэщ. СыткIи сэбэп къысхуохъу си мамэ дыщэ. Куэдрэ къохъу
мамэ къысхуищIэ псори сэ занщIэу къыщызгурымыIуэ. Мамэ цIыхуфIщ, псэ хьэлэл
зиIэщ, куэдым сэбэп яхуохъуф. Кулиевым и усэм къызэрыщи1уатэщи, анэм нэхърэ
нэхъ 1эф1у пщаф1и, и макъым хуэдэу гуапи, и 1эхэм нэхъ щаби, ц1э лейхэр
зимыгъэнщ1у къыпхуэзыгъутыфи дунейм теткъым. «Зауэшхуэм и гъуэгуу Гъуэгу
к1ыхьу сэ ск1уам Слъэгъуакъым уи нэгум Гуак1уагъэк1э тек1уа» щыже1э усак1уэм и
«Анэ» усэм.
Анэ иIэху цIыхур сабийщ. Анэм дежкIэ быныр балигъ зэи
хъуркъым. Сыт ныбжьым имытми, анэм и быныр псэкIэ егъафIэ, гукIэ щабэу
йодэхащIэ, нэм имылъагъу къарукIэ ехъумэ. Сэ си мамэ си напщIэщ. Согушхуэ
икъукIэ апхуэдэ мамэ сызэриIэм щхьэкIэ.
Махуэ къэс солъагъу си анэр, ауэ занщIэу сигу къыщыпылъадэкIэ, и
теплъэр си нэгу IупщIу къысхущIэгъыхьэркъым. Нэр есэщауэ ара, хьэмэрэ, слъагъуху
щIэ гуэр, IэфIыгъэ, гуапагъэ хэслъагъуэрэ? СщIэркъым… Сэ сщIэр зыщ: си мамэ
зыми ещхькъым. Сэ си мамэ ещхьщ жэщ кIыфIыр зыгъэнэху вагъуэм, уафэгум
къилыдыкI дыгъэм, дуней дахэм и теплъэм.
Езгъэлейуэ къыпщыхъурэ?! Хьэуэ, сэ абы хужысIэр
мащIэщ, е, пэжыр жыпIэмэ, зыри абы хужысIэфыркъым. Мы дуней псом тету пIэрэ
анэм и теплъэр, и щытыкIэр къызэрыпIуэтэфын псалъэ. Хэту пIэрэ анэм гъунэгъущэу
епхьэлIэ хъун псалъэ лIэщIыгъуэ Iэджэ зи ныбжь си лъэпкъым и бзэ къулейм? Хэту
къыщIэкIынущ, ауэ сэ ахэр къысхуэгъуэтыркъым, схуригъэкъуркъым,
схузэхуэхьэсыркъым. Схуригъэкъуркъым псалъэхэр, си мамэ къызэрывэзгъэцIыхун.
Ар, си мамэ дыщэр, зыми ещхькъым, мы дуней псом цыхуу тетым ялейщ. Мы дунейм
цIыху тетыр зыгуэрхэм я мамэщ. Анэм быныр гурэ псэкIэ елъагъу. Дэтхэнэ бынми и
къалэнщ анэр фIыуэ илъагъуну. Сэ сыхуейт, нобэ ар зымыщIэжхэм, анэ зыгъэгузавэ,
зыгъэгуIэхэм мыпхуэдэ псалъэхэмкIэ захуэзгъэзэну:
Анэгу щабэр сыту уIэгъуафIэ,
Зы нэпс закъуэм ар егъэпIейтей.
Маржэ, фхъумэххэнум зы дахагъ,
Анэхэр фэ зэик1 фымыгъагъ.
Анэр гуIэм, щIылъэри гуIэнущ,
Тетыжынкъым дунейм зы гуапагъ.
Маржэ, фхъумэххэнум зы дахагъ,
Анэхэр фэ зэик1 фымыгъагъ.
( Джэдгъэф Борис «Анэхэр фэ зэик1 фымыгъагъ»)
Ет1уанэ сочиненэм къеджэнщ
Си анэ, си анэ дыщэ!Си анэ лъап1э!
Хэт хъуну си анэр! Си анэр си сабиигъуэр дахэ, щ1эращ1э,
гум имыхужын зыщ1 анэщ. О, сыту куэд хужыс1эфынт сэ си анэм, ауэ зы
жы1эгъуэк1э, зы тхыгъэ сочиненэк1э гугъущ и щытык1э псори, и
1уэхущ1афэхэри, и дахагъри, ц1ыхугъэу хэлъри къэп1уэтэну.
Хэт, е сыт хуэзгъэдэфыну сэ си анэм? Зыми.
Сэ зэи згъэлъэп1акъым дыщэ к1анэр,
Слъытар лъап1агъэу псэ зыхэтыращ.
Си лъахэр, е зи нэху къесхьэк1 си анэр
Хуэзгъадэм дыщэм – згъэпудауэ арщ – щыже1э «Сэ зэи згъэлъэп1акъым дыщэ
к1анэр» и усэ хьэлэмэтым Махуэл1 Нарзан.
Кулиевми и «Анэ» усэм гу лъыдегъатэ анэм и нэм жей къемык1уэу жэщ
куэдк1э быныр зэрип1ыр, ар емызэшу ит1ани ц1э лей 1эф1хэр быным къыхуигъуэту, а
т1ур зэпэ1эщ1э хъуами т1уми я гур зэпыщ1ауэ зэрыщытым.
Уи макъыр сэ си псэт,
Сигу хуабэ къысхуищ1т.
Окопэм сыщисми,
Зэхэсхыу къысф1эщт.
Си анэр щ1алэщ, дахэщ. Мы дунейм тет анэ псом нэхърэ
нэхъыф1щ. Ар ц1ыху щабэщ, псэ къабзэщ, жыджэрщ, езэш зимы1эщ,
псэемыблэжщ. Абы и псэр къыттегужьеик1ауэ деп1. Ди анэр дэ ди
гъэсак1уэщ, ди ущияк1уэщ. Абы и псалъэ шэрыуэхэм куэдым дыщ1агъэджык1.
Зэпеуэ инхэм, школ кружокхэм дыхэтщ, а псом къыдэк1уэуи «5»-к1э доджэ.
Апхуэдэ ехъул1эныгъэхэр ди1энымк1э псэемыблэжу хузэф1эк1 псомк1и
къыддо1эпыкъу, дытрегъэгушхуэ, гукъыдэж, дэрэжэгъуэ къыдет ди анэ дыщэм.
«Пщ1э лей щы1экъым, пщ1эф псори щхьэпэщ»- аращ ди анэм дэ
къыджи1эр, дызэригъэ1ущыр. Къыдджи1э къудейкъым, ат1э ик1и сыт хуэдэ 1уэхуми
хуэ1эк1уэлъак1уэ дызэрыхъуным дыхуегъасэ. Дыщысабий дыдэм щыщ1эдзауэ ди
анэм и ущие псалъэхэм, хъыбархэм, таурыхъхэм куэдым дыхуагъэсащ, ф1ымрэ
1еймрэ зэхэдгъэк1ыфу дащ1ащ.1уэхуф1 куэдхэр, 1уэху щхьэпэ инхэр
дигъэщ1эным къыдэк1уэу ди анэм хабзэм, нэмысым, адыгагъэм сыт щыгъуи
дыхуегъасэ. Ахэр псом я щхьэу ц1ыхум бгъэдэлъын хуейуэ зэрыщытыр
къыдгурегъа1уэ. «Нэмыс зи1эм – насып и1эщ», «Пщ1эрэ щытхъурэ къащэхуркъым –
ар къалэжь» къыдже1э ди анэм.
Гъунэрэ нэзрэ зимы1э ф1ыгъуэщ ди анэм и псалъэ 1ущхэр, к1эух
зимы1э насып лъагъуэщ абы тхухиш гъуэгур.
Си анэ дыщэ, псом нэхърэ нэхъ лъап1э! Щрет уи гъащ1эр
бын насыпк1э, гуф1эгъуэк1э, зэгуры1уэныгъэк1э гъэнщ1ауэ.
Егъэджак1уэм: Нт1э, дэ нобэ дызэдэ1уа сочиненэхэм къыхощ сабий
дэтхэнэми и анэр ф1ы дыдэу зэрилъагъур. Ди урокыр зытеухуа Кулиевми и анэр и
псэм щыщу зэрыщытым гу лъыттащ. Къэзылъхуа и анэм зэрыхуэпэжым хуэдабзэу ар
хуэпэжт и лъэпкъ къызыхэк1ам. Леишхуэ зытехьа и лъэпкъыр хэкум ирашауэ
кърохьэл1эжри, езыми еунэт1 къэзылъхуахэмрэ къыдалъхуахэмрэ къыщыхута щ1ып1э
жыжьэм.
Къайсын абыи щигъэт1ылъакъыми къалэмыр — и гур етауэ, и псэ 1ыхьэ
хилъхьэу ар и лъэпкъым емышыжу хуэлэжьащ. И лэжьыгъэри псыхэк1уадэ хъуакъым:
балъкъэр усак1уэшхуэм и къалэмыпэм къыщ1эк1а тхыгъэхэр зэрыт тхылъ бжыгъэншэхэм
ящыщ 1эджэ нобэ щ1ы хъурейм щызэ1эпах. Езы усак1уэшхуэр дунейм ехыжами, абы и
творчествэм и ф1ыгъэ куэд хэлъщ ди лъахэри ди лъэпкъхэри дуней псом нэхъыф1у
къыщац1ыху зэрыхъуам, сыту жып1эмэ, апхуэдэ зэф1эк1 ябгъэдэлъщ гу къабзэрэ псэ
дахэк1э къагъэщ1а художественнэ тхыгъэхэм, аращ ахэр лъэпкъ дамыгъэ щ1эхъури, а
дамыгъэ лъап1эр зи 1эужьыр хэкул1у щ1абжри.
Апхуэдизу зи лъэпкъым хуэпэжу псэуа Къайсын езыр яхэмытыжми икъук1э
пщ1эшхуэ и къыхуащ1ащ и лъэкъэгъухэм. Хэт игъэхьэзырауэ п1эрэ «Кулиевым деж
лъэбакъуищэ» проектым теухуа материал?
Тхьэгъэзит Зубер Кулиевым теухуауэ и гукъэк1ыжхэр
Кулиевым ди республикэм и тхак1уэхэм, псом хуэмыдэу тхак1уэ
ныбжьыщ1эхэм, и нэ1э тригъэту зэрыщытам и щыхьэтщ тхэн щ1эзыдзэхэм зэпымыуууэ
зэрыдэлэжьар. Абы и щапхъэ къэсхьыну сыхуейт си щхьэк1э си нэгу щ1эк1ауэ.
Илъэс зыкъом и пэк1э Къэбэрдей-Балъкъэрым и литературэмрэ и искусствэмрэ
я махуэхэр Москва щек1уэк1ырт. «Дружба народов» журналым и редакционнэ
коллегэм хэтхэм я зэ1ущ1эм драгъэблэгъат. Кулиевыр сэ къызоупщ1» «Урысыбзэк1э
зэрадзэк1ауэ, ауэ зыщ1ып1и трамыдзауэ усэ п1ыгъ? Ярослав Смеляков
едгъэлъагъунщ»-, же1эри. Абы щыгъуэ урыс тхак1уэшхуэм и 1эмыщ1э илът журналым
усыгъэмк1э и отделыр. Сэ Къайсын жес1ащ си усибл «Дружба народов» журналым
зэрытрадзэнумк1э Москва дыкъэк1уэным и пэк1э хъыбар къызэрызагъэщ1ар. Кулиевыр
и гурэ и псэрэ къыбгъэдэк1ыу къызэхъуэхъуащ. Редколлегием и зэ1ущ1эр иуха иужь,
абы Ярослав Васильевич и кабинетым сыщ1ишэри сригъэц1ыхуащ: «Мы щ1алэр а зи усэ
гуп тевдзэ Тхьэгъэзитыр аращ». «Молодая гвардия» тхылъ тедзап1эм къыщыдэк1а
къудейуэ Смеляков езым и усэ сборник и 1э щ1элъу къызитащ. А тхылъым щхьэк1э сэ
авторым и мызакъуэу Къайсыни нобэр къыздэсым ф1ыщ1э хузощ1.
Дыщызэбгъэдэк1ыжым кулиевым зыкъызэкъуихри щ1эупщ1ащ: «Ярослав
Васильевич, Зубер теухуауэпсалъит1-щы стхы хъуну? Абы и усэхэр нэхъапэми Москва
щытрадзащ, ауэ мыр къалащхьэм къыщыдэк1 журналым итыну япэ усэ гупышхуэщ».
Смеляков: «Ар хъарзынэ дыдэ хъунт. Дапщэщ пхуэтхын?»- щыжи1эм Къайсын занщ1эу
жэуап итащ: «пщэдей къэсхьынщ!» Сэ ар згъэщ1агъуэри занщ1эу усак1уэм
сеплъащ,- пщыхьэщхьэм ар зэ1ущ1э к1уэн хуейт гуп псом ящ1ыгъуу. Къыщысыжынур жэщыбгырт,
пщэдджыжьым жьыуэ лэжьэн щ1идзэнут- ауэ Кулиевыр къыпыгуф1ык1ащ: «Сэ сыщылажьэм
зэи сешыркъым, сымыжеиххэми мэхъу»- жи1эу. Жэщым хьэщ1эщ дызыщ1эсым Къайсын
щитха псалъэпэр и1эуи си усэхэр традзауэ щытащ.
Зэгуэрым Центральнэ телевиденэмк1э Москва щыщ усак1уэ гуп Къайсын
яхэту къагъэпсалъэрт. Езыгъэк1уэк1ыр Алексей сурковти, абы Кулиевым псалъэ
кърет усэ къригъэджэну. Дакъикъитху ф1эк1а зэмануи усак1уэм и1этэкъым. Ит1ани
Кулиевыр щ1алит1ым — Гуртуев Салихьрэ сэрэ Руставели и поэмэр адыгэбзэрэ балъкъэрыбзэк1э
зэрызэддзэк1ам- тепсэлъыхьри, абы и ужьк1эщ и усэхэм къеджэу щыщ1идзар.
Къайсын Кулиев 1985 гъэм, июным и 6-м щ1этлъхьэжащ. Сэ усак1уэм и бэным
сыщхьэщыту Пушкинрэ Лермонтовымрэ сигу къэк1ыжауэ сегупсысырт: «Нобэ Александр
Сергеевич Пушкин къыщалъхуа махуэщ. Уэлбанэщ, уэшхыр кърек1ых Мартыновым и шэм
Михаил Юрьевич Лермонтовыр щиук1а Махуэ хьэлъэм ещхьыркъабзэу».
Пушкин къыщалъхуа махуэ, Кулиевыр щыщ1алъхьа махуэ…
А махуэ жагъуэм и жэщ дыдэм сэ стхащ «Поэзие хьэдзэ» — жыхуи1э усэр:
Сэ
Пушкиным и площадым сытетщ
Сощ1эж сэ: апхуэдизк1э
Уэ ф1ыщэу плъагъути Пушкин,
Сызэупщ1ыжу къэхъурт:
«Сыт игу нэхъ к1эрыпщ1ар?»-
Пушкин ? Е к1эншэ гъащ1эр?»
Иджы къызгуро1уэжыр:
Уи дежк1э а псалъит1ым
Зыт купщ1э яхуэхъуар…
Ауэ ажал мыупщ1эм
Дэ уи пкъыр т1эщ1ихами,
Уи лъахэм, лъэпкъым я гум
Абы ухуимыхын:
Дэ Пушкинк1э дызэджэ
Поэзие щхьэмыжым,
Къайсын, уахътыншэ хьэдзэу
Щытыху щ1ыр ухэлъынщ!
Францием щы1ауэ къэк1уэжауэ «Дауэ ек1уэк1а зэ1ущ1эр?»- жыс1эу
сеупщ1ыгъат усак1уэм. Ноби сщыгъупщэжкъым Къайсын къызитауэ щыта жэуапыр: «Дауэ
къыпщыхъурэ, Зубер? Зэпымыууэ ди Шэджэм сепщ1ыхьащ». К1ыщокъуэ Алими ещхьу ар
нэхъуеиншэт и лъахэмк1э, зигъэнщ1ыртэкъым и Шэджэмк1э. Мыпхуэдэу етх абы :
Сэ зэхызощ1э, сыщалъхуа щ1ы,
Уи фо и 1эф1агъи, уи шыгъу и дыджагъи.
Сэ куэдрэ къысхуихуащ Кулиевым сригъусэу рабочэхэм, колхозхэтхэм ,
студентхэм, еджак1уэ ц1ык1ухэм са1ущ1эну. Усак1уэр апхуэдэ зэ1ущ1эхэм куэдрэ
къыщеджэ и хабзэт «Псыежэхым пщащэм зыщегъэпск1» жыхуи1э лирическэ усэ
хьэлэмэтым. Ар сэ зэрызэздзэк1ар ищ1эрти, 1эмал имы1эу къыщ1игъужырт: «Сэ си
ныбжьэгъу нэхъыщ1э Зубер мы усэм адыгэбзэк1э иджыпсту къыфхуеджэнщ». Сэри сыкъеджэрт:
Псыежэхым пщащэм зыщегъэпск1.
Дыгъэр гуапэу абы къыхуоплъэк1:
Дыщэ 1эпэр дамэм трилъхау.
Къауцып1эу. Псым хъыджэбзыр хэлъщ.
Жыг къудамэ ныбжьыр къыбгъэдэлъщ.
Губгъуэм ит удз ц1ык1ухэм заущэху.
Псым 1улъ мывэм я гум загъэпсэху.
Псыежэхым пщащэр ныхосыхь.
Л1эжкъым зыри, щымы1эж бэлыхь.
Дунейм жьапщи уаи темытыж,
Лъахэ псоми лъэхъуэщ имытыж,
Щ1ы хъурейм зы зауи щемык1уэк1…
Псыежэхым пщащэм зыщегъэпск1.
Усак1уэшхуэ, тхак1уэшхуэ дунейм щехыжк1э дэ жыт1э ди хабзэщ: «Ар л1ащ,
ауэ абы и тхыгъэхэр уахътыншэщ», — абык1э ди гур дгъэф1у. Ди гумрэ ди псэмрэ
щыщ1эр а псалъэхэм ямыгъэк1эщхъэфми, дрогушхуэ Кулиев Къайсын и нэк1э иджыри
куэдрэ, куэд дыдэрэ зыгуэр ди бгыжьхэм зэреплъынум, усак1уэм и псалъэ
щыпкъэхэмк1э щалъхуа щ1ыналъэм зэрепсэлъыл1энум. Абы шэч хэлъкъым:
Гу къабзэ, псэ хьэлэлу дунейм тет ц1ыху псоми Къайсын захуигъазэрт
мыпхуэдэ псалъэхэмк1э:
Насып фи1эну сэ сынывэхъуэхъуу
Мэз пхъэгулъей къудамэ фхузоший.
«Сэри, сызэрызэхимыхыжынур сщ1эми, ди усак1уэшхуэм зыхузогъазэ «Мэз
пхъэгулъей къудамэ» зыф1эсща усэмк1э» -, же1э Тхьэгъэзитым.
Ущыщ1алъхьащ уи хадэм- пщ1ыхь к1эншэм ухыхьащ.
Мэз пхъэгулъей къудамэ сэ нобэ къыпхуэсхьащ.
Ар уи адэжь щ1эинти, уи гур абы хуэпт1эщ1т:
Гъэгъа къудамэм уеплъым – хэку псор уэ плъагъу къыпф1эщ1т.
Нэпс шугъэм нэр щ1есык1ыр – уи кхъащхьэм гур щыхощ1,
Уи фэеплъ сыным соплъри – арыххэу сэ къысф1ощ1:
Уи 1ит1у ди къуршыжьхэм хуэпшийуэ щытыгъар,
Уипкъ жам бгъурыплъхьэжу ныбжьэгъухэр зыгъэгъар,
Щызэгуэк1эжу мащэм уи бгъэгум къик1ык1а,
Щ1ыр къызэпхатхъыу – сыну уи кхъащхьэм къытек1а…
С1ыгъ пхъэгулъей къудамэм дунейр къыдонэщхъей,
Ар щок1эзыз си 1эгум, псэ къыхыхьа нэхъей.
Ар дауэ пхуэсшиину, ар дауэ п1эщ1эслъхьэн,
Мывэ хъужа уи 1ит1ыр абы игъэхуэбэн?
Къопсалъэ ахэр: «Плъагъурэ, тщ1этыжкъым зы лъы тк1уэпс.
Дызейм, хуэзак1э гуауэ, зэи щ1игъэк1акъым нэпс,-
Ди бгыжьхэм хуэдэу быдэт… Уэри зы1ыгъ – умыгъ.
Дыгъуасэм ухуеплъэк1ми, нобэм и лъынтхуэр – умыгъ.
…Уэ пхъэгулъей къудамэ уигу къэк1ыу къытхуэпхьар
Ди мывэ 1эгум къилъхьэ – дгъэхуэбэжынщ дэ ар».
Егъэджак1эм: Упсэу, хъарзынэщ. Хэт иджыри зыгуэр къыджи1эн?
Еджак1уэм: Сэ фезгъэдэ1уэну сыхуейт ди тхак1уэ хьэлэмэт Алим Кешоковымрэ Къайсын
Кулиевымрэ зауэ 1энат1эм щызэгъусам теухуа гукъэк1ыжхэм.
Алимрэ Къайсынрэ куэдрэ ялъагъурт зауэ 1энат1э гуащ1эр пэрыту, бийм
ебгъэрык1уэхэм яхэту. Апхуэдэу зауэ гуащ1эм хэту Къайсын у1эгъэ къащ1ат. Алим
ар и пл1эм дэлъу зауэ гуащ1эм къыхихри медсанбатым нэс ихьат. Алим жи1эжырт: «
Къайсын и лъыр апхуэдизк1э къыстелъэдати, пхузэхэхунутэкъым хэт ейми а лъыр —
сысейми си ныбжьэгъум ейми.. Ар госпиталым зэрашэну машинэм ислъхьэу сэлам
зэтхыжа нэужь, Къайсын и цейр зыщехри къысхуедз: «Ф1ыуэ улажьэ!»- жери.
Псэзэпылъхьэп1эм къыхихат Алим и ныбжьэгъур. Абы щыгъуэ къэхъуам К1ыщокъуэм усэ
хуитхыжат лъэпкъ зэныбжьэгъугъэр гуапэу къыхэщу.
-Къайсын урысыбзэк1э ф1ыуэ мытхэфу къэк1уат редакцэм -, же1э Алим.
— Ауэ дэ1эпыкъуэгъу дыхуэхъуащ Гоффеншефер Вениаминрэ сэрэ.
А зэманым Кулиевым итха «Л1ыук1ым и 1э» рассказыр икъук1э псоми ягу
ирихьат. Бий лъагъумыхъуныгъэр ф1ыуэ зыщыплъагъу , щызэхэпщ1э тхыгъэт ар.
Гитлер и зэрыпхъуак1уэхэр, ди лъахэр, ди ц1ыхухэр яхъунщ1эну, яубыдыну
къэк1уахэт, ауэ я къащхьэ, уэсым щ1игъэнауэ, я 1э 1этахэр къыхэп1иик1ыу
къыщагъуэтыжащ абыхэм.
Пэжыр на1уэ зыщ1 поэтическэ, прозаическэ тхыгъэ Къайсынрэ Алимрэ
ятххэм ц1ыхухэр дихьэхырт. Яф1этелъыджэт гупсысэ куу щ1элъым папщ1э. А зэман
хьэлъэм жэщым уэздыгъэ нэфымк1э жей ямыщ1эу ягъэхьэзырырт абыхэм газетым
традзэну материалхэр.
2) Гъащ1э зыт анэ,гъащ1э зыт анэ,
Узэзгъэщхьынур къысхуэмыгъуэт.
Фагъуэ1уэщ си бзэр,пэлъэщкъым си псэр
Къызэщ1охъае псэ гумэщ1ар.
Блок1 зэманыр,мак1уэр гъащ1эр.Ц1ыхум зехъуэж,1уэхугъуэ гуэрхэри гум щогъупщэж.Ауэ сыт хуэдэ зэмани,сыт хуэдэ лъэхъэник1 гум имыхуу,хуабэу,гуапэу,щабэу илъщ анэр.
Анэ.Сыт хуэдиз 1эф1агърэ гуапагърэ къуитрэ мы зы псалъэм,сыту мыхьэнэ куэд къик1рэ мыбы.
«Анэр анэщ» жып1эмэ,абы псори къок1:укъызэрилъагъури зэрыплъагъужри,къыпхуи1э щытык1эри,хуи1эжри,зэрумыужэгъури укъызэримыужэгъури.Куэдрэ,куэдыщэрэ,уеблэмэ игъащ1эк1э зэрыбгъэпсэунури.Анэм и 1эф1щ япэ дыдэ зыхэпщ1эри,зи хуабэ къыплъысри,зи лъагъуныгъэ мык1уэщ1к1э зозыгъэгъэнщ1ри.Аращ уи унэр дыщэк1э зыблэну яужь итри,псоми нэхърэ нэхъ насыпыф1э уищ1ыну хущ1экъури,игъащ1эк1э къомыфыгъуэну-къомыижынури,сыт хуэдиз ехъул1эныгъэ е къулеягъэ умыгъуэтами.
Гъащ1э мыхъумыщ1эми,зэман бзаджэми азырщ-анэрщ-зызымыхъуэжу къанэр.
3)Анэ псалъэр щыжып1эк1э гущ1эм зыкъыдегъазэ. Абы быным хуи1э лъагъуныгъэм к1э и1экъым, сытым дежи быныр балигъ хъуами, ар сабийщ анэм дежк1э, и гур хуэмыгъуэщ жэщи махуи, мы дуней псом тету п1эрэ адэ-анэм хуэдэу псэ къабзэ гу хьэлэлрэ зи1э нэгъуэщ1 ц1ыху! Анэхэм теухуауэ адыгэ усак1уэхэм я 1эдакъэщ1эк1ыу усэ тхыгъэ куэд ди1эщ
Анэм и гур сытым дежи быным и гъусэщ, аращ анэр нэм щ1ыхуагъадэри, абы и щыхьэтщ мы усэр. Гъащ1эр ехь
И быным тегужьеик1ауэ:
Жьыр къепщамэ
Ф1ощ1 ирихьэжьэн.
Къытехъуам уэлбанэ,
Унэм ар щ1эк1ауэ,
Псыдзэм ихьын ф1эщ1у
Ныпежьэнщ.
4)Ялъэк1амэ, быным и зы щхьэц налъэ хагъэхунтэкъым. Дэк1амэ, къыдэмыхьэжын къаф1ощ1ыр, жьы къепщамэ, ирихьэжьэнк1э шынэу мэпсэу,Джэрыджэ Арсен и усэри абы щыхьэт тохъуэ
Уэшх къожэхыр,уи нэм къыщ1э1эбэр
Умылъагъуубжьыхьэ жэщыр к1ыф1щ.
Гъуэлъыжами къуажэ к1ыхьыр,щ1ыбым
Уэ удэтщи,пщыгъа т1эк1ури псыфщ.
Пщ1эркъым ноби уи къуэм къыщик1ухьыр:
«Хэмыхуауэ п1эрэ зы бэлыхь?»-
Пщ1ант1эм укъыдок1ри,п1ыкъыу бжыхьыр,
Жэщ къетк1ухым и нэм ущ1оплъыхь.Ауэ зэк1э уэ упхоплъ жэщ к1ыхьым,
Къуэм е1этыр гумэщ1ауэ бжэ:
«Бын нэщ1эбжьэм зэи анэ гущ1эм
Щимыщ1ыну дыркъуэ!.»Магъыр бжэр…
5)Ц1ыхур гузэвэгъуэ хэхуэу 1эмалыншэ дыдэу къыщынэм деж, и гур япэ зыхуэжэр анэрщ… И псэм къилъыхъуэр аращ… Фэ гу лъывмытэжагъэнк1и мэхъу, ауэ 1уэхур и нэм щынэсым, фигухэр сэ къызэджащ. Фи псэхэм сыкъышащ …. Анэпсэхэр зэи л1эркъым. Ар бынхэм я гущ1эм щопсэу. Нэрымылъагъуу. Къатемыплъэкъук1ыу.Я ф1ым иригуф1эрэ я 1ейм иригумащ1эу….Бицу Анатолэ
Сыту пасэу жьы ухъуа уэ мамэ,
Сыту пасэу сэ балигъ сыхъуа
Жэщи махуи иджы 1э бдэслъами,
Схуэщ1ыщын сэ щ1алэ уи щхьэц тхъуар?
Сот1ысэх уи гъащ1эм сегупсысуи,
Хъуам уи теплъэ къезытыр гухэщ1.
Зэрешам уэ апхуэдизу уи псэр
Си зэрану куэд хэлъу къысф1ощ1…
Сабиигъуэм и макъамэр,
Псэм гу1эгъуэу къыхо1ук1.
Зы телъыджэ насып хъуаск1эу,
Гукъэк1ыжхэм холыдык1
6) Ц1ыхум гузэвэгъуэ къыщылъысам деж ипэ псалъэу а гузэвэгъуэм къыхихыжыфыр «мамэ» жыхуи1э а псалъэ закъуэрщ.Щ1ым дытетыф дызэрыхъуу,жьым дытесу псым депыджын щ1ыдодзэ. иИсабийм тегужьеик1ауэ,жей лъэпкъ имыщ1эу,абы и псэук1э,п1ык1э хъунум йогупсыс.Анэр сыт щыгъуи быным папщ1эк1э хыхьэфынущ маф1эм.
Сабиигъуэм и макъамэр,
Псэм гу1эгъуэу къыхо1ук1.
Зы телъыджэ насып хъуаск1эу,
Гукъэк1ыжхэм холыдык1
7) Жэщи махуи тетщ уи нэ1э
Тумыгъэк1ыу быным,анэ,
псэ тыншыгъуэ уэ уимы1э
Плъагъухук1э ар бынунэу!
Гущэм тету лъапэр,анэ,
епхьэк1акъым уэ жэщ мащ1э,
абы щхьэк1э зэ гукъанэ
уэ умыщ1у, уогумащ1э!
Си гъунэгъуу къак1у уэ къэт1ысыт,
Къащтэ дзасэр,лыпц1эр сэ згъэжьэнщ,
Мис си дамэм вагъуэу тху щонэхур,
Кремль вагъуэм ар я къуэшщ,уэ пщ1эм.
Жьыбгъэм уэсыр пщ1ант1эм къыдек1утэ,
Нобэ махуэм ещхьти сыщежьар,
Сэ къысф1ощ1ыр ар дыгъуасэ хуэдэу,
Илъэсипл1к1э нобэм упэплъащ.Уи псэлъэк1эу жы1эт»а си дотэ»,
Гуауэ псори хъуащ иджы 1эщ1ыб,
Щ1ы тхьэлъэ1уи,уеблэм ноби содэ,
Сэлэт хабзэу фляжкэм дегъэ1уб.
Ефэ,ди анэ,уэ ипфащ нэхъ гуащ1э-
Гуауэ 1эджэм уи щхьэр хужь ящ1ащ,
Ефэ,уи къуэу къэк1уэжами папщ1э,
Куэди нэпсу щэхуу уэ плъэщ1ар.
9)Гъащ1э щыхъук1э, 1эджэми дыхуозэ, 1эджи щыдолъагъу, щызэхыдох, псалъэ гуапи псалъэ жагъуи. Щы1эу п1эрэ адэ-анэр 1эф1у зымылъагъу е абыхэм я гумм ежэл1эн псалъэ жагъуэ езыпжсыфын бын? ! Хьэуэ, щы1эн хуейкъым апхуэдэ! Гупсыси псалъэ, зыплъыхьи т1ыс щ1ыжа1эри аращ. Демыгупсысу жыт1а псалъэ жагъуэр анэм и гум зэреуэр,ар абы зэрызэхищ1эр къыдегъащ1э Мыкъуэжь Анатолэ итха усэ «Псалъэ жагъуэ».
Зэгуэрым семыгупсысу
Зы псалъэ къызжьэдэк1ат.
Ар мамэ и гущ1эм нэсри
И нэпсхэр къыщ1игъэк1ат.
К1иякъым мамэ.
Зы псалъи къызжимы1ат.
И 1элъэщ1 к1ёапэм щэху дыдэу
И нэпсхэр к1уэц1игъэпщк1уат…
10) Хъийм ик1ауэ бийхэм загъэпхъашэт,
Шэхэр уэфу къуажэ ц1ык1ум дапхъэрт.
К1ыф1у,щ1ы1эу щ1ыунэ бэнзэвым
Ист фыз гуэр и бынхэм тегузавэу.
Бийм а махуэм шэуэ къиут1ыпщыр
Къыщыуэжырт анэм и гум.
Ажал л1ык1уэу бий топышэ ц1ывхэм
Я фий макъыр зэхихыхук1э анэм,
Къыбгъэдэс и бынхэм я щхьэ пц1анэм
Ятриубгъуэт 1элъэщ1 к1апэ пхъашэр.
11) Зэм сыпIэщIех толъкъуну гъащIэм,
Лъыхъуэным уи нэр ирегъэш. Зэш кIыхьыр пхуэмыхьыжу къасщIэм,
Уи лъэIукIэ сэ къызогъэзэж…
12)Анэм теухуауэ зы тхыгъэ нэхъ мыхъуми зи 1эдакъэ къыщ1эмык1а тхак1уэ щы1экъым жып1эми ущыуэну си гугьэкъым. Анэ псалъэр алыхь-талэм и тыгъэ нэхъыф1хэм щыщу жып1э хъунущ, арауи къыщ1эк1ынщ мыпхуэдэ псалъэжьхэри хъыбархэри щ1ыщы1эр:
Анэ зимы1эм гу1эр и махуэщ.
Анэм и быным хуищ1эр ф1эмащ1эщ.
Уи анэрэ уи нит1рэ.
Анэм и хабзэр,пхъум и бзыпхъэщ.
Анэм къуитыр 1эф1щ.
Анэм къуипэсыр гунэсщ.
Анэнэп1эсрэ гупк1э т1ысып1эрэ.
13)Иджыри къыздэсым зи гугъу тщ1а анэхэм, пхуэмы1уэтэн хуэдиз я ф1агъщ, ц1ыху псори фэк1э зэрызэмыщхьым хуэдэу анэ псоми я гур зэхуэдэкъым, щы1экъэ анэ зи гур мып1ейтей, къыхэмыщтык1, абыхэм папщ1эщ мы усэрхэр щ1аусари
Химыгъэхьэ жэщым,
Химыгъэхьэ щ1ы1эм-
Ф1ощ1ыр псоми.
Зыгуэр къращ1эн…
Дыгъэ закъуэрщ анэм
Дзыхь зыхуищ1у щы1эр
А т1ум зэщхьщи аращ
Я хьэл-щэн.