Год исторической памяти заставляет еще раз задуматься об истории страны, о людях, которые внесли свой вклад в культуру, науку, развитие Беларуси. О тех, кто и жизнь, и душу положил во имя Родины, — именно этим людям посвящен наш новый проект «Знаем, гордимся!».
Янка Купала, чей 140‑летний юбилей мы празднуем сегодня, — ярчайшее имя в культуре Беларуси. Его стихи переводили основоположник русского символизма Валерий Брюсов и «буревестник» Максим Горький, они вдохновляли на бой солдат Великой Отечественной войны, ими зачитывался первый космонавт Юрий Гагарин… Имя Купалы чтут далеко за пределами нашей страны: памятники поэту стоят на Кутузовском проспекте в Москве, в штате Нью-Йорк — в получасе езды от Манхэттена, в вузах Китая. Памятные знаки в честь первого народного поэта Беларуси есть на здании Смоленского университета, в Риге, Словакии, польском Гданьске, израильском Ашдоде…
Классиков нередко чтят, не вдаваясь в детали: кажется, со школьной скамьи все уже известно. И все-таки, говоря о Купале, каждый из нас найдет свои собственные слова.
Я мужык-беларус, –
Пан сахі і касы…
Я буду маліцца і сэрцам, і думамі,
Распетаю буду маліцца душой,
Каб чорныя долі з мяцеліцаў шумамі
Ўжо больш не шалелі над роднай зямлёй…
Занімай, Беларусь маладая мая,
Свой пачэсны пасад між народамі!
Не шукай ты шчасця, долі
На чужым далёкім полі…
Ад прадзедаў спакон вякоў
Мне засталася спадчына;
Паміж сваіх і чужакоў
Яна мне ласкай матчынай…
Партызаны, партызаны,
Беларускія сыны!
За няволю, за кайданы
Рэжце гітлерцаў паганых,
Каб не ўскрэслі век яны.
Мой мілы таварыш, мой лётчык,
Вазьмі ты з сабою мяне!
Я — ведай — вялікі ўжо хлопчык
І ўмею ўжо лётаць у сне.
«Людзьмі звацца»
От хорошей жизни стихов не пишут, поэзия питается душевной болью. У Янки Купалы душа болела за простого человека, крестьянина-труженика, в поте лица добывающего свой хлеб: он, «нядолі сын», — главный герой строк Купалы, густо замешанных на народной песне и горе народа.
На протяжении всей жизни именно «доля бедака» волновала поэта больше всего, несмотря на то что сам Иван Доминикович Луцевич был потомственным шляхтичем. Впрочем, из оскудевшего рода — из тех, кто, невзирая на вереницу благородных предков, пашет землю наравне с простым селянином, разделяя все его беды.
Как сказал другой поэт, «времена не выбирают, в них живут и умирают». Жизнь Купалы, родившегося 7 июля 1882 года, вместила и Октябрьскую революцию, и две мировые войны, отразившиеся в его творчестве, равно как и в судьбе. Сам псевдоним Янка Купала он и взял в честь купальской ночи, в которую был рожден, — ночи, когда, по народным поверьям, можно было найти волшебный цветок папоротника, исполняющий желания.
Для Купалы желанным чудом были свобода и счастье его народа
Купала не проник бы так глубоко в наши сердца, если бы не его тонкая, трепетная лирика. Та самая, вдохновлявшая композиторов, от Евгения Тикоцкого до Игоря Лученка и Владимира Мулявина, на создание прекрасных песен и даже двух рок-опер — «Гусляр» и «Песня пра долю», вошедших в золотой фонд белорусской музыкальной классики. А слово, живущее в песнях, живет и в душах.
Свое слово сказал Купала и в драматургии: это и знаменитая «Паўлінка», ставшая визитной карточкой белорусского национального театра, и «Тутэйшыя», к которым сценическая судьба не была благосклонна, и веселые, хулиганские «Прымакі» — пьеса-анекдот, пользующаяся любовью и зрителей, и режиссеров, и трагическое «Раскіданае гняздо», основанное на семейной истории рода Луцевичей. Как-то очень естественно, что именно Купала стал одним из создателей Белорусского драматического театра, носящего сегодня его имя.
«Магутнае слова, ты, роднае слова!..»
Монотонное, даже бормочущее, но при этом суровое чтение — так звучит голос Купалы на немногих сохранившихся аудиозаписях.
Он не красовался, читая стихи, не «священнодействовал», произнося собственные строки. Если вслушаться, то Купала как будто стеснялся того факта, что он поэт, но именно эта скромность прочтения придает ему своеобразное обаяние.
Он много переводил. Титанический труд — впервые перевести на белорусский язык «Слово о полку Игореве», но и это смог сделать Купала. И монументальный древнерусский литературный памятник зазвучал на «мове». Он принимал участие в конференции по реформе белорусского языка и азбуки, а также стоял у истоков создания Белорусского государственного университета и Инбелкульта — Института белорусской культуры, первой научной организации БССР, затем преобразованной в Национальную академию наук Беларуси.
Янка Купала — это душа «мовы». Справедливо, что он, песняр белорусского народа, первым получил звание народного поэта Беларуси.
Его жизнь вместила много горьких событий — и странно, трагически оборвалась.
Грай жа, музыка! Рэж, дармажэрца!..
Змоўк?.. Што?.. Галоўку ты клоніш ка сну?
Глупства!.. ў музыкі лопнула сэрца…
Гэй, ты, другі, там! рві сэрцам струну!..
Вот так же, надорванным сердцем, писал он стихи и в 1941‑м, когда немецко-фашистские захватчики оккупировали Беларусь.
Купала, член президиума Всеславянского антифашистского комитета, выступал на антифашистских митингах, а в это время захватчики разыгрывали белорусскую карту — обещали назвать именем поэта улицу, сулили сделать Купалу бургомистром Минска… А в созданном им театре разместился штаб оккупантов, обвешанный бело-красно-белыми флагами — символом предательства и измены.
Потомки тогдашних коллаборантов и сегодня пытаются пройти той же дорогой — присвоить себе «мову», присвоить Купалу и его поэзию, забрать себе имя и славу человека, ненавидевшего их всем сердцем, заставить его предать Родину если не при жизни, то хотя бы посмертно, ведь ушедшие беззащитны перед лицом живых. Но не вышло тогда — не получится и сейчас. Мы не допустим и не позволим. Потому что любимых не отдают!
Тэма нацыянальнай і чалавечай годнасці народа, яго свабоды і шчасця ў лірыцы Янкі Купалы
Творчасць Янкі Купалы называюць летапісам жыцця, працы і барацьбы беларускага народа, квітнеючым садам, у якім сабраны самыя дарагія каштоўнасці мастацкага слова. Купала адкрыў вобраз беларускага селяніна як першаасновы народнага жыцця, маралі, духоўнай моцы народа. Першы народны паэт Беларусі, драматург, перакладчык, палымяны публіцыст, грамадскі дзеяч, Янка Купала пакінуў нам багатую спадчыну, якая ўвабрала ў сябе народныя паданні, песні, казкі, легенды, а таксама традыцыі дэмакратычнай літаратуры XIX стагоддзя.
Купала вельмі любіў і паважаў свой народ, марыў пра яго лепшую будучыню. Гэтай тэме прысвечаны шэраг яго паэтычных твораў.
Паэтычны дэбют паэта — верш «Мужык», надрукаваны ў 1905 годзе ў газеце «Северо-Западный край». Верш «стрэліў, як пярун сярод яснага дня», абвяшчаючы моц і сілу народа, увасобленую ў вобразе мужыка. Купала паказвае беларуса, які працуе, «як той вол рабочы», лечыцца без доктара і «свята рэдка калі» знае, не ўмее ні чытаць, ні пісаць, зносіць лаянку і свавольствы пана. Абяздолены мужык не толькі скардзіцца на прыгнет і нядолю, але і пачынае пратэставаць супраць сваіх прыгнятальнікаў, уступав на шлях барацьбы за права быць чалавекам, за сваю чалавечую годнасць.
Паэтычны талент Янкі Купалы даволі поўна выявіўся ўрамантычных паэмах «Адвечная песня», «Сон на кургане». У сімвалічных вобразах і карцінах паэт стварыў шырокае палатно жыцця беларускага сялянства, паказаў арганічнасць выспявання ў ім вызваленчай ідэі.
Аб гістарычным праве беларусаў на сваю незалежнасць, на свабоднае развіццё беларускай мовы вядзецца гаворка ў вершы «Ворагам Беларушчыны». Ён гучыць як водпаведзь тым, хто цураецца роднай мовы, хто бачыць беларусаў толькі цёмнымі, пакорлівымі і цярплівымі. Верай у нязломнасць беларускага народа і яго шчаслівы лес напоўнены многія радкі верша. Выкрываючы ворагаў Беларусі, паэт сцвярджае: «Не пагасіць вам праўды яснай: жыў беларус і будзе жыць!»
Вершы зборніка «Жалейка» прасякнуты пафасам услаўлення беларускага мужыка-працаўніка, якога паэт з павагай называв «панам сахі і касы». Купала паказвае цяжкае паднявольнае становішча селяніна, які не меў хлеба, хоць працаваў з ранку да вечара, паліваючы потам і сваю вузкую палоску, і бязмежныя панскія палі.
Пагарджаныя, абяздоленыя, «сляпыяі глухія» беларусы ўзняліся на барацьбу (верш «А хто там ідзе?»). Ідуць яны грамадой, несучы сваю крыўду на паказ усяму свету. Рукі іх у крыві ад непасільнай працы, на нагах лапці. Імкнуцца яны да свабоды і шчаслівай долі. Хочуць «людзьмі звацца».
Словы «людзьмі звацца» сёння сталі сімвалам адраджэння нашага краю.
На пытанне паэта «— А хто там ідзе, а хто там ідзе У агромністай такой грамадзе?..» народ адказвае: «— Беларусы».
Словы-адказы народа аб крыўдзе, якую ён нясе на паказ «на свет цэлы», аб бядзе, горы, якія «крыўду несць» навучылі, разбудзілі яго сон, аб праве мужыка чалавекам звацца гучаць як падагульненне дум і жаданняў, шматгранна раскрытых у вершы «Жалейка». Народ успрымае Купалу як песняра сваіх запаветных дум і спадзяванняў. Увесь свет стаў сведкам выхаду народа на арэну гісторыі.
На чтение 12 мин Просмотров 21.8к. Опубликовано 21.08.2021
Не так даўно мы скончылі публікацыю серыі матэрыялаў аб усіх Народных пісьменніках Беларусі. А цяпер пачынаем расказваць пра Народных паэтаў. Усяго іх 8 — Янка Купала, Якуб Колас, Пятрусь Броўка, Аркадзь Куляшоў, Максім Танк, Пімен Панчанка, Ніл Гілевіч, Рыгор Барадулін. А пачнем аповяд з самага вядомага паэта Беларусі — Янкі Купалы. Статус Народнага ён атрымаў ў 1925 годзе.
Біяграфія Янкі Купалы
Янка Купала (сапраўднае імя Іван Дамінікавіч Луцэвіч) нарадзіўся 7 ліпеня 1882 года ў невялікім фальварку Вязынка ў сям’і арандатараў. Яго бацькі паходзілі з сем’яў збяднелай шляхты. Род Луцэвічаў згадваецца яшчэ ў дакументах 17 стагоддзя. Дзед Купалы арандаваў зямлю ў Радзівілаў, але тыя выгналі яго з родных мясцін. Гэты факт лёг у аснову купалаўскай драмы «Раскіданае гняздо».
У дзяцінстве будучы паэт шмат працаваў з зямлёй, дапамагаў бацьку. Іх сям’я часта пераязджала з месца на месца, гэта паўплывала на адукацыю будучага паэта.
У 1898 годзе Купала скончыў Беларускае народнае вучылішча. У 1902 у яго памірае бацька і на плечы паэта кладзецца забеспячэнне сям’і. Ён працуе па гаспадарцы, хатнім настаўнікам, пісарам, прыказчыкам, чорнарабочым, на іншых працах. Увесь час актыўна займаецца самаадукацыяй.
У 1908-1909 гадах жыве ў Вільні, працуе ў рэдакцыі газеты «Наша Ніва». Там заводзіць мноства карысных знаёмстваў, у тым ліку са сваёй будучай жонкай Уладзіславай Станкевіч, а таксама з актрысай Паўлінай Мядзёлкой, у гонар якой назваў галоўную гераіню сваёй п’есы «Паўлінка».
У 1909-1913 жыве і вучыцца ў Санкт-Пецярбургу. Працуе ў публічнай бібліятэцы. Пазней, у 1913, вяртаецца ў Вільню, дзе працуе сакратаром Беларускага выдавецкага таварыства, а затым вяртаецца ў газету «Наша Ніва». З 7 красавіка 1914 — галоўны рэдактара выдання.
Пазней, у 1915 годзе, з-за набліжэння фронту, эвакуіруецца ў Арол, адтуль пераязджае ў Маскву, дзе вучыцца ў Маскоўскім гарадскім народным універсітэце. Але давучыцца не ўдалося — у 1916 годзе пачалася агульная мабiлiзацыя, прызвалі ў войска і Купалу. Ён служыў у дарожна-будаўнічым атрадзе да Кастрычніцкай рэвалюцыі. Служба праходзіла ў Мінску, Полацку, Смаленску.
Рэвалюцыя заспела паэта ў Смаленску. Пасля яе заканчэння ён пасяліўся ў Мінску. Там жа знаходзіўся падчас польскай акупацыі. Жыў ў беларускай сталіцы аж да пачатку Другой сусветнай вайны. Працаваў бібліятэкарам, рэдактарам часопісаў «Рунь» і «Вольны сцяг».
Быў адным з ініцыятараў стварэння Беларускага драматычнага тэатра (1920 год), БДУ (1921), Інбелкульта (1922). Удзельнічаў у канферэнцыі па рэформе беларускага правапіса і азбукі (1926).
У 1920-1922 гадах цяжка хварэў і практычна нічога не пісаў.
У Савецкім Саюзе да пісьменніка ставіліся насцярожана. З аднаго боку ў яго ранняй творчасці было шмат вершаў, якія праслаўлялі звычайнага селяніна і рабочага. З іншага — Купала пісаў выключна на беларускай мове, чым выклікаў падазрэнні ва ўладаў.
З 1920 аж да 30-х гадоў на Купалу вялася траўля. У 1921 ў яго канфіскавалі ўсе рукапісы, у 1930 — раскулачылі сястру і маці. Яго абвінавацілі ў нядобранадзейнасці і пачалі паўсюднае цкаванне ў прэсе. Галоўнае абвінавачанне заключалася ў нацыяналістычных поглядах паэта. Нібыта ён да рэвалюцыі састаяў у шэрагах Арганізацыі Нацыянальнага вызвалення Беларусі, чым «запляміў» сваю рэпутацыю. Была забароненая за нацыяналізм п’еса «Тутэйшыя» (зноўку надрукаваная толькі ў 1989 годзе). Прычым не толькі ў СССР. Яго пераклад на польскую выклікаў рэзкі пратэст палякаў, якія палічылі яе антыпольскай.
Паэта пачалі часта выклікаць на шматгадзінныя допыту ў ГПУ. Пасля аднаго з іх ён спрабаваў скончыць жыццё самагубствам. Ён нават напісаў ліст старшыні ўрада БССР Аляксандру Чарвякову з такімі словамі: «Відаць, такая доля паэтаў. Павесіўся Ясенін, застрэліўся Маякоўскі, ну і мне туды за імі дарога».
Вынікам гэтых выпрабаванняў стаў «Адкрыты ліст» паэта, у якім ён вымушаны быў пакаяцца ва ўсіх грахах і паабяцаць у далейшым не дапускаць ідэалагічных прамашак. Гэтыя падзеі пахіснулі здароўе і маральны дух Купалы. Але ад яго не адсталі. Новая пагроза арышту навісла над ім у 1937 годзе. Але бяда абмінула. Даследчыкі сыходзяцца, што гэта адбылося толькі дзякуючы народнай любові да Купалы.
Пасля пачатку вайны, якая заспела паэта ў Каўнасе, ён пасяляецца ў невялікім пасёлку Печышча, які знаходзіцца недалёка ад Казані. Але і там не застаецца ў баку ад вайны, вядзе антыфашысцкую публіцыстычную дзейнасць.
28 чэрвеня 1942 года прыязджае ў Маскву і селіцца ў аднайменнай гасцініцы. І ў той жа дзень гіне. Абставіны смерці дагэтуль невядомыя. Пісьменнік упаў у лесвічны пралёт паміж 9 і 10 паверхамі. Памёр імгненна. Вылучалася некалькі прычын здарэння — алкагольнае ап’яненне, самагубства, забойства спецслужбамі, выпадковасць. Сведак здарэння не было.
Версія з алкагольным ап’яненнем адпала адразу ж. Па-першае, яе не пацвердзіла экспертыза. Па-другое, сам Купала з-за праблем са здароўем алкаголь практычна не ўжываў. Версія самагубства таксама адпадае. За некалькі гадзін да здарэння ён сустракаўся з сябрамі, быў вясёлы, частаваў усіх прысмакамі і запрашаў на сваё 60-годдзе (7 ліпеня).
Што да забойства — то гэта самая загадкавая версія. Адкрытых прычын забойства ў спецслужбаў не было — адкрытага непадпарадкавання Купала не выказваў. З іншага боку, многія кажуць, што незадоўга да здарэння яго бачылі ў кампаніі Паўліны Мядзёлкі, сяброўкі яго маладосці, першай выканаўцы ролі Паўлінкі ў аднайменнай п’есе. У тыя гады яна служыла ў ГПУ.
Што тычыцца версіі пра выпадковасць, то яна малаверагодная. У лесвіцы былі высокія парэнчы і перекулицца праз іх выпадкова немагчыма. Калі толькі паэту не стала дрэнна.
З-за таго, што Мінск ў 1942 годзе быў акупаваны, паэта пахавалі ў Маскве на Ваганькаўскіх могілках, але ў 1962 годзе астанкі былі перавезены ў Мінск і перапахаваны на Вайсковых могілках, побач з магілай маці. На магіле ўстаноўлены мемарыял.
Цікавы факт — маці паэта памерла праз дзень пасля свайго сына. Але аб гібелі Купалы так і не пазнала, бо знаходзілася ў акупаваным Мінску.
Творчасць Янкі Купалы
Першыя лірычныя творы Купала напісаў у 1903-1904 гадах на польскай мове. Яны былі апублікаваныя ў часопісе «Ziarno». Ён тады працаваў пад псеўданімам «К-а».
А ў 1904 годзе ў газеце «Северо-Западный край» з’явілўся яго першы верш на беларускай мове — «Мая доля». У гэтым жа годзе ён напісаў верш «Мужык», які лічыцца знакавым у яго творчасці. Паэт пачынае актыўна друкавацца ў газетах.
У пачатку творчасці Купала напісаў паэмы «Зімою», «Нікому», «Адплата Каха», «У Піліпаўку», «Адвечная песьня» і «За што?».
Наступны перыяд — віленскі, які пачаўся ў 1908 годзе. У гэты час паэт піша мноства вядомых твораў: «Маладая Беларусь», «Заклятая кветка» і іншыя. Яны друкуюцца ў газеце «Наша Ніва».
У 1908 годзе ў Пецярбургу выйшаў зборнік паэта — «Жалейка». Праўда камітэт па справах друку пры МУС прызнаў зборнік антыдзяржаўным і вырашыў канфіскаваць яго, а аўтара прыцягнуць да крымінальнай адказнасці. Забарона была знята, але ў 1909 году тыраж быў зноў канфіскаваны. На гэты раз па загадзе Віленскага генерал-губернатара.
Гэтая падзея стала паваротнай у лёсе паэта. Каб не шкодзіць рэпутацыі «Нашай Нівы» ён звальняецца з рэдакцыі. Надыходзіць наступны перыяд яго творчасці — піцерскі. У гэты перыяд Купала заводзіць мноства карысных знаёмстваў з творчай інтэлігенцыяй — Элаіза Пашкевіч, Якуб Колас, Валеры Брусаў. Дарэчы, Брусаў быў адным з нямногіх расійскіх дзеячаў, які звярнуў увагу на творчасць Купалы. Менавіта Брусаў стаў перакладаць беларускага паэта на рускую мову.
У сакавіку 1910 года выходзіць другі зборнік Купалы — «Гусляр». Ён друкуецца лацінкай. А ўлетку гэтага году асобнай кнігай выходзіць паэма «Адвечная песьня». У 1910 паэт завяршае напісанне паэмы «Курган» і драмы «Сон на кургане». У гэты ж перыяд Купала піша паэмы «Бандароўна», «Магіла льва», «Яна і я», п’есы «Прымакі», «Тутэйшыя», «Паўлінка», «Раскіданае гняздо».
У канцы 1913 года выходзіць трэці зборнік паэта — «Шляхам жыцця». Ён лічыцца лепшым не толькі ў паэта, але і наогул адным з найлепшых паэтычных зборнікаў беларускай літаратуры. У гэтым зборніку паэт звярнуўся да тэмы нацыянальнай самасвядомасці. Многія вершы з яго пры СССР былі забароненыя і нідзе не перадрукоўваліся аж да 1980-х гадоў.
Падчас Першай сусветнай вайны і рэвалюцыі Купала практычна нічога не стварае. А потым надыходзіць наступны перыяд яго творчасці — савецкі. У гэты перыяд змянілўся настрой творчасці паэта. Ён стаў больш аптымістычным. Аж да пачатку Вялікай айчыннай Купала стварае новыя творы, нягледзячы на ўсе перашкоды. Выходзяць паэтычныя зборнікі «Спадчына» (1922), «Безназоўнае» (1925), «Адцьвітаньне» (1930), «Песня будаўніцтву» (1936 г.) і іншыя.
Зборнік «Спадчына» савецкая крытыка прыняла прахалодна. Бо галоўная тэма, якая ў ім закранаецца — разважанні пра будучыню Радзімы. А ад паэта чакалі праслаўлення рэвалюцыі.
Таксама актыўна займаецца перакладам з рускай, украінскай, нямецкай і польскай моваў. Упершыню ім было пераведзена на беларускую мову «Слова пра паход Ігараў» у 1919 годзе. Перакладаў творы Пушкіна, Шаўчэнкі, Някрасава, Крылова, Міцкевіча, Сыракомлі і іншых паэтаў. З польскага пераклаў п’есы Дуніна-Марцінкевіча «Ідылія» і «Залёты».
Пасля Другой сусветнай вайны творчы талент пісьменніка быў накіраваны на стварэнне публіцыстычных антыфашысцкіх твораў. Пісаў ён і вершы на ваенную тэматыку, але вялікім поспехам яны не карысталіся. Галоўны верш ваеннага перыяду — «Беларускім партызанам». А вось публіцыстычныя творы Купалы друкаваліся ў газетах «Чырвоная зорка», «Весткі», «Правда» і іншых.
У 2003 годзе завершана выданьне поўнага збору твораў Янкі Купалы ў 9 тамах.
Што пачытаць з творчасці Янкі Купалы
Калі вы да гэтага часу не чыталі п’есу «Тутэйшыя», то кідайце ўсе справы і бярыцеся за яе чытанне. Таксама абавязковыя для чытання «Паўлінка», «Раскіданае гняздо», «Бандароўна», «Магіла льва», «Курган», «Адвечная песьня».
Што тычыцца вершаў, то перавагу лепш аддаць раннім творам, напісаным да 1930-х гадоў. Звярніце ўвагу на дарэвалюцыйную творчасць паэта.
Ўзнагароды і памяць. У Беларусі мноства геаграфічных аб’ектаў і ўстаноў носяць імя Янкі Купалы: вуліцы, паркі, тэатр, бібліятэкі, інстытуты і інш. Гродненскі універсітэт носіці імя Янкі Купалы.
У многіх гарадах нашай краіны ўстаноўлены помнікі паэту. А ў Мінскай вобласці ёсць нават пасёлак, які называецца Янка Купала. Таксама помнікі паэту ёсць за мяжой — у Маскве і Манро (ЗША, штат Нью-Ёрк).
Вуліцы Купалы ёсць у буйных гарадах Расіі (Валгаград, Казань, Ніжні Ноўгарад і г.д.) і Украіны (Кіеў, Львоў, Луцк і інш.).
У 1982 годзе ў серыі кніг «ЖЗЛ» выпушчана біяграфія Янкі Купалы пад аўтарствам Алега Лойкі.
Некаторыя з твораў Купалы экранізаваныя: «Паўлінка» (1952, 1972), «Магіла льва» (1971), «Раскіданае гняздо» (1981).
Пісьменнік узнагароджаны Сталінскай прэміяй (1941) за зборнік вершаў «Ад сэрца», а таксама Ордэнам Леніна.
У 1982 годзе ў Беларусі, а па рашэнні ЮНЕСКА і ва ўсім свеце, адзначалася 100-годдзе Янкі Купалы.
Творы Янкі Купалы перакладзены на 117 моў свету.
Літаратурныя легенды пра Янку Купалу
1. На народнага паэта Беларусі пастаянна пісаліся даносы, прычым не толькі «чужымі», але і сваімі ж пісьменнікамі, зайздроснікамі. Яго не раз выклікалі на допыты, катавалі. І аднойчы ён гэтага не вытрымаў. 22 лістапада 1930 года Янка Купала здзейсніў спробу самагубства. Прычым зрабіў гэта вельмі незвычайным спосабам — харакіры. Па адных звестках замест мяча ён выкарыстаў звычайны кухонны нож, па іншых — каўказскі кінжал. Выратавала яго толькі тое, што жонка, якая знаходзілася ў суседнім памяшканні, пачула стогны. Пазней Купала ніяк не мог дараваць сабе, што не вытрымаў боль і застагнаў. Жонка ўбачыла скрываўленае цела мужа, кінулася ў суседнюю кватэру, дзе жыў брат паэта, ваенны ўрач Стэфан Луцэвіч. Ён аказаў першую дапамогу, а затым Купалу адвезлі ў шпіталь. Але рана пастаянна гнаілася. Каля дзвярэй у яго пакой дзяжурыў вайсковец. Аднойчы ён зайшоў у палату з вялікім падносам, на якім стаялі дарагія пачастункі, садавіна. Ён сказаў: «Іван Дамінікавіч, з вас знялі абвінавачванне». Хвароба паэта пайшла на спад і ў хуткім часе яго перавезлі дадому.
2. Гэтая гісторыя непасрэдна звязана з першай. Янка Купала ўжо знаходзіўся дома, калі да яго ў госці прыйшоў сябар, прэзідэнт Акадэміі навук Усевалад Ігнатоўскі. Ён сказаў: «Янка, ты павінен жыць, ты ў нас адзін». А ўжо на наступны дзень Ігнатоўскі пакончыў жыццё самагубствам. Аказалася, што НКВД папросту перакінула ўсе абвінавачванні, якія прад’яўляла Купалу, на Ігнатоўскага. І той не вытрымаў гэтага. Праз некалькі месяцаў пасля гэтых падзей у «Звяздзе» з’явіўся пакаянны ліст Янкі Купалы, у якім ён цалкам прызнаваў сваю віну. Многія даследчыкі яго творчасці лічаць, што гэты ліст, ці хутчэй нават спроба самагубства, падзяліла творчасць паэта на «да» і «пасля».
3. Нярэдка прычынай нянавісці савецкай улады да народнага песняру станавілася выпадковасць. Так, падчас савецка-польскай вайны, калі войска Пілсудскага захапіла Мінск у газеце «Звон» з’явіўся верш Купалы «Паўстань», а пад ім навіна аб тым, што польская армія ў Мінску. Паэта абвінавацілі, што ён вітае польскую інтэрвенцыю і захоп Мінска. Асабліва злараднічаў сталінскі прыхвасцень, паэт Дзям’ян Бедны (у гонар якога сёння называюцца вуліцы ў Беларусі), які прысвяціў беларусу такія радкі: «Голас Янкі салаўіны ператварыўся ў шып змяіны».
4. Гэтая легенда агульная для Купалы і Коласа. Вядома, што хоць у жыцці яны былі сябрамі, у прафесійнай сферы лічыліся супернікамі. Такімі ж канкурэнтамі яны былі і за шахматнай дошкай. Янка Купала гуляў у шахматы лепш, і таму вельмі хваляваўся, калі Коласу ўдавалася выйграць. І вось, падчас адной з партый, калі Купала відавочна прайграваў, ён пасля чарговага ўдалага ходу свайго апанента ўсклікнуў: «Ах ты мужык!». Колас не застаўся ў даўгу і адказаў: «А ты — шляхцюк!» Завязалася бойка, у працэсе якой фігуры былі змецены з шахматнай дошкі. Так Янка Купала выратаваўся ад паразы.
Другие статьи о Народных поэтах Беларуси:
Якуб Колас (1926)
Пятрусь Броўка (1962)
Аркадзь Куляшоў (1968)
Максім Танк (1968)
Пімен Панчанка (1973)
Ніл Гілевіч (1991)
Рыгор Барадулін (1992)
Янка Купала вялікі нацыянальны паэт беларускага народа
Подобный материал:
- Т. А. Валуевіч // Бібліяпанарама. 2002. Вып. С. 29-36, 64.36kb.
- Адам Міцкевіч/ Adam Mickiewicz, 122.01kb.
- Уводзіны, 209.61kb.
- Впровадження технологій енергозбереження при перевезеннях залізничним транспортом, 2798.12kb.
- Биография Детство и школьные годы (1966-1983), 527.05kb.
- План Засяленне сучасных беларускіх зямель. Фарміраванне этнічных супольнасцей на тэрыторыі, 216.17kb.
- Кароткі нарыс гісторыі культуры Беларусі, 2324.66kb.
- Про погодження Програми охорони навколишнього природного середовища м. Знам’янка, 347.48kb.
- Нацыянальны, 20.41kb.
- В. Г. Виткалов Комп’ютерна верстка, 96.61kb.
ЯНКА КУПАЛА
1882-1942
Янка Купала — вялікі нацыянальны паэт беларускага народа. Ён узняў беларускае мастацкае слова на вышыню, якой да яго не ведала літаратура беларусаў, а ягоная творчасць параўнялася з лепшымі ўзорамі сусветнай літаратуры.
Творчасць Янкі Купалы як бы канчаткова афармляе і завяршае станаўленне самасвядомасці беларускага народа, псіхалагічнага складу і філасофіі быцця.
Можна разглядаць творчасць Купалы як энцыклапедыю жыц-ця беларускага народа, бо ў ёй знаходзяць адбітак усе праявы на-цыянальнага бытавання беларусаў на стыку дзевятнаццатага і дваццатага стагоддзяў, а таксама перыяду імперыялістычнай вай-ны, трох рэвалюцый, грамадзянскай вайны, савецкай эпохі ўключ-на да Вялікай Айчыннай вайны.
Паэзію Янкі Купалы, як і ягоных паплечнікаў, выклікала да жыцця першая руская рэвалюцыя. Вуснамі найвыдатнейшых з іх — Янкі Купалы і Якуба Коласа — на ўвесь голас загаварыла са-ма Беларусь — таленавітая і прыніжаная, багатая духоўна і непры-знаная як нацыя, Беларусь, якая ў барацьбе за сацыяльнае і на-цыянальнае разняволенне народа бачыла свой светлы заўтрашні дзень.
Беларускі народ быў пазбаўлены магчымасці карыстацца зда-быткамі сваёй шматвяковай культуры, над яго мовай вісела зня-вага забароны, кнііі яго нешматлікіх пісьменнікаў, якія, нягледзя-чы на забарону, зрэдку прабіваліся ў друк, не маглі дайсці да чы-тача. Не было ні беларускіх школ, ні газет, ні выдавецтваў.
Творчая непаўторнасць вялікага мастака можа выявіцца, рэалізавацца толькі ў тым выпадку, калі адбываецца зліццё яго творчай асобы з тымі жыццёвымі з’явамі, з якімі ён кроўна звяза-ны і якія знаходзяць у ягонай душы жывы, зацікаўлены водгук. Асоба мастака не можа скласціся раней, чым узнікнуць, наспеюць такія неабходныя для мастацкай сталасці пісьменніка ўмовы, як пачуццё нацыянальнай самасвядомасці, пачуццё радзімы, народ-най годнасці.
Так, як пачаў пісаць Янка Купала, да яго не пісаў ніхто. Гэта быў нібыта сінтэз усіх папярэдніх здабыткаў новай беларускай літаратуры. 3 прыходам у літаратуру Янкі Купалы ў ёй паяўляецца цэласная канцэпцыя радзімы як гістарычна-сацыяльнага асяродка (121-122) дзейнасці народа, а таксама канцэпцыя чалавека, асобы ў яе да-чыненнях да гісторыі і будучыні грамадства.
1
Янка Купала (сапраўднае прозвішча Іван Дамінікавіч Луцэвіч) нарадзіўся ў в. Вязынка, недалёка ад старажытнага горада Заслаўя, Вілейскага павета (сёння Маладзечанскі раён Мінскай вобласці) 8 ліпеня 1882 г. (адпаведна старому стылю 25 чэрвеня, г. зн. праз дзень пасля традыцыйнага народнага свята Івана Купалы, што, відаць, паўплывала на выбар паэтам свайго псеўданіма).
Продкам паэта за нейкую выслугу перад князем Радзівілам дасталася зямля, на якой узнік засценак Пяскі, заселены сям’ёй Луцэвічаў. Але ўжо дзеда паэта «міласцівы» князь выкінуў з зямлі. Удалося заарандаваць фальварак «Камень» каля мястэчка Івя-нец (Янка Купала ў літаратурнай крытыцы. Мн., 1928. С. 12.).
Бацькі Купалы Дамінік Ануфрыевіч Луцэвіч і Бянігна Іванаўна з Валасевічаў паходзілі з дробнай беззямельнай шляхты. Дзе-ля кавалка хлеба яны былі змушаны вандраваць ад фальварка да фальварка пераважна ў межах Мінскай і часткова Віленскай гу-берні.
Паэту трэба нарадзіцца ў прыгожай мясціне. У гэтым сэнсе бе-ларускай літаратуры пашанцавала: Янка Купала, вандруючы разам з сям’ёй з месца на месца, убіраў у душу прыгожыя малюнкі, краявіды цэнтральнай Беларусі, перасечанай пагоркамі, якія плаў-на пераходзяць у даліны з іх нетаропкімі рачулкамі, пералескамі і сінімі лясамі на схілах узлобкаў.
3-за частых пераездаў будучаму паэту не прыйшлося стала на-ведваць школу ў якім-небудзь адным месцы. «Палову адной зімы вучыўся ў народнай школе ў Сенніцы, недалёка ад г. Мінска, а пасля гэтага нязначны час вучыўся ў Мінску ў прыватнай пад-рыхтоўчай школе. Бацька хацеў падрыхтаваць мяне ў рэальнае ву-чылішча. Займаўся са мной сын дырэктара Мінскага рэальнага вучылішча У. I. Самойла. Але нічога не выйшла. Нягледзячы на тое, што дырэктар прымаў мяне без экзамену, бацька парашыў не аддаваць мяне ў школу, а пакінуць на гаспадарцы… Бацька пасля шкадаваў, што не вучыў мяне. Пазней, гадоў 15—16-ці, я скончыў за адну зіму народнае вучылішча ў Бяларучах (Мінскі павет). Папраўдзе кажучы, паступіўшы ў гэтае вучылішча, я ведаў болыы, чым патрабавалася праграмай» (Купала Я. Аўтабіяграфія // Любімы паэт беларускага народа. Мн., 1960. С. 7-8.).
Будучы паэт актыўна займаецца самаадукацыяй. Яшчэ ў дзя-цінстве выяўляе ненасытную прагу да кнігі. Пазней вядомы літаратар і гісторык В. Ластоўскі, які працаваў разам з Купалам у (122-123) «Нашай Ніве», скажа аб гэтай якасці паэта так: «Ён не проста чы-таў кнігі — ён іх еў».
«Чытаць прыходзілася… усё, што магло трапіць пад руку ў глу-хой правінцыі — ад «Северо-Западного календаря» да «Філасофіі польскай Іісторыі», — успамінае паэт… — Але наогул памятаю добра, што кніга, дзе гаварылася аб цяжкай долі беднага люду, заўсёды мяне захапляла. 3 гэтага, безумоўна, вынікае, што такія аўтары, як Кандратовіч, Канапніцкая, Ажэшка (польскія), Някрасаў, Кальцоў (рускія), мяне больш за ўсё цікавілі. Пасля я захапляўся Лер-мантавым, Надсанам, Пушкіным (не асабліва)» (Купала Я. Спадчына. Мн., 1984. С. 22.).
У маёнтку Малыя Бесяды Вілейскага павета жыў пан Чаховіч. У яго першага будучы паэт пазнаёміўся з нелегальнай літаратурай, якая пераважна адносілася да паўстання 1863 г. Тут былі выданні кракаўскія, лонданскія, парыжскія і г. д.
Янка Купала напісаў некалькі аўтабіяграфій, у якіх успамінае дзіцячыя і юнацкія гады. Купала прызнаецца, што яго захаплялі творы М. Горкага, у прыватнасці аповесць «Былыя людзі», п’есы «На дне», «Дзеці сонца». Не ўтойвае ён і той акалічнасці, што пас-ля твораў класічнай літаратуры «захапіўся, што называецца, сімва-лістам Андрэевым, Салагубам, з польскіх — Пшыбышэўскім» (Там жа.).
Варта сказаць, што літаратурныя захапленні для Купалы як па-эта асаблівага значэння не мелі. Ягоны самабытны, глыбокі, не-паўторны талент мала паддаваўся пабочнаму ўздзеянню. Другая справа, што ў паасобных выпадках які-небудзь твор іншага пісьменніка супадаў з унутраным настроем паэта, тады некаторыя сляды такога ўгшыву можна знайсці як у змесце, так і ў форме.
Паэт прызнаецца, што найболыны ўплыў на яго яшчэ ў мален-стве зрабілі беларускія народныя казкі. Калі сям’я паэта жыла ў Прудзішчы, на бацькавай арэндзе працаваў парабак Пясляк. Ён ведаў мноства казак, расказваў іх цікаўнаму, дапытліваму хлапчуку нават у той час, калі араў поле. «Я хадзіў за ім, як варона, і слу-хаў», — успамінае паэт. Другі такі змыслы апавядальнік трапіўся на Ішіяху будучага паэта, калі сям’я жыла ў Селішчы.
Народныя песні, прыказкі, пагаворкі, казкі, народныя мастац-кія скарбы, назапашаная вякамі філасофія народнага жыцця — тыя крыніцы, з якіх паэт чэрпаў да канца жыцця.
Па ўспамінах паэта, ён пачаў пісаць у 1903 ці 1904 г. Першы верш быў напісаны ў Селішчы. Ён быў прысвечаны імянінам сястры. Відаць, меў верш смяшлівыя, іранічныя ногкі, бо сястра злавалася.
Спачатку Купала піша вершы на польскай мове. Але вось трапляюць яму ў рукі беларускія кнігі (магчыма, пасля знаёмства з пісьменнікам Ядвігіным Ш. (Антонам Лявіцкім)), і, як прызнаецца паэт, «усё маё пісанне «пайшло насмарку». Купала ўсведамляе, што пісаць павінен па-беларуску, што гэта ягонае сапраўднае прызнанне. (123-124)
«Першы верш на беларускай мове, — успамінае паэт, — на-пісаў, калі можна так сказаць, выпадкова. Ехаў я ў Мінск. На-перадзе ехалі вядомыя мне паненкі вышэйшага, чым мой, класа. Раптам яны вываліліся з павозкі даволі ў пікантных паставах» (Купала Я. Спадчына. С. 25.).
Лёс вандроўнікаў… У 1883 г. бацька паэта служыў у маёнтку Юзэфова ў памешчыка Багдановіча. У 1887 г. — у маёнтку Косіна, у 1889 г. — у маёнтку Сенніца памешчыка Турчынскага. У 1890 г. ён развітваецца часова са становішчам найміта, купляе каня і ездзіць некаторы час фурманам у Мінску. У 1891 г. зноў пераязджае на арандаваную зямлю пана Жаброўскага, а ў 1895 г. — у фальварак Селішча.
У 1902 г. бацька паэта памірае, пакінуўшы на руках жонкі се-мярых дзяцей. Старэйшы сярод іх — Янка. Клопаты аб сям’і кла-дуцца на яго яшчэ не падужэлыя плечы. Праз паўгода ў сям’ю прыйшло новае няшчасце: за адзін тыдзень ад шкарлятыны памёр адзіны Янкаў брат і дзве сястры.
На першы погляд паэзія Янкі Купалы- мала ўтрымлівае бія-графічных момантаў. Але гэта толькі на першы погляд. Хоць купа-лаўскія вершы — дзесяткі, нават сотні іх — прасякнуты «калектыў-нымі, масавымі эмоцыямі», ёсць у гэтых пачуццях і асабістыя ма-тывы. Бясконцыя жабрачыя вандроўкі, смерць, якая выкасіла ледзь не палавіну сям’і, не маглі не адбіцца на лірыцы Купалы. Нягоды асабістыя ён як бы праецыруе ўвогуле на сялянскае жыц-цё. Словамі незнаёмага ў драматычным абразку «На папасе» паэт скажа: «Аж бацьку гора з ног зваліла, — пайшоў на той свет без пары; у год капай зноў тры магілы: злёг брат і дзве зляглі сястры» (VI, 159) (Купала Я. Зб. тв.: У 7 т. Т. 6. Мн., 1976. С. 159. У далейшым спасылкі на гэта выданне даюцца ў тэксце. Рымская лічба абазначае том, арабская — старонку.).
Пазней, у зменлівыя, віхурныя дні 1918 г., успамінаючы горкую маладосць, паэт напіша:
Мне мудрасці кніжнай не даў бог пазнаці,
Мой бацька не мог даць раскошаў такіх —
Наўчыўся я слоў бсларускіх ад маці
I дум беларускіх без школы і кніг. (IV, 65)
Нялёгкімі былі шляхі-пуцявіны Купалы. Нейкі час ён працуе на гаспадарцы, а потым ідзе ўпрочкі. 3 восені 1905 г. паступае практыкантам на бровар у вёсцы Сёмкава Мінскага павета. Праз два гады ён ужо памочнік вінакура ў в. Яхімоўшчына, а затым на гэтай жа пасадзе ў маёнтку Дольны Сноў Навагрудскага павета Мінскай губерні. Гаворачы пра работу на броварах, паэт зазначае, што зазнаў там вялікага гора, бо праца была ледзь не катаржная.
15 мая 1905 г. у Мінскай газеце «Северо-Западный край» быў надрукаваны першы верш Я. Купалы «Мужык». Дзень гэты мы (124-125) адзначаем звычайна як пачатак літаратурнай творчасці вялікага нацыянальнага паэта.
Названы верш здзіўляе сваім трыбунным гучаннем, баявой, узнёслай інтанацыяй, і хоць лексікай, вобразамі ён пераклікаецца з вядомым вершам Багушэвіча «Дурны мужык, як варона», але ўспрымаецца як з’ява якасна новая.
Сапраўды, матывы, якія сустракаліся ў паэзіі Багушэвіча, нібы перавандравалі ў купалаўскую лірыку («Я мужык-беларус», цыкл вершаў «Аб мужыцкай долі» і інш.).
Паэзія Купалы, як і Багушэвіча, на першым часе наскрозь са-цыяльная, грамадзянская, матывы мужыцкай нядолі, злыбяды, цяжкай беспрасветнасці жыцця займаюць у ёй вялікае месца. 3 верша ў верш у шматлікіх варыяцыях паўтараецца, па сутнасці, адна і тая ж думка: жыць так, як жыве селянін-беларус — у гола-дзе, холадзе, вечнай нястачы, зняважаным, забітым, пазбаўленым чалавечай годнасці, — далей нельга.
Восенню 1908 г. Янка Купала пакідае працу на вінакурні на Навагрудчыне і перабіраецца ў Вільню, дзе працуе ў «Нашай Ніве», а каб падтрымліваць сябе матэрыяльна, служыць бібліятэ-карам у бібліятэцы Даніловіча (ні ганарараў, ні якога-небудзь заработку ў рэдакцыі паэт не атрымлівае, хоць фактычна ўся работа па праўцы, апрацоўцы рукапісаў, вычытванні карэктуры ляжыць на ім). «Працаваў ён тады ганарова ў рэдакцыі («Н. Н.»), дзе правіў усе вершы, прысланыя ў «Нашу Ніву». Праца гэта рабілася вечарамі. Іншы раз ён браў папку з сабой ці то дадому, ці на месца свае платнае працы ў бібліятэку Б. Даніловіча «Знанне», якая мясцілася на Юр’еўскім праспекце, 4. Там, між іншым, часта адбываліся і нашы беларускія рэпетыцыі.
3 натуры маўклівы, задуменны, неразгаворлівы, Я. Купала рэдка калі прымаў удзел у спрэчках. «Затое сам заўсёды ўважліва прыслухоўваўся, каб не прапусціць ніводнага слова. 3 кнігаю ён ніколі не разлучаўся…»
У 1909 г. паэт едзе ў Пецярбург на агульнаадукацыйныя курсы Чарняева. Прафесар Пецярбургскага універсітэта Браніслаў Ігна-тавіч Эпімах-Шыпіла запрасіў Купалу да сябе на кватэру, аддаў у поўнае ягонае распараджэнне пакой, забяспечваў на правах члена сям’і харчаваннем, уносіў плату за права вучыцца на Чарняеўскіх курсах і нават ахвяраваў знакамітаму кватаранту пэўную суму грошай на кішэнныя выдаткі. Адначасова з вучобай на курсах (залікаў, экзаменаў паэт не здаваў, толькі слухаў лекцыі) паэт працуе ў выдавецкай суполцы «Загляне сонца і ў наша аконца».
Пецярбургскі перыяд жыцця (1909—1913) быў для Купалы ча-сам ягонага творчага ўзлёту. Паэт не толькі значна пашырыў, па-глыбіў навукова-культурны кругагляд, пазнаёміўся з коламі пера-давой студэнцкай моладзі, некаторымі пісьменнікамі (У. Г. Ка-раленкам, А. Карынфскім), ён вырас творча. Менавіта ў Пе-цярбурзе былі напісаны многія выдатныя творы Купалы, якія сталі вехамі ў развіцці беларускай літаратуры. (125-126)
Па суботах на кватэры прафесара Б. Эпімах-Шыпілы збіралася моладзь. Да 6 гадзін вечара стол быў накрыты. У Беларускім наву-крва-літаратурным гуртку студэнтаў Санкт-Пецярбургскага універ-сітэта было 35—40, пераважна маладых, асоб.
Янка Купала з’яўляўся гадзін у 11 вечара стомлены, знясілены, бо, адпрацаваўшы ў выдавецтве, апошнія пяць вячэрніх гадзін слу-хаў лекцыі на Чарняеўскіх курсах.
«Суботнікі» Купала любіў.
— Выбачайце, што затрымліваю, — звычайна гаварыў ён. — Я вам прачытаю свой верш.
Першы зборнік Янкі Купалы «Жалейка» выйшаў у 1908 г. у Пецярбурзе. Вучачыся на Чарняеўскіх курсах, паэт напісаў творы, якія склалі змест наступных двух зборнікаў — «Гусляр» (1910) і «Шляхам жыцця» (1913), якія таксама былі выдадзены ў Пе-цярбурзе. За гэты перыяд ён стварыў паэму «Бандароўна», драма-тызаваную паэму «Сон на кургане», камедыю «Паўлінка», драму «Раскіданае гняздо» (Сушынскі Я. Купала ў Пецярбурзе // Успаміны пра Янку Купалу. Мн., 1982. С. 34—35.).
«Вялікай падзеяй і для самога паэта і для ўсёй пецярбургскай беларускай грамадскасці была першая пастаноўка «Паўлінкі» ў за-ле «Пальма» па Максімільянаўскім завулку, д. 18 у лютым 1913 го-да. Ролю Паўлінкі выконвала Паўліна Мядзёлка… Быў запрошаны фатограф, які сфатаграфаваў на сцэне арганізатараў вечара, арты-стаў, харыстаў, запрошаных дарагіх гасцей разам з Янкам Купа-лам» (Там жа. С. 35.).
Ужо ў першым зборніку «Жалейка», карыстаючыся мастацкім прыёмам пераўвасаблення, паэг выступае ад імя мужыка. У боль-шасці сваёй такія вершы нагадваюць разгорнутыя маналогі селя-ніна-беларуса, які гаворыць пра сваю нядолю, прымус з боку па-на, казны, бясконцыя цяжкасці, нягоды, пакутніцкія выпраба-ванні, якія пасылае яму лёс.
Многа разоў паскардзіцца герой паэзіі Купалы на вузкі свой загон, на нястачу хлеба, солі, вопраткі, абутку для дзяцей, жонкі, на тое, што казна падціскае падаткамі, што цяжка зарабіць капей-ку на старане, пракарміць шматлікую сям’ю.
За паласой паэзіі канкрэтных, матэрыяльна-рэчавых уяўленняў і жаданняў ідзе другая, адухоўленая паэтыкай фальклору, дзе ў наяўнасці абагульненыя народнай фантазіяй вобразы долі, бяды, лёсу, смерці. За ўсім гэтым стаіць прывабны прывід волі — яе прагне герой ўсімі сіламі душы, сэрца; воля ўяўляецца той зман-лівай краінай, дасягнуўшы якой, герой адразу пазбавіцца нягод і згрызот.
«Людзьмі звацца» азначае для паэта і ягонага героя перш за ўсё выракчыся сацыяльнага і нацыянальнага прыгнёту, ажыццявіцца чалавечаму ў чалавеку. (126-127)
Каб як пражыці, голад змагаці,
Павінен забыцца на ўсё —
На светляныя душы парывы,
На ўсё чалавентва сваё. (I, 48)
Па характары таленту Купала — паэт маштабнага мыслення, струны яго душы найболын чула адгукаліся на ўсё вялікае, знач-нае, яркае і выключнае ў жыцці. Вядома, такі талент ва ўсю моц можа праявіцца толькі ў тым выпадку, калі ў самім жыцці ёсць спрыяльныя ўмовы для гэтага. Эпоха першай рускай рэвалюцыі на Беларусі была іменна такім часам: рух сацыяльны, аграрны супаў з нацыянальна-вызваленчым.
Пры поўным разладзе мары і жыцця пачаў Купала свой па-этычны шлях. «Маладыя гады мае прайшлі страшэнна пагана, — успамінае паэт у аўтабіяграфіі. — Чытанне ўсякіх кніжак без раз-бору — а чытаў я іх вельмі многа — разбудзіла маю фантазію; у душы маёй заўсёды быў нейкі пякельны разлад. Ніж не мог я па-гадніць акружаючае рэальнае жыццё са светам думак, фантазій, якія пачэрпнуў з кніг» (Купала Я. Аўтабіяграфія // Пяцьдзесят чатыры дарогі. Мн., 1963. С. 329.).
Купала не памыляецца: у яго лірыцы, якая складае змест першага зборніка «Жалейка» ды і ў пэўнай ступені другога «Гусляр», на кожным кроку сутыкаецца балючы смутак, які дахо-дзіць да трагізму, да надрыву. У кожным вершы боль гіпертра-фіраваны, узведзены ў абсалют, у адчуванне поўнай дысгарма-нічнасці, разладу паміж жыццём і марай.
У 1910 г. у артыкуле-аглядзе, змешчаным у «Нашай Ніве», Максім Багдановіч пісаў пра Купалу: «Пачаў ён з шурпатых вершаў, амаль не зусім зліваўшыхся з тагачасным слоем бела-рускай паэзіі; напісаныя пад Бурачка, залішне расцягненыя, слаба апрацаваныя з боку формы і мовы, яны ўвесь час перапявалі некалькі адных і тых жа тэм… Захоплены абразом прападаючай Беларусі і лічачы, што пясняр перш за ўсё павінен быць гра-мадзянінам, ён усю ўвагу звяртаў на тое, што казаў, не цікавячыся зусім, у якія формы і як выліваліся яго думкі. I што б там ні было, а ўсё ж такі ён будзіў гэтымі вершамі душы чатачоў, дый не толькі таму, што ліліся яны з шчырага сэрца і ў роднай мове: не, і тады ўжо ў яго творах відаць быў незвычайны паэтычны талент…» (Багдановіч М. Поўн. зб. тв.: У 3 т. Т. 2. Мн., 1993. С. 186.)
Сапраўды, матывы, якія сустракаліся ў паэзіі Багушэвіча, нібы перавандравалі ў купалаўскую лірыку, яны амаль цалкам вызнача-юць змест, танальнасць першага зборніка «Жалейка», у значнай меры характарызуюць тэматыку, матывы «Гусляра», водгаласы іх мы знаходзім нават у трэцяй кнізе паэзіі Купалы — «Шляхам жыцця», якая была вяршыняй, найвышэйшым узлётам лірыкі Ку-палы. (127-128)
I ўсё ж варта адразу сказаць, што нават у першых сваіх творах, як, напрыклад, у вершы «Мужык», Купала пайшоў далей свайго папярэдніка. Багушэвіч рабіў націск толькі на бядотным, гарот-ным становішчы свайго героя селяніна-мужыка, яго бяспраўнасці, чалавечым прыніжэнні, не бачачы і не шукаючы выйсця з-пад гэ-тага спрадвечнага прыгнёту. Купала не задавольваецца толькі пла-чам, крыўдай, праклёнам жыццю. Ягоны герой усведамляе сваю сілу, з верай, надзеяй, нават з упэўненасцю глядзіць у будучыню:
Але хоць колькі жыць тут буду,
Як будзе век тут мой вялік,
Ніколі, браткі, не забуду,
Што чалавек я, хоць мужык.
I кожны, хто мяне спытае,
Пачуе толькі адзін крык:
Што хоць мной кожны пагарджае,
Я буду жыць! — бо я мужык! (I, 18)
Новы час патрабаваў новых песень. Лірыка Янкі Купалы ўзнялася на хвалях першай рускай рэвалюцыі, адбіла яе ўзлёты і спады. Не толькі верш «Мужык» нясе ў сабе бунтарскія матывы і настроі, але і многія іншыя, такія, напрыклад, як славуты верш-гімн «А хто там ідзе?», «Перад вісельняй», «Там», «Песня званара» і інш.
Першы перыяд творчасці Янкі Купалы завяршаецца зборнікам «Жалейка», выдадзеным ў Пецярбурзе выдавецкай суполкай «За-гляне сонца і ў наша аконца». М. А. Някрасаў пісаў пра сябе: «Но мне избыток слёз и жгучего страданья отрадней мертвой пустоты» (Корман О. Лирика Некрасова. Воронеж, 1964. С. 26.). Лірыка зборніка «Жалейка» сацыяльная наскрозь, яна ўся як бы набрыняла сялянскім потам, слязьмі, беларускім горам-бядою. Купала ў першым сваім зборніку застаецца сялянскім, вяс-ковым паэтам, агульнанацыянальныя матывы ў яго лірыцы яшчэ толькі-толькі праглядваюць. Не зважаючы на крытыкаў, якія не раз папракалі паэта за аднастайнасць матываў яго музы, вар’іра-ванне тэмы пакут, сялянскіх, мужыцкіх нягод, ён мужна, з тыта-нічнай настойлівасцю працягвае работу ў гэтым напрамку. Беззя-мелле, страшэнная неўладкаванасць сялянскага жыцця, прыніжа-ная чалавечая годнасць селяніна-беларуса, зрэшты — няхай сабе толькі ў паасобных вершах — трагедыя народа, якому адмаўляюць у праве называцца народам, — вось тое кола матываў, ідэй, якія характарызуюць першы купалаўскі зборнік.
Паэзія Купалы, як і муза «помсты і смутку» М. А. Някрасава, развівалася ў рэчышчы пашырэння тэм, матываў, ідэй дэма-кратычкай паэзіі, выяўляла складанасць, супярэчлівасць «шматаб-лічнасць» народнага жыцця. «Някрасаў — народны паэт, які «рэд (128-129) кім чуццём адчуваў рускае жыццё» (Корман О. Б. Лирика Некрасова. С. 26.), — сказаў А. С. Ляскоў. Тое самае можам сказаць пра Янку Купалу, які ніколі не спыняўся ў сваім творчым развіцці, паказваючы родны народ на розных гіста-рычных перавалах ягонай жыццядзейнасці.
Янка Купала — не застыглы ў мастацкіх прыёмах і сродках па-эт. Яго майстэрства расце, удасканальваецца. Але адчуванне пуль-су народнага жыцця ў ягонай творчасці застаецца нязменным. Бе-ларускі народ як цэласнасць становіцца пастаянным героем купа-лаўскай творчасці, галоўным прадметам ягонага роздуму.
Купала ўзышоў да вяршынь паэзіі менавіта дзякуючы таму, што сваю горкую беларускую бяду ўзняў на паказ усяму свету, што, малюючы саламяную вёску, яе побыт, жыхара-селяніна, ён думаў адначасна пра ўвесь народ, пра чалавецтва наогул, пра сэнс жыцця чалавека.
У 1908 г. Янка Купала заканчвае работу над паэмай «Адвечная песня», якую заўважыў М. Горкі і ў пісьме да літаратара А. С. Ча-рамнова раіў перакласці яе на рускую мову.
«Адвечная песня» завяршае, па сутнасці, першы перыяд твор-часці паэта. Тут тыя ж вобразы, матывы, праблемы, што і ў зборніку «Жалейка», толькі ўзятыя «буйна», маштабна, узнятыя на вышыню філасофскага абагульнення, пададзеныя на скрыжа-ванні рэальна-бытавога плана і ўмоўна-фантастычнага.
Гэта быў перыяд падаўлення першай рускай рэвалюцыі, калі настроі песімізму, безнадзейнасці выцеснілі матывы ўздыму, бун-тарнасці, веры ў лепшую будучыню. У рускай літаратуры паяў-ляецца драма Л. Андрэева «Жнзнь человека», прасякнутая адчаем, адчуваннем беспрасветнасці жыцця. Піша падобныя творы польскі пісьменнік С. Выспяньскі.
«Адвечная песня» — твор высокага філасофскага гучання, дзе знаёмыя сацыяльныя матывы, героі як бы ўзняты над часам і прасторай, як бы пастаўлены на п’едэстал вечнасці. Вядома, гэта «вечнасць» мае самыя звычайныя, «зямныя» карані і вытокі.
О поэзии Янки Купалы
Янка Купала — поэт
яркого лирического таланта. Все,
что написано им, —стихи, поэмы, стихотворные
повести— проникнуто лиризмом, горячим
чувством поэта-гражданина, борца за
интересы народа.
Лирика Купалы трогает своей народностью,
простотой, искренностью выраженных
чувств. Янка Купала был великим мастером
художественного слова.
И все же, когда мы
говорим о лирике Купалы, мы отдаем дань
восхищения не только мастерству. Мы
встречаемся здесь с чем-то большим, чем
талант, умением. Пытаясь раскрыть
своеобразие Купаловской лирики, следует,
вероятно, говорить прежде всего о
направлении таланта, о
способности поэта «слушать» свое
время. Янка
Купала пришел в литературу в годы, когда
менялось течение всей мировой истории.
Таким даром надо уметь воспользоваться.
Купала в высокой степени обладал
способностью почувствовать человеческое
содержание происходящих исторических
перемен, способностью передать все
движения души человека, стоящего на
перекрестке дорог истории.
Купале выпала
задача, которую мог выполнить только
лирический поэт, — жизнь белорусского
народа в переломный период истории,
рождающуюся новь он показал миру через
призму человеческой души, выразил
тончайшие оттенки мыслей, стремлений,
чувств своего героя.
Лирика Янки Купалы
тематически разнообразна.
Жизнь и труд народа, мир природы,
философские размышления, мысли о
предназначении поэзии и о любви — таков
круг лирических переживаний поэта.
Но и размышления о доле народной, и мир
природы, и движения человеческой души,
и будничные явления жизни — все
раскрывается в его поэзии только через
человека, все преломляется сквозь призму
его раздумий, переживаний.
Поэзия Я.Купалы
насквозь гражданственна, социальна.
Поэт, поднявшийся на гребне революционной
волны из народных низов, отразил в своих
стихах вековую ненависть народа к своим
угнетателям, его мечту о счастливой
жизни, «о радостном крае». В его
стихах крестьянин сам поведал миру
правду о себе. Поэт пишет о горькой доле
трудящегося белоруса — бедняка,
безземельника, который страдает от
социального и национального гнета, от
голода, бесправия, тяжелого непосильного
труда. Но рядом с этой жестокой правдой
поэт показывает и другую: в сознании
темных и нищих людей произошли глубокие
изменения. Они захотели «людьми
зваться», они обрели чувство
человеческого достоинства, многие из
них поняли, что право на человеческую
жизнь должны сами отстоять в борьбе.
Главный герой
поэтических произведений Купалы —
человек из народа, человек труда, глазами
которого поэт видит мир, — предстает
перед нами не только как жертва
существующего социального порядка.
Герой купаловской лирики живет сложной
внутренней жизнью, ему доступна широкая
гамма чувств, он способен задуматься
над долей своей и своего народа. Купала
сумел в человеке труда найти источник
подлинной поэзии, раскрыть за внешними
подробностями его сурового быта богатую
духовную жизнь.
В стихотворениях
«Мужик», «Я мужик-белорус», «Из
песен белорусского мужика»,
«Пробуждение», «Мысли» и многих
других утверждается человеческое
достоинство трудового крестьянина.
Стихотворение «А
кто там идет?» потрясает поэтической
силой, с какой выражены чувства миллионов
бесправных угнетенных людей, разбуженных
революцией. М.Горький назвал это
стихотворение суровой и красноречивой
песней, гимном белорусского народа
А кто там идет по
болотам и лесам
Огромной такой
толпой? —
Белорусы.
А что они несут на
худых плечах,
Что подняли они
на худых руках? —
Свою кривду.
1905—1907
гг.
(
Перевод М.Горького)
В своих гневных и
суровых стихах Купала не только изображал
картины беспросветной нужды и страданий
обездоленного белорусского мужика—бедняка,
но и призывал к беспощадной расправе с
тиранами-угнетателями, выражая уверенность
в победе народа.
Пусть противятся
тираны —
В ноги к ним не
ляжем,
Кровью вымоем
поляны,
Но свое докажем.
(«Расшумелся
лес зеленый» Перевод М.Исаковского).
Скорбь и печаль в
его стихах тесно переплетались с
ненавистью к угнетателям, картины нужды,
бесправия вызывали в душе поэта гневный
революционный протест. В этом большая
действенная сила стихов, вошедших в
книги «Жалейка», «Гусляр»,
«Дорогой жизни».
Лирика Купалы не
чуждается того, что мы обычно называем
политическими лозунгами, декларациями,
она гражданственна в самом высоком
смысле слова, ибо неразрывно связана с
событиями общественной, политической
жизни. Аграрный вопрос был осью
политической жизни России; на окраинах
империи остро стоял и национальный
вопрос.
Купала как раз
и являлся поэтом угнетенной «мужицкой»
нации, носителем ее освободительных
стремлений, как социальных, так и
национальных.
С первых шагов
своей поэтической деятельности Янка
Купала ведет ожесточенную, мужественную
борьбу за право творить на родном языке,
за свои эстетические принципы. Это была
борьба за право белорусского народа
иметь свою национальную, подлинно
народную культуру и литературу. Первый
сборник Купалы «Жалейка» открывается
стихотворением «Я не поэт», в котором
утверждается право белорусского народа
на свою поэзию.
Нету страны, где
бы, песней согрета,
Доля народа поэтов
не знала.
У белорусов же нет
и поэта.
Пусть уж им будет
хоть Янка Купала.
(Перевод
Вс.Рождественского)
Проблема — поэт
и народ — поставлена уже в ранней лирике
Купалы и находит дальнейшее развитие
в его поэмах и драматических произведениях.
Вслед за стихотворением «Я не поэт»
идут другие «песни о песнях»,
содержащие поэтическое кредо поэта,
раскрывающие его мысли о предназначении
поэта и поэзии.
Песни «нужны
народу, как хлеб», но только такие
песни, которые связаны с жизнью народа,
помогают ему бороться за лучшее будущее.
Купала смотрит на
поэзию как на бескорыстное, самоотверженное
служение народу. Не желание славы, не
стремление к личному благополучию, а
любовь к родному краю, к бесправному
народу заставила Купалу взяться за
перо. Мотивы и образы его поэзии, по
словам поэта, навеяны окружающей
неприглядной действительностью. И не
его вина, если нередко «песни плачут»,
если в них много скорби. Даже в наиболее
грустных песнях Купалы рядом с печалью
звучит гневный протест против социальной
и национальной несправедливости.
Поэт, в понимании
Купалы — вожак народа. Поэт должен
хорошо знать жизнь своего народа, жить
всеми его помыслами и стремлениями,
«сердца миллионов подслушать удар»
— об этом говорят многочисленные «песни
о песнях» Купалы («Я не поэт, «Для
кого вы, песни», «Плачут мои песни»,
«Песня о песнях», «На жалейке»,
«Песня моя», «Пойте, песни!»,
«Родное слово», «Полети, моя
мысль…», «Чего хотите вы, панове?»,
«Гусляр», «Гусли—самогуды»,
«Родные песни», «Я не для вас»).
Купала хочет, чтобы
его слово стало оружием в борьбе за
освобождение родины от социального и
рационального рабства. И верный своему
призванию народного вожака, он не уставал
и в самые тяжкие годы будить своих
соотечественников, еще и еще раз внушать
народу: «Не обломки, не обноски — вы
народ могучий».
Тема родины, тема
пробуждения национального самосознания
проходят через многие произведения
Я.Купалы. В
стихотворениях дооктябрьской лирики
(«Выйди…», «Молодая Беларусь»,
«Отчизна») и в послеоктябрьской
лирике («Наследство» и другие
стихотворения) проявляется глубокое
чувство любви поэта к своей родине. В
стихотворении «Выйди…» (1912 г.) при
помощи аллегорических образов «северного
ветра», «зверей с запада» поэт
создает правдивую картину безрадостного
прошлого своей родины. Он подчеркивает
жизнестойкость белорусского народа,
его неуклонное стремление к свободе.
Северный ветер
свистел над тобою,
Ветви ломал, нагибая
сосну,
С запада звери к
нам шли чередою
Рвать твою грудь…
ты осталась живою.
Выйди, чтоб
встретить весну!
Стихотворение
«Наследство» (1918 г.) проникнуто
горячей любовью поэта ко всему, что
входит в понятие «родина». Ее образы
и картины являются для него самым
драгоценным сокровищем.
Мне испокон веков
дано
Наследство
драгоценное,
Как ласка матери,
оно
Всегда со мной,
нетленное.
(Перевод
А.Андреева).
Волновавшие всегда
поэта вопросы национальной независимости
своей родины звучали во многих
произведениях и послеоктябрьского
периода его творчества. «На сход!»,
«Белорусские сыны», «На нашем…»,
«Поезжане». Это стихи удивительной
силы. Написанные в то время, когда
Беларусь переживала военную интервенцию,
они выражают боль поэта за плененную
землю предков, за горькую долю ограбленного
народа. Но есть в них и призыв к борьбе,
осуждение пассивной позиции тех, кто
только ждет освобождения, но не участвует
в борьбе сам.
На нашем покосе
Гадюки шипят.
Никто их не сбросит
В болото назад.
(«На
нашем…» Перевод Вс. Рождественского)
Нельзя по-настоящему
понять Купалу, не приняв во внимание
«топографического» своеобразия
Беларуси, особого очарования ее
«курганных» ландшафтов. Курганы и
развалины древних замков, загадочная
таинственность прошлого будили
воображение поэта. Поэт интуитивным
чутьем художника пытался познать эти
таинственные страницы прошлого своего
народа и, переделав их по законам
романтического вымысла, раскрыть в
своих произведениях.
В сборниках
«Гусляр», «Дорогой жизни»,
«Наследство» Купала
активно разрабатывал одну из главнейших
идей своего творчества — идею национальной
самобытности народа, его прошлого, его
исторической судьбы.
К теме прошлого своего народа Купала
обращается в своих поэмах 1910-х годов
«Курган», «Бондаровна», «Могила
льва». Это поэмы о легендарной
героической истории народа, о мужественных,
смелых, сильных духом людях, которые
жертвуют своей жизнью во имя свободы.
Поэзия труда,
отношений человека и природы —
существенные внутренние темы творчества
Купалы. Поэт,
столь часто изображавший в грустных
или гневных стихах тяжелый, беспросветный
труд своего нищего народа, одновременно
создал поэтически выразительные картины
земледельческого труда. «Гордо, как
царица в золотой короне», шествует
по полю молодая крестьянка («Жница»).
Но рядом — изображение тяжкой летней
работы в поле в «Песне жней». Поэт,
которому хорошо знаком труд на бедной,
нищей «земельке», нарисовал образы
крестьян в стихотворениях «Косцам»,
«Пахарю», «Из песен о весне»,
«Приветствие». В измученных лишениями
и непосильным трудом людях видит поэт
залог будущего своего народа. «Такая
в нем сила — захочет, и будет весь мир
перевернут», — говорит о сеятеле
Купала в стихотворении «Из песен о
весне». Здесь выражены сокровенные
чувства поэта. Доля народная, в
представлении поэта, тесно связана с
трудом и силой этого нищего пахаря.
Позднее в поэме
1913 года «Она и я» также опоэтизирован
труд земледельца. Герои этой поэмы жили
на лоне ласковой матери природы, богато
осыпавшей дарами своих детей.
По иным законам
складываются отношения природы и
человека в поэме «Над рекой Орессой».
Люди объявили войну старому Полесью,
пошли в наступление на пески и болота.
Плодородную землю и новую жизнь им
приходится отвоевывать у природы
тяжелым, упорным, неустанным трудом.
Новое отношение
к труду, счастье творчества, новые связи,
складывающиеся между людьми в обществе,
— все эти понятия обрели жизнь в
произведениях Купалы середины 30-х годов.
Купала — мастер
пейзажной лирики.
Но менее всего к его пейзажам подходит
определение — зарисовка с натуры.
Природа живет в его стихах сложной
жизнью, она радуется, печалится, плачет,
навевает думы, наполняет душу покоем и
волнует, рождает мечты. Все в природе
видится поэту каждый раз по-другому —
в зависимости от охватившего его душу
чувства. Например, в стихотворениях
«Ольха», «Песня», «Бор» мы
видим деревья, слышим шум их ветвей. Но
как различны эти пейзажные этюды по
своему характеру и настроению! Мы
попадаем каждый раз в иной мир: то дерево
рассказывает о старости и одиночестве,
то — о радостях любви, а шум бора наводит
на размышления о несправедливом
устройстве жизни. Окрашенным чувствами
и переживаниями человека предстает мир
в поэзии Янки Купалы.
Светлое восприятие
жизни характерно для многих лирических
произведений Купалы.
Я.Купала — поэт-оптимист.
Купала нерушимо верил, что свобода для
его народа наступит. Веру поэта в счастье
страны питали лучшие качества народа.
Эта вера проявилась в его стихах, в
обращении поэта ко всему светлому,
солнечному, возвышенному в народной
душе.
Солнечность, как
настроение, как выражение надежды и
веры в добро и счастье, создает
эмоциональный колорит многих и многих
стихов. Таким «солнечным» оптимизмом
отличается сборник стихов «Дорогой
жизни» (1913г.)
В «Гусляре»
(1910 г.) «молодое солнце» «жить
боится» в бедной хате мужика. В стихах
Купалы, созданных позднее, солнце
«смелеет», и вот уже влюбленное,
полное веры сердце поэта рождает
песенно-прекрасные образы солнце-подобных
людей.
Спи, дивчина, пока
солнце
Не сверкает над
долиной;
А как солнце на
оконце
Луч свой кинет —
встань дивчина!…
Вся пронизанная
светом,
Взором весь простор
окинув,
Выйди к ясной доле
этой,
Солнцу ровная
девчина!
(Перевод
А.Прокофьева)
А еще чаще солнце
используется поэтом как торжественно-возвышенный
символ, рядом со звездами, факелом,
светочем:
Бестрепетно взяв
солнце в руки,
Нести, как факел,
в чьем огне
Сгорят бесследно
наши муки,
Все горе в нашей
стороне.
(Перевод
Н.Кислика)
Образы и настроения,
трагические по существу, соседствуют
с просветленным чувством, с настроением
самого искреннего расположения к людям,
к миру.
На протяжении
всего творчества Купала стремился к
единству законов социальной справедливости
и морально-эстетических идеалов народа.
Художник реалистического взгляда на
жизнь, он не отделял прекрасного от
практического и в одном стихотворении,
изображая побитую градом бедняцкую
полоску, писал: «Ни красы ни умолота»…
Красота стоит рядом с пользой.
Купала —
поэт-гуманист.
Самая главная отличительная черта его
поэзии — высокая человеческая мера,
боль о человеке и его судьбе.
В разрыве
действительности и идеала поэт видел
трагическое положение человека в мире
наживы и денег и реагировал на этот
трагизм, на этот упадок человека весьма
болезненно и остро. Глубоко страдая,
писал Купала о современном ему обществе,
где «человек человеку зверь».
Трагически переживал он обособленность
и разобщенность людей: «Люди всеобратней
славы не знают, к боли чужой равнодушны…»
И не было для Купалы
перспективы печальней той, что рисовало
воображение: «Будешь ты, как колос
посреди стеблей…». И не было для него
счастья большего, чем возможность
сказать молодым на свадьбе: «Вышла
радость вам обоим, сердце видит сердце».
И обратиться ко всем и каждому: «Пусть
сердце сердца не боится, Душа с душою
пусть поет…»
Купала, поэт-гуманист,
жаждал внимания к каждому отдельному
живому существу. Он создал стихотворение
о матери, качающей колыбельку «в
почерневшей избе», о птице, чье
гнездышко разбросал «ветер жестокий»,
о липе, которая заводит песнь о матери
и о птице, и заключил его такими строками:
Люди проходят
шумной толпою,
Ссорясь, любя,
ненавидя,
Пташки несчастной,
матери бедной,
Липы зеленой не
видя.
(Перевод Л.Хаустова)
Цикл «Песни
войны» — о первой мировой войне
1914-1918 годов — многое нам скажет о
Купале-гуманисте, о Купале — убежденном
противнике войн, когда «искать уже
правды нечем, только порохом да мечом».
Достигнув вражеских
полей
И всходы потоптав
конем,
Оборотись к земле
своей
И вспомяни свой
отчий дом.
(Перевод Н.Кислика)
«Доблесть»
одного солдата как бы перечеркнута
напоминанием о покинутых родных местах,
сожженных «доблестью» другого.
Купала понимал: если бы тому, чужому
солдату почаще напоминали, что и его
землю испепелит война — возможно, не
было бы и войны, этого страшного ада,
где бушуют «кровавые бури».
Высота и страстность
гуманистического идеала роднят Купалу
с такими поэтами, как Иван Франко, Леся
Украинка, Ованес Туманян, Ян Райнис и
другие выдающиеся представители
национальных литератур России начала
ХХ столетия.
Выявляя свою любовь
к человеку, Купала рисовал, каким должен
и может стать человек, и это было не
слабостью, а силой Купалы, той важнейшей
в своем значении купаловской нотой,
которая не раз отзовется эхом из будущего
без лжи, неравенства и насилия.
метки: Купала, Прачытаць, Кожнама, Параиу, Пейзажнай, Першы, Тэатр, Пакладзен
Першы народны паэт Беларусі, драматург, публіцыст, перакладчык, Янка Купала ( Іван Дамінікавіч Луцэвіч) пакінуў багатую літаратурную спадчыну. Але я лічу, што знаёмства з творчасцю Купалы трэба пачынаць, перш за ўсё, з яго паэзіі.
Бясспрэчна , важнае месца ў паэзіі Янкі Купалы займае нацыянальна- патрыятычная тэма, але , мне здаецца, што без яго пейзажнай лірыкі немагчыма глыбока зразумець і ацаніць усё багацце яго творчасці.
Узоры пейзажная лірыкі Купалы- гэта усім вядомыя вершы »Дзве таполі», »Адцвітанне», »Жніво» і іншыя. Для мяне ж выдатнейшы ўзор пейзажнай лірыкі Купалы- верш »Явар і каліна».
Песняй вясны лебядзінаю,
Скінуўшы зімнія чары,
Шэпчуцца явар з калінаю
Ў сумная даліне над ярам.
Тым, хто цікавіцца творчасцю беларускага песняра, хто хацеў бы спасцігнуць усю глыбіню яго паэзіі, я бы параіла не пакінуць без увагі, абавязкова прачытаць гэты незвычайна чуллівы, поўны пяшчоты і глыбокага сэнсу верш.
Пра гэты верш хочацца сказаць »меладычны», і нядзіўна, што ён пакладзены на музыку. Музыку на словы Купалы напісаў беларускі кампазітар Ю.Семеняка, выконваюсь песню вядомыя беларускія »Песняры» , а так сама наш суайчыннік з Амерыкі Багдан Андрусішын. Не толькі »Явар і каліна» пакладзены на музыку, але і іншыя вершы Купалы : »Я ад вас далёка», »Зваяваным», »Спадчына».
»Явар і каліна»- гэта, сапраўды, больш чым верш пра прыроду. У ім зліліся радасць вясновага абуджэння прыроды, пяшчота і каханне, легенды і паданні беларускай зямлі пра русалак і даўнейшыя павер’і беларусаў пра тое, што прырода — гэта жываю істота.
Слухаюць смехаў русалчыных,
Лопату крылляў начніцы,
Ветру павеваў ап’янчаных,
Плюскату шклістай крыніцы.
Беларускі пісьменнік Іван Навуменка сказаў пра верш »Явар і каліна», што »гэта выказаная замілаванымі, надзвычай экспрэсіўнымі паэтычнымі радкамі хвала Жыццю, Каханню… у вобразах дрэў…што шэпчуцца аб чымсьці неразгаданным, таямнічым пад вечным небам».
І, безумоўна, раю кожнаму абавязкова прачытаць бліскучаю камедыю Купалы »Паўлінка», у якой аўтар высмейвае пошласць і ганарлівасць засцянковай шляхты. Купала стварыў каларытныя, запамінальныя вобразы прыгожай сялянскай дзяўчыны Паўлінкі і фанабэрыстага пана Быкоўскага. Вобраз пана Адольфа Быкоўскага створаны так таленавіта і выразна, што яго прозвішча ператварылася з уласнага ў агульнае.
5 стр., 2105 слов
Жыццёвы i творчы шлях паэта Янкі Купалы
… многа твораў, якiя маюць фальклорную зенону: вершы «Явар i калiна», «Дзве таполi», «На Купалле, паэма «Курган. Восенню 1913 года Янка Купала вяртаецца ў Вiльню. Ён працуе сакратаром Беларускага … самых плённых перыядаў мастакоўскай бiяграфii Я. Купалы. За гэты час (1909-1913 гг.) ён выдаў два зборнiкi вершаў — «Гусляр» (1910) i «Шляхам жьцця» (1913), напiса …
Камедыя »Паўлінка», напісанная на пачатку мінулага стагоддзя, і сёння бліскуча выконваецца беларускімі акцёрамі на сцэне Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Я.Купалы, які па праву з’яўляецца Першай сцэнай нашай рэспублікі.
Шмат дзесяцігоддзяў »Паўлінка» не сыходзіць са сцэны Купалаўскага тэатра. За гэты час у спектаклі прымалі ўдзел многія таленавітыя і знакамітыя беларускія акцёры. »Паўлінка» і сёння карыстаецца вялікім поспехам у гледачоў.
Творчество Я.Купалы непарыуна связано с фольклором. Поэт глубоко знал ни только жизнь народа, но i его устную поэзию. Он любил народные песни i сказки, в которых выражается мудрость народа. Изучая фольклор, Купала пазнаемiуся с белорусским i украинской народными песнями о Бандароуне. В 1913г. по мотивам этих песен им была написана поэма «Бандароуна».
Поэма «Бандароуна» посвящена героического прошлого украинского народа. Трудно жилось в то время белускаму i украинского народом. Они были паузбаулны всяких прау, терпели ни только «феодальный», а i национально-религиозный гнет. Но народные массы вели упорную борьбу за свою свободу i независимость. В поэме расказвацца о смелым поступка украинской девушки Бандароуны.
В местечко Берастэчка, где жила героиня, «прыблукауся» пан Патоцкi со своей «хеурай лядочай». Он ездил по Украине, свавольнiчау, крыудiу бедный народ. На вечеринке в харчевне пан встретил красивую Б. i захотел абняславiць ее. Если Патоцкi начал приставать к девушке, она не выдержала i «уехала ему в лицо». За это гордая пан застрелил Бандароуну. Чтобы загладить свою вину, он устроил Б. пышное погребение. Но тщетно, известие о смерти Б. облетела всю Украину. Она вызвала гнев i возмущение народа, i скоро на Украине против польских панов-прыгнятальнiкау началось восстание.
Образ Бадароуны. В поэме дается образ вольнолюбивых, мужественной Бандароуны. Она славится своей красотой:
Великолепия такого в мире не было, не будет.
О ней люди говорили, как о каком-то чуде.
Она человек пламенной души, гордая, смелая, непакорлiвая. В этой простой украинской девушки высоко развита чувство собственной человеческого достоинства. Но самая замечательная черта ее характера — любовь к своему народу, к свободе. Б. ненавидит гнет, не может жить в неволе, не хочет быть любовницей господина. Свобода для нее дороже все на свете. Во имя свободы героиня жертвует своей жизнью.
Ну, что волiш себе выбирать, великолепная барышня:
Или в банкете засядацi вот под этой стенкой
I со мной пить, гуляцi, ночкi каратацi.
Или навеки кости парит в землице-матери?
Бандароуна решительно отклоняет предложение господина, с презрением отказывается от его богатства i денег. В поединке с паном Бандароуна НЕ одинокая, на ее стороне правда i поддержка народа. Бандароунана — дочь народа. Она способна на решительные учынкi i самаахярнасць. В образе Б. запечатлелись прекрасные черты народного характера как любовь, непакорлiвасць, героизм, высокое человеческое достоинство, нравственная чистота.
Образ пана Потоцкого. Патоцкi — крупный польский помещик, прыгоннiк, грубый деспот i самодур. Под его гнет «стонет измучена Украина, к небу шлет проклятие». В народе память о нем, как о «злым духа». Патоцкi действует нагло. Там, где не помогают деньги, он совершает разбой. Его власть держится на богатстве i грубой силе. Я. показывает моральную безнравственность Потоцкого. Он потерял свои совесть, погубил человеческий жизнь. Грубый деспотизм, грубость, жестокость, нравственная нiзасць — все эти черты указывают моральные качества Потоцкого.
Поэма связано с фольклором ни только содержанием, но i художественной формой. Она написана в народно-песенном стиле. В поэме есть народные символические образы галубкi (Бандароуна), коршуна (Патоцкi). Язык поэмы образная, богатая народно-выяуленчымi средствами. Поэма определяться глубокой народностью. В ней праудiва показана жизнь в феодальную эпоху i создан яркий образ положительных героя. Произведение является ярким примером творческого использован фольклора в поэзии Янки Купалы.
Идейно содержание: поэма «Бандароуна» посвящена героического прошлого украинского народа. Она отражает ту мрачную эпоху, когда на Украине i Беларуси господствовали польские паны-магнаты. Трудно жилось в то время белорусским i украинским рабочем. Они были лишены всяких прав.
В основе сюжета лежит конфликт между Б. i господином Патоцкiм. Для того, чтобы более четко раскрыть этот конфликт поэт использует прием контраста. Б., как представитель трудового народа резко процiстаiць пану Потоцкому. Суть конфликта в социальной няроунасцi. Моральные качества Б. поэт раскрывает через внешнюю прагажосць. Она — человек пламенной души, гордая, смелая, непокоренная.
Вот мой ответ!!!
Ответ правильный!!!
Можешь отметить этот ответ как лучший ответ!!!