Кьуьчхуьр саид сочинение на лезгинском

Куьчхуьр Саид

Лезгийрин зурба шаир Саид Куьчхуьррин хуьре (гилан Кьурагь район) 1767-йисуз лежбердин хизанда дидедиз хьана. Саида медресада кIел-кхьин чирнай, амма фад етим хьун себеб яз адавай медреса куьтягьиз хьанач. Жегьил гадади, дарвал себеб яз, къунши хуьрера ва Азербайжанда кIвалахзава. Саидаз виринра ханари, беглери агъавал ийизвайди аквазва. Ада и нифретлу девирдин гьахъсузвилер дериндай гьиссзава ва «Авайвилиз хьурай лянет», «Къарагъун», «зи чарх кьулухъ элкъвенва», «Лянет» шиирра вичин хайи хуьре агъавал ийизвай Сурхай хан русвагьунихъ галаз санал инсанпересвал, гбахъвал, мердвал тестикьарзва. Саидан девлетлуйриз акси, бунчивилин фикирар квай эсерри Сурхай хан адал ажугълу ийизва. Сурхай хандиз Саидакай вичин гъилибан ашукь ийиз кIан хьанай, амма шаирди адаз икрамнач. Акси яз, Саида зулумкар Сурхаян алчах крар винел акъудзава, ачухдиз халкьдин тереф хуьзва. Сурхая вичиз табий тахьай шаирдиз кар кьун кьетIна. Ада Саидаз вичин кIвале кьиле фейи межлисдиз эверна ва ина шаир вичин папариз ягьсузвилелди килигзава лагьана, багьна кьуна, жаллатIрив адан вилер акъудиз туна. Амма Саид и зулуматдин кардини ругьдиз ажузнач, ада мадни дерин ва хци бунчивилин фикирар квай чIалар туькIуьриз хьана. Куьчхуьр Саид 1812-йисуз кечмиш хьана.

Акимов Къ. Х. «Лезги зарияр»

• 5366 просмотров

Муниципальное
казённое общеобразовательное учреждение

«Кучхюрская
СОШ – детский сад»

Конспект
открытого урока по лезгинской литературе на тему:

«Кьуьчхуьр
Саидан уьмуьр ва яратмишунар»

2018

Кьуьчхуьр
Саидан уьмуьр ва яратмишунар

              «Халкьдиз экв гайи гъед».

         Дуьнья
сад я, девирар гзаф

        Дуьнья сад я, шаирар гзаф

        Къат-къат дуьньядал къатканва девир

         Девиррал пайдах хьиз хкаж хьанва шаир

Муаллим:
Зи суьгьбет цуькверикай я, вич цуьк яз, цуькверикай магьрум хьайи, зи суьгьбет экверикай
я, вич экв яз экверикай магьрум хьайи.

Гьурметлу мугьманар, къе чи аялри ч!ехи шаир ва ашукь
вичин вахтунда ханаринни беглерин аксина халкь бунтариз къарагъариз алахъай
женчи тир, бунтчи тир лезги литературадин классик ашукь Саидан уьмуьрдин ва
яратмишунин рекьиз талукьанавай мярекат тухузва.

Аял: Кьуьчхуьр
Фазил пуд патай авахьиз пуд к!ам

         Кьве пад кьакьан раг я тамам

        Вун эцигайбур туш авам

        Раган кьилел куьгьне Кьуьчхуьр

        Жуьмя миск!ин хуьруьн абур

        Мягьтел жеда инсан акур

        А уст1ардин зурба акьул

        Теснифай а къеле Кьуьчхуьр

        Хуьруьн къене муькъвер ругуд

        Ирид булах п1ирер са ц1уд

       Асирар къвез фена шумуд

       Кьуд пад гуьмбет бине Кьуьчхуьр

       Фазилан гьич ат1удач вил

       Масан я чаз ви накьв ви чил,

        Вун садрани тахьуй сефил

       Асул ватан бине Кьуьчхуьр.

Муаллим:
Алирза Саидова къейд авурвал Кь.Саидан поэзиядин пайдахдал я ажал, я азадвал кхьенва
лугьудай. Ша гьуьрметлу мугьманар, чи ашукьдин уьмуьрдин рекьиз, яратмишунрин
рекьиз килигин. Буюр, яб акала.

Аял: Лезгийрин ва вири
Дагъустандин литературадин классик Кь.Саид 1767 йисуз гилан Кьурагь райондин Кьуьчхуьрин
хуьре дидедиз хьана. Вичиз гъвеч1измаз хци зигьин, дерин кьат1унар авай гада
бубади хуьруьн медресадиз ракъурна. Бахтсуз буба кьена етим хьайи Кьуьчхуьр Саида
кьве йисалай к1елун акъвазарна.

Кесиб  хизан хуьн патал сифте вичин хуьре, ахпа
Ахцегьа Шеки пата идаз-адаз цанар цаз, чубанвал ийиз вичин хизан хуьз хьана.
Вичихъ туьтек ва чуьнгуьр ягъунин алакьунар авай Саид Азербайджан пата кIвалахдайла
т|вар-ван авай ашукьрив мукьва жезва ва Азербайджан чIал
хъсан чирунихъ галаз ашукьрин арада чуьнгуьр ягъунин, манияр лугьунин вердишвилер
артухарзава. Вичихъ хъсан сес авай Саида сифтедай маса ашукьрин манияр гьаваяр
ягъиз, гуьгъуьнлай вичи чIалар
тIуькуьриз ва вичин гьавайралди манияр
лугьуз ашукьрин ва халкьдин арада гьуьрмет къазанмишна.

Исмаилова З. 5А класс.

Гьа и йисара Ирандин шагьАлимегьамед Азербайджанрин Къарабагъ
къачуз хтайла ада кесиб халкьдиз гьуьрмет авай тIвар-ван авай ашукь Вакъиф ва
адан гада къазаматда твазва. И шагь ксанвайла адан къаравулрин чIехида
ам яна кьена. И чIавуз къарабагъдин чIехиди
Жаваншир бег хьана. Ада къазаматда авай ашукьни ва адан гада тарагъаждиз
акъудна. И ван атай ашукь Саид ажугъламиш хьана. Абуру ханаринни беглерин
адалатсузвилер чпин манийралди негьна. Абуруз лянет гъана.

Са пуд йисалай ихьтин вакъиайрин ажугъ кваз Саид 1797
лагьай йисуз хайи хуьруьз хтана. Хуьруьз хтайла Саид тIвар-ван
авай халис ашукь
тир.                                                                                          
Адан алакьунар лезги хуьрера машгьур жезва. Хуьруьнвийри адаз чпин мехъерал,
межлисриз теклифиз, адан сесинихъ манийрихъ еке гьевес аваз яб акализ хьана.
Гьа икI Саид лезги халкьдин
арада тIвар-ван авай сад лагьай
ашукь яз адаз еке гьуьрметар арадал къвезва. Хайи хуьруьз хтайдалай кьулухъ вич
къекъвей хуьрера Саидаз  гьа чIавуз
Къази Къумухдай атана Кьурагьа ацукьна ханвал ийизвай лакви Мурсала халкьдиз
ийизвай зулумкарикай  хабар жезва. Азербайджан пата вичиз акур ханаринни
беглерин адлатсузвилери ажугълу авуна хуьруьз хтай Саид Мурсал хандин
зулумкарвилин амалри и ажугъ мадни артухарна ва вичин женгчивилин дерин метлеб авай
чIаларалди хан русвагьиз эгечIна.

6-7 классдин аялри шиирар к!елда.

Яхул бармак чIулав
рекьел пIир хьана.

Чи хуьр уба уф виринра чур хьана.

Ругун чIугвар
рат рушарин хур хьана.

Бес гьикьван хьуй и хар тIурфан
къарагуьн.                                                          Я алпанд цIай
вуч я
Мурад.                                                                                     
Ийиз ваз минет
къарагуьн                                                                                                 Ви
лувак шехьзава гьар
сад                                                                                         
Бес я залум дерт къарагуьн.

Саидан шиирар кIелзавайла,
вак ахьтин гьисс акатда хьи,

На лугьуди адан гьар са гафунихъ галаз шаирдин рикIин
са кIус акъатзава.

Шиир « Къарагуьн»

Гьелбетда ашукь Саид вич русвагьзавай чIаларикай
хандиз хабар авачиз тушир, амма вири зегьметчи халкьди гьуьрметзавай Саидан
къуват артух тирди адаз чизвай. Гьавиляй ам ашукь Саид жазаламишдай
фендигарвилин са багьнадихъ къекъвез хьана. Эхирни ада ашукьдиз вичин кIвале
дуьзмуьшнавай межлисдиз эверзава ва манияр лугьун теклифзава. Саида вичин
гуьзел сесинал манияр лагьана. Ханди ашукьдин устадвилин тарифарзава, амма ахпа
ам инал вичин папариз килигна лугьуз багьнайралди Саидан кьве вилни нуькверив
акъудиз туна, кьел ягъуниз буйругъ гузва. Ашукь Саида и зулумдилай гуьгъуьниз 
хандин вилик ажузвал авунач ва адахъ элкъвена зулумкар негьзавай тегьерда, кIиви
ванцелди ихътин мани лагьана

«Аман эллер, зи чарх кьулухъ
элкъвена».                                                                               
Вилер
амачиз, ажуз хьайи ашукь и кардикай хабар хьайи дустари хуьруьз  хутахна. Ам
кьве йисуз кьван азарлу ва дертлу яз кIвале
хьана. Ахпа ам вичиз авур зулумдикай, хандин алчах амалрикай хандиз акси мадни
гужлу манияр лугьуз хуьрерай хуьрериз физ, халкьди адаз язухдай авур
куьмекдалди яшамиш жезва. Ашукь Саид 1812-йисуз вичин хайи хуьре регьметдиз
фена.

7кл. аялри Кь Саидаз авур зулумдикай шиирар к!елда.

Руш: Шиир «Зи  чарх кьулухъ элкъвена»

Эй эренлер, зи чарх элкъвена кьулухъ, 
Нурлу уьмуьрдив циф агудна хьиз и. 
Зулумкар Сурхая зи даим ачух,
Хъуьрезвай шадвилер акъудна хьи зи.

Я аллагь! Дуьнья икӀ куьз ятӀа яраб?
Кана зи жигерар, хьана хьи кабаб.
Напак тир Сурхая гана заз азаб,
Вилерин пак ишигъ къакъудна хьи зи.

Я буба авач зи къайгъу чӀугвадай,
Я диде — заз «чан хва» лугьуз, рахадай.
Я вахни авач зи дерт-гьал аквадай, 
Кьисметдиз етимвал авудна хьи зи.

Сад буруз къизил жез, садбуруз гимиш, 
Садбуру хеб-мал хуьз, садбуру гамиш…
Эй дуьнья! Вун нивди хьанва гуьруьшмиш? 
На девранрикай пай хкудна хьи зи.

Муаллим:
квез аквазвани,вичин тIарвилериз,дарвилериз
килиг тийиз,халкьдин игьтияжар,мурадар патал вичин уьмуьр ва са куьникайни кичIе
тагьана, чIаларни чуьнгуьр яракьдиз
элкъуьрна гьахъсузвилериз ханаринни беглерик алчахвилиз негь ийизвай,аскер хьиз
къарагъна Ашукь Саид.

Аял:
Джалилова М. 5А класс шиир «Дустариз».

Муаллим:
Кьуьчхуьр Саидан яратмишунра лагьанвай гафарин метлеб гьикьван дерин гьиссер
ачухбур ятIа ашукьдин рикIни
жигер жегьилрихъ кузва, бейгьал тир инсанриз вичивай жедай са куьмек ийиз
агакьарзава,халкьдин дердериз чара дарман ийиз алакьзава. Бейгьал тир инсанар
акваз рикI цIраз
акъваззава.

Кь.Саидан фикирар
«Аквазвач заз» тамамарда 6а классдин ученик Абдурахманов Ратмира.

Муалим:

Гьуьрметлу
мугьманар, Майрудин Бабаханова кхьенва шиир «Саидан суд» кьуна  чна 
гъиле гьам са гъвечIи  сегьнедиз элкъуьрнава.

Буюр, тамаша.

МКОУ «Икринская средняя общеобразовательная школа имени Героя России З.Л.Батманова»

Открытый урок

На тему

«Кьуьчхуьр Саид уьмуьрдин ва яратмишунрин рехъ»

Подготовила и провела:

учитель родного языка и литературы

Казиева Анфиса Закидиновна

Урок. Саид Кочхюрский.

Цель урока: знакомство с творчеством и жизнью С. Кочхюрского и ее

Отображение в его поэтических произведениях.

Саид Кочхюрский
лезг. Куьчхуьр Саид
Дата рождения:	1767
Место рождения:	Кочхюр
Дата смерти:	1812
Род деятельности:	поэт, ашуг
Язык произведений:	лезгинский язык, азербайджанский язык

Трудные слова.

1.Ашуг –поэт, который слагает и исполняет свои стихотворения, как песни.

2. Саз – струнный музыкальный инструмент (подобие гитары )

3. Гошма- одиннадцатисложник, строфическая форма в тюркской поэзии.

4. Доколе – до каких пор, сколько времени.

Саид Кочхюрский родился в селении Кочхюр Кюринского округа в 1767 году. Он прожил свою жизнь в нужде. Многие годы батрачил в Ширване^{[источник не указан 281 день]}. Саид Кочхюрский выступал против феодального гнета и бесчинства местных ханов.

В то время передвигались на верблюдах.

Познакомился он и с отдельными здешними ашугами. Саид принимал участие и в устных поэтических состязаниях, которые в те далекие годы были обычным явлением на мусульманском Востоке.

На Родину Саид вернулся уже как сложившийся ашуг. Это было тяжелое время местные феодалы не знали границ произволу и бесчинству. Повинности, налоги борьба ханов друг с другом за расширение своих владений истощали прежде всего горский народ.

Поэт, как сын своего народа выступил против гнета претеснений.

Хаса́н-эфенди́ ибн Абдулла́х аль-Алкадари́ — крупнейший ученый-историк, поэт, просветитель дореволюционного Дагестана, исламский правовед

Он писал об этом времени так: «В Дагестанской области чаше всего в прошлом преобладали насилие и зло, а справедливость и милосердие не имели место. Правители, взяв за правило хищение и грабеж, убийство и арест не делали различение между запретным и дозволенным».

В конце 18 века владетелем Кюры стал Сурхай-ханII. Такого жестокого правителя в этих краях еще не знали. Саид Кочхюрский не мог мерится с его деспотизмом, выступает за свой народ.

Реалистические стихи Саида Кочхюрского, в которых рассказывалась приводили в бешенство ханов. Правивший в то время Сурхай-хан Второй решил расправиться с Саидом Кочхюрским и пригласил его у себе на вечеринку. Хан, отметив, что Саид  прекрасно поёт, нo дерзко смотрит на всех приказал своим охранникам выколоть глаза Саиду^[4]. Слепой ашуг сложил «Проклятье Мурсал-хану», в котором выразил не только свою трагедию, но и трагедию всего лезгинского народа

Три мысли в нем надо выделить особо:

1. Мурсал-хан – разрушитель и разоритель.

2. С ним связана трагедия народа, Родины.

3. Тяжкая участь самого ашуга.

Творчество Саида проникнуто ненавистью к ханам и бекам, любовью к простым людям. Это определило любовь к нему народа.

О Люди !

Добро творите — жизни суть

Сокрыта в этом, знайте люди!

Стезя добра — вернейший путь

Лишь по нему ступайте, люди

Невежество откиньте вы,

И взором мир окиньте вы.

В врага копье да киньте вы,

Дух силой окрыляйте, люди!

Цените разума вы глас.

Поймите стих мой — он для вас.

Для родины свободы час

Всем миром приближайте, люди!

Саида сердце, как очаг,

Горит, чтоб дух ваш не зачах.

Вам лозы в моих стихах

Дарую — принимайте, люди!

Кьуьчхуьр Саид
Дидедиз хьайи чӀав	1767 йисан
Дидедиз хьайи чка	Кьуьчхуьр
Кьиникьин чӀав	1812 йисан
Пеше	кхьираг ва Зари

Кьуьчхуьр Саид — чӀехи лезги шаир ва мазан.

1767 йисуз Куьре магьалдин Кьуьчхуьре дидедиз хьана. Медресада чирвилер къачур жегьилди са вахтара Ширван магьалда уьмуьрнай. Ада чкадин ашукьрихъни шаиррихъ галаз галкӀаяр хвенай. Куьредин ханарин гьахъсузвилер эхиз тахьай Саида вичин шиира абурун луматӀвилер негьна. Сурхай хандиз Саидакай вичин гъилибан ашукь ийиз кӀан хьанай, амма шаирди адаз икрамнач. Акси яз, Саида зулумкар Сурхаян алчах крар винел акъудзава, ачухдиз халкьдин пад хуьзва. Сурхая вичиз муьтӀуьгъ тахьай шаирдиз кар кьун кьетӀна. Ада Саидаз вичин кӀвале кьиле фейи межлисдиз эверна ва ина шаир вичин папариз ягьсузвилелди килигзава лагьана, багьна кьуна, жаллатӀрив адан вилер акъудиз туна. Амма Саид и зулуматдин кардини ругьдиз ажузнач, ада мадни дерин ва хци бунчивилин фикирар квай чӀалар туькӀуьриз хьана.

Шаир 1812 йисуз регьметдиз фена. Адан эсерар кьилди улубар хьиз са шумудра чапдай акъатнава. Хайи лезги чӀалалай гъейри, ада чӀехи устӀарвилелди азербайжан чӀалални эсерар туькӀуьрзавай.

2012 йисуз хайи Кьуьчхуьр хуьре шаир Саидаз тимтал хкажнай.

ЭлячӀунар[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

• Лезгинская литература // Краткая литературная энциклопедия: В 9 т. — М.: Сов. Энцикл., 1962—1978.
• Саид из Кочхюра // Поэзия народов СССР IV-XVIII Веков. — М.: Художественная литература, 1972. — С. 832. — 864 с. — (Библиотека Всемирной Литературы). — 300 000 экз.

Асирралди куькIвенвай гъед

Пагь, и дуьнья, акъатнавай рекьерай,

Незвай, тIач хьиз, девлетлуда, агъади,

Кесиб ксар акъудда на къекъерай,

Вегьеда хьи хажалатрин кьарадиз…

Виш йисар идалай вилик лезгийриз къадим Кьурагь дередин Кьуьчхуьррин хуьруь гайи женгчи шаир Кьуьчхуьр Саидан мецелай лагьанвай и цIарари къенин юкъузни ванзава. Асирар къвез алатзава, девирар дегиш жезва, амма шаирдин хци цIарари вири азабриз таб гайи лезги халкьдик къени руьгь кутазва, гьахъвилихъни азадвилихъ эвер гузва. 

Алай йисуз а яргъал девирра Кетин дагъдин этегрив гвай цуькведи кьунвай тепейрал хандиз акси чIалар лугьуз, саздин симер къугъурай лезгийрин бажарагълу шаир Кьуьчхуьр Саид дидедиз хьайидалай инихъ 245 йис тамам хьанва. И кардихъ галаз алакъалу яз, 12 – октябрдиз кьуьчхуьрвияр куьч хьанвай Кьурагь райондин Бугъдатепе хуьре шадвилер кьиле фена. Экуьнин сятдин цIуд. Хуьр шегьре рекьихъ галаз алакъалу ийизвай Гуьлгери вацIал хкажнавай муькъвелай республикадин шегьеррайни районрай мугьманар ахмиш жезва. Шадвилинни садвилин гьиссери къужахламишнавай мугьманар хуьруьн клубдин вилик куьчхуьрвийри лезги адетралди къаршиламишзава. Мярекат кьиле физвай майдан тирвал гъилера цуькверин кIунчар аваз цIиргъера акъвазнавай  хуьруьн юкьван школадин аялри мугьманар шадвилин гьарай-эвердалди, къивералди кьабулзава. Кьурагь райондин Культурадин кIвалин художественный самодеятельностдин коллективдин кьавалри кутунвай зуьрнедин сесини и легьзе мадни чIагурзавай.

Шииратдин межлисдик атанвайбурун жергейра «Кьурагь район» МО-дин администрациядин кьил Сефербег Гьамидов, «Лезги газетдин» кьилин редактор Агъариза Саидов,  СтIал Сулейманан тIварунихъ галай Лезгийрин госмуздрамтеатрдин директор Алибег Мусаев, Дагъустандин писателрин Союздин секретарь, Дагъустандин литературадин журналрин кьилин редактордин заместитель Абдуселим Исмаилов, Кьурагь, Сулейман-Стальский, Мегьарамдхуьруьн, Дербент районрин интеллегенциядин векилар, лезгийрин шаирарни писателар, милли эдебиятдал рикI алайбур ва хейлин маса ксар ава.  «Кьурагь дагълар» манидилай гуьгъуьниз Бугъдатепедин Культурадин кIвалин директор Гуьльят Османовади микрофондихъай вири мугьманар тебрикзава:

— Гьуьрметлу юлдашар! Азиз тир мугьманар! Лезги литературадин классик, халкьдин рикI алай женгчи шаир, ашукь Саид хайидалай инихъ 245 йис тамам хьанва. Ам яшамиш хьайи девирда лезгийрин бязи хуьрера ханари агъавал ийизвай. Гьа  йисара Мурсал ханди Кьурагь дередин халкьар инсафсузвилелди вичин хийирдиз ишлемишзавай. Вилер акъудун, япар атIун, гатун-ягъун – ибур ханари чпин гъилик квай зегьметчи халкьдиз гузвай жазаяр тир. Мурсал ханди ва адан нуькверри ийизвай кьван гьахъсузвилер акурла, ашукь Саид, чуьнгуьр хурал хкажна, жемятдин дердерикай хандиз акси  ялавлу чIалар туькIуьриз, халкьдин къатара абур ван хкажна лугьуз эгечIна. Гьелбетда, гъиле еке къуват авай хандиз аксивал авун гзаф четин ва хаталу тир. ГьакI тиртIани, кесибрин терефдар тир  Саидан чIалари и женг мадни къизгъинарзавай:

Я Алпанд цIай, вуч я мурад?

Бес я элди ваз авур дад,

Гьа ви лувак шехьза гьар сад,

Бес я зулум, дерт, къарагуьн.

Са тахсирни квачир шаирдал буьгьтенар вегьена Мурсал ханди вичин жаллатIриз шаирдин вилер акъудунин буйругъ ганай. Амма хандивай зулумкарвилелди ашукь Саид вичиз табий ийиз хьанач. Мидаим яз дуьньядин экуьвиликай, ракъинин нурарикай магьрум хьайи шаирди мадни хци ва дерин, чпик бунтчивилин фикирар квай чIалар лугьун давамарна. Вичин эхиримжи нефесдалди хайи халкьдиз вафалу яз амукьай шаир 1812-йисуз, 45 йисан яшда аваз кечмиш хьана.

Гила гаф «Бугъдатепе хуьр» МО-дин кьил Аскер Жабраиловаз гана:

— Гьуьрметлу мугьманар, багъри кьуьчхуьрвияр! Бугъдатепедин накьварал чIехи шаирдин юбилейдиз талукьарна кьиле физвай мярекат виридаз мубаракрай! Кьуьчхуьр Саида вич яшамиш хьайи девирда датIана чкадин ханари кьиле тухузвай атIугъай сиясатдихъ, зидвилерихъ галаз женг тухвана. Кетин дагъдин этегрив гвай лекьерин муг тир Кьуьчхуьррин хуьряй акъатай шаирди кесиб халкьдин азадвилин рекьиз вичин вилерин экв къурбандна. Адан вилерин экуьни къени хайи халкьдин экуь гележегдихъ физвай рекьер ишигълаван ийизва…

Гуьгъуьнлай мярекатдал рахай «Кьурагь район» МО-дин администрациядин кьил С. Гьамидова вири мугьманриз, районэгьлийриз межлис мубарак авуналди, абурун рикIел 2002-йисуз кьуьчхуьрвийрин бубайрин накьварал ашукь Саидан 235 йис тамам хьуниз талукьарна къурмишай мярекат хкана. – Къе чна шаир дидедиз хьайидалай инихъ 245 йис тамам хьун къейдзава, — лагьана ада. Лезги поэзиядин цава куькIвенвай нурлу гъед тир Кьуьчхуьр Саида къени Лезгистандал нур чукIурзава. Акьалтзавай несил патал ам гьич садрани куьтягь тежер ватанпересвилин чешме я. Шаирдин ялавлу цIарари, хандин гьахъсузвилериз акси яз лагьай манийри датIана чак руьгь кутазва. Адан тIвар гьамишалугъ яз халкьдин рикIе амукьда…

Шаирдин уьмуьрдин ва яратмишунрин рекьикай гегьенш доклад Бугъдатепе хуьруьн юкьван школадин лезги чIаланни литературадин муаллим Мислимуллагь Мурадова авуна.

Чпин рахунра «Лезги газетдин» кьилин редактор А. Саидова, виш йисар къвез алатайтIани, Кьуьчхуьр Саид хьиз хайи чилиз вафалу хьайи рухваяр халкьдин рикIяй гьич садрани акъат тийидайди, А. Исмаилова Етим Эминалай вилик лезги чIалал сифте яз шиирар Кьуьчхуьр Саида теснифайди, «Лезги газетдин» политикадин отделдин редактор Нариман Ибрагьимова Кь. Саидан 245 йис тамам хьунихъ галаз алакъалу яз цIийи ктаб (спонсор кьуьчхуьрви Сиражидин Агьмедов) чапдай акъуднавайди, тежрибалу педагог Абдурагьман Ляметова ашукь Саидан яратмишунри Дагъларин уьлкведин эдебиятдик лайихлу пай кутунвайди къейдна. 

Межлисдин мугьман, Мегьарамдхуьруьн юкьван школадин чIалан муаллим Явер Агьмедова вичин ва вири районэгьлийрин патай кьуьчхуьрвияр тебрикна, и шадвилер вири лезги халкьдин руьгьдик къуват кутазвайбур тирдакай лагьана.

Лезгийрин шаирар тир Мердали Жалилова, Абдуселим Исмаилова, Сажидина, Фазил Асланова Кьуьчхуьр Саидаз бахшнавай чпин эсерар таъсирлудаказ кIелна ва кьиле физвай мярекат рикIин чими къатарай виридаз тебрикна…

Мярекат Лезги театрдин коллективди къалурай «Кьуьчхуьр Саид» тамашадин кIусари, Бугъдатепедин юкьван школадин 10-классдин ученица Ирада Салмановади устаддаказ кIелай Кьуьчхуьр Саидан шиирди, милли культурадал рикI алай Верди бубади, тафт гъилеваз, шаирдикай лагьай негъилри, Кьасумхуьруьн музыкадин школада чирвилер къачузвай жавандалдамчийри тамамарай макьамри, Кьурагь райондин Культурадин кIвалин гьевескарри гайи концертди мадни гурлу авуна.

Шаирдин гьуьрметдай мярекатдал рахай |Лезги театрдин режиссер Мирзабег Мирзабегован, РД-дин культурадин лайихлу работник Къазибег Къурбанован, Бугъдатепе хуьруьн юкьван школадин директор, мярекатдин тешкилатчийрикай сад тир Хизри Мамедован ва маса мугьманрин суьгьбетри Кьуьчхуьр Саидан руьгь къенин юкъузни хайи дагълара гьахъвилихъ эвер гуз халкьдин юкьва амайди субутна.

Шииратдин межлисдал кьилинди вири лезгийри руьгьдин багьа савкьат яз кьабулай Бугъдатепедин накьварал  Кьуьчхуьр Саидаз хкажнавай гуьмбет ачухун хьана. «Кьурагь район» МО-дин кьил С. Гьамидова ва Кьуьчхуьр Саидан неве Закир Максубова гуьмбетдилай яру парча алудна. Гуьмбетдин проект туькIуьрайди ва ам хкажайди лезгийрин кьегьал хва Айвар Камилов я. Бугъдатепедин администрациядин теклифдалди ада юбилейдин вилик и гуьмбет гьазурна ва идалди лезги халкьдин тарихда вичин тIвар тунва. 

Малум хьайивал, А. Камилова Саратовский областда Ватандин ЧIехи дяведин къурбандризни кьве гуьмбет хкажнава. Абурукай сад ачухзавай мярекатдал кьегьал лезги хцин зегьметдиз Саратовский областдин прокурорди еке къимет ганай…

И юкъуз кьуьчхуьрвийрин уьмуьрда мад са шад вакъиа кьиле фена. Райондин бюджетдин такьатрихъ хкажнавай спортзал ишлемишиз вахкана. Ам ачухун патал яру лент С. Гьамидова ва А. Жабраилова атIана. Гуьгъуьнлай мугьманар вири цIийи спортзалдихъ галаз таниш хьана. Алай аямдин вири цIийивилералди тадаракламишнавай спортдин и имаратдихъ хъсан гегьенш зал, гьамамар, парталар дегишардай чкаяр гала. Спорткомплекс ачухдайла С. Гьамидова къейдна:

— Играми мугьманар! Кьурагь райондин администрацияди акьалтзавай несил сагъламдаказ чIехи хьуниз кьетIен фикир гузва. Ихьтин мураддалди къе Бугъдатепедани чна спорткомплекс ачухнава. Инлай кьулухъни хуьр аваданламиш хьун патал чалай алакьдай вири жуьредин куьмекар гуда.

Райондин администрациядин кьили «Кьурагь район» МО-дин кьил Замир Азизован патай спорткомплексдин эцигунрин кIвалахар кьиле тухвай «Амирус» ООО-дин коллективдиз чухсагъул малумарна ва фирмадин генеральный директор Байрам Байрамовав Гьуьрметдин грамота вахкана.

Кьуьчхуьр Саидан 245 йис тамам хьуниз талукьарнавай мярекатдин сергьятра Кьурагь райондин бязи хуьрерин школайра кIелзавай аялрин арада спортдин жуьреба-жуьре хилерай акъажунар кьиле фена. ГьакIни аялрин арада Кь. Саидан шиирар виридалайни фасагьатдиз кIелун патал конкурсни тешкилнавай. Гуьлгери вацIун яхадал алай Бугъдатепе хуьрелай геждалди суварин гьакъиндай шагьидвалзавай манийринни авазрин ванери лепе гузвай. 

Мегьамед Ибрагьимов для ЛезгиЯр

---

Ниже приведены схожие материалы:

ЖЕНГЧИ ШАИР

Чи намусдин гуьзгуь тушни Саидан вилер?!
Гьавиляй къе экуь тушни Кьурагьрин вирер?!
(А. Саидов)

Лезги литературадин классик, халкьдин рикӀ алай женгчи шаир Кьуьчхуьр Саидан тӀвар фадлай машгьур я. Ада вич яшамиш хьайи ханарини беглери агъавал авур аямдикай рикӀин цӀелхемар хьтин ялавлу чӀалар яратмишна.
Шаирдин жавагьирар, ам вич яшамиш хьайи чӀавуз хьиз, хайи халкьдиз багьа ва истеклу я.
Кьуьчхуьр Саид яшамиш хьайи девирда лезгийрин бязи хуьрера, гьакӀни шаирдин ватан тир Кьуьчхуьрани Къазикъумух ханари агьавал ийизвай. Гьа и йисара Кьвед лагьай Сурхая (адаз Куьре пата Мурсал хан лугьузвай) халкьар инсафсузвилелди истисмарзавай. Вилер акъудун, япар атӀун, гатун-ягьун — ибур ханари чпин гьилик квай зегьметчи халкьдиз гудай жазаяр тир. Дишегьлийрин кьадар-кьисмет иллаки бахтсузди тир. Хандин ихтияр авачиз я руш хкядай, я ам гъуьлуьз гудай ихтияр авачир. Халкьдин са манида ик1 лагьанва:

Цавай фидай вили лифер,
Вили лифер луж авуна.
Гурбагур хьай чӀехи ханди
Чи рушариз гуж авуна.

Халкьдин сивин яратмишунра ихьтин гафар гьалтун дуьшуьшдин кар туш.
Гьа ихьтин девирда Кь.Саид зурба ван авай ашукь, устад чӀалар туькӀуьрдай шаир ва викӀегьдиз ханарин чиниз экъечӀай кас хьана.
Ашукь Саид 1767-йисуз Кьуьчхуьррин хуьре лежбердин хизанда дидедиз хьана.
Вичихъ хци зигьин, дерин кьатӀунар авай гада бубади хуьруьн медресадиз ракъурна, амма, яшайишдин дарвал себеб яз, Саидавай кӀел-кхьин яргъалди давамариз хьанач. ЯтӀани чирвилер къачунал рикӀ алай Саидаз ктабар кӀелиз, кхьинар ийиз чир жезва. Вахтсуз буба кьейила, ада лежбервал ва маса кӀвалахар ийиз, хизан хуьз башламишна.
Вичихъ яратмишунрин жигьетдай зурба бажарагъ авай Саида гьеле жегьилзамаз саз ягъиз чирнай, гьа са вахтунда манияр туькӀуьриз, абур сифте йисара таяр-туьшерин межлисра аваздалди лугьуз хьанай.
Кесиб хизан хуьн гьеле жаван гададиз четин тир. Гьаниз килигна ам Къуба, Шеки патан хуьрера къекъвена, жуьреба-жуьре кӀвалахар авуна.
Гьа са вахтунда ам т1вар-ван авай азербажан ашукьрихъ галаз танищ жезва ва вичин устадвал хкажзава.
Саида сифтедай халкьдин, жуьреба-жуьре ашукьрин манияр тикрариз хьана. Гуьгъуьнлай вичи хсуси манияр, гьаваяр теснифиз башламишна. И манияр ада гьам дидедин, гьамни азербажан чӀаларал туькӀуьрзавай.
1897 — йисуз Саид тӀвар — ван авай ашукь яз хуьруьз хтана.
Са кьадар магьалра къекъвена мишекъат уьмуьрдин четин мектебра тарсар къачур Саида таъсирлу эсерралди диндин мавгьуматдик, зулум — зиллетдик квай хайи халкьдиз къуллугьзава, ам уяхарзава. Ада ашукьриз, гьам вичизни эвер гузва:

Мани лагь, эй ашукь, жегьилар патал.
Дава хьиз бейгьалдаз хьурай ам несиб.
Мани лагь эллерин гуьгьуьлар патал,
Желб ая къваларив инсанар кесиб.

Тамаш садра, вичин яратмишунрин сифте йисара лагьанвай и манидин метлеб гьикьван деринди, гьиссер ачухбур ятӀа. Ашукьдин рикӀ- жигер жегьилрихъ кузва, ада бейгьал тир инсанрин гуьгьуьлар веревирд ийизва, халкьдин дердериз чара-дарман ийиз алахъзава, кесиб инсанар санал желб хьунин мурадар ава.
Саидан т1вар-ван яваш-явашдиз лезги хуьрера гьатзава. Адан ашукьвилин устадвал, ада халкьдин рикӀин мурадрихъ галаз кьадайвал лугьузвай манийрин ван хьайибуру ашукьдиз чпин мехъеррик, жемятдин межлисриз теклифзава, зегьметчи халкьни ашукь чеб-чпиз мукьва жезва.
Гьа ик1 Саидакай тарифлу, лезгийрин арада сад лагьай ашукь — шаир жезва. Гьа са вахтунда ханди халкьдиз ийизвай зулумар, абурал вегьезвай залан харжар, намуссуз кӀвалахар ашукьдивай эхиз жезвач. Адаз иллаки вичин хайи халкь авай дарвал аквазвай. Кьуьчхуьррин «Яргъак» магьидин виш гектардив агакьна арандихъ галаз сад хьиз гад агакьзавай бегьерлу никӀер са гьахъ-гьисабни авачиз, ханди къакъудна, вичин менфятдиз ишлемишзавай. И никӀера кьиле тухузвай кӀвалахар: цан цун, эчӀелар эчӀин, гвен гуьн, цуьлер Кьурагьрин «Хъукъвазрал» хутахна йигарар гатун, техилар хандин гьамбарханайриз ичӀирун — ибур вири и хуьруьн итимринни дишегьлийрин гъилерилай
физвай. Хандини адан нуькверри дишегьлийрикай чпиз кӀани кьван ягьанатар, рихшандарни ийизвай. И крар Кьуьчхуьррин жемятдиз еке мусибат хьанай.
Ашукь Саид, чуьнгуьр хурал хкажна, жемятдин дердерикай хандиз акси ялавлу чӀалар туькӀуьриз, абур халкьдин арада еке ажугъдивди, ван хкажна, лугьуз эгечӀна.
Саид халисан шаир ва халкьдин хва тирди ихьтин цӀарарай аквазвай:

Яхул бармак чӀулав рекьел пӀир хьана,
Чи хуьр-уба вирина. уф, чӀур хьана,
Ругун чӀугвар рат рушарин хур хьана.
Бес гьикьван хьуй и хар-т1урфан, къарагуьн?!

Хандин башибузукь амалрикай риваятар гзаф ава. Ингье абурукай сад: Тителрин хуьряй тир, вичин яшар 80 йисарив агакьнавай Зилейфа бадеди рикӀел хкизвайвал, хандин эхиримжи паб Тителай тухванвай, адан тӀварни Нарунж тир. Ам гзаф гуьрчег дишегьли ялдай. Хандиз ам амай папарилай артух кӀандай ва адан чӀалазни килигдай.
Са сеферда вичин ханумни галаз хан сейрдиз экъечӀна. Цуьк акъатнавай гуьзел дагъларикайни къайи булахрикай лезет хкудна хкведайла, кефи къумбар тир хандиз цан цазвай лежбер аквада. Ада вичин лишан ягьунин гьунар къалурун патал викӀиник квай яц яна ярхарда. И кар адан папаз гзаф такӀан жеда ва ада язух лежбердив сагъ яц вахгуз туналда.
Гуьгъуьнлай и дишегьлидиз хандин амалар гьич хуш яз амукьнач ва ам адакай хкечӀна, бубадин кӀвализ хтаналдай.
Ашукь Саид гуьрчег абурар, мягькем гъил- кӀвач авай итим тир. Гьаким Къурбана къейдзавайвал, адахъ, вич яшамиш жезвай магьалрилай гъейри, пата-къерехдани хъсан вафалу дустар авай. Вич тек тушиз ада, ханарин девирда аварви Хочбара кьиле тухвай хьтин гьунарар къалурна. Ам хандиз вичивай жедай зиянарни гуз эгечӀна.
Кьуьчхуьррин агъсакъалри къейдзавайвал, Саида хандин рамаграй балкӀанар, нехиррай малар Самур, Къуба патариз гьализ, маса гуз ва я вичин дустариз багъишиз хьана. Са сеферда ада хандин рикӀ алай шивни чуьнуьхнай. И кар ийидайла, ксанвай къаравул ахварай ават тавун ва гел квадарун патал балкӀандин кӀвачерал виликамаз цвана гьазурнавай литинин тӀипӀрияр акьалжнай.
Ханди вичин гъилик квай агьалийрин кьилел гьизвай зулумар ва писликвилер, шаирдивай эхиз
хьанач. Ада вичин манида Мурсал хан «тӀебиатдин гьалал-гьарам чин тийидай пехъи ламрав» гекъигна беябурзава. Хандиз ихьтин гафар лугьун — им чандилай гъил къачун лагьай чӀал тир. Амма Саидаз кичӀе тушир, ам халкьдин рекье чанни гуз гьазур тир.
Ихьтин зулумар Кьуьчхуьррин агъсакъалривай, жегьилривайни эхи жезвачир. Абур Саидан патав тупламиш жезва.
Гьелбетда, гъиле еке къуват авай хандиз аксивал авун гзаф четин ва хаталуни тир. ГьакӀ тиртӀани, кьиле ашукь Саид ва адан стха Рамазан акъвазна са шумудра хуьруьнбурунни хандин нуькверрин арада къалар-макъалар, ягъунар- кукӀунар хьанай. И женг Ашукь Саидан ялавлу чӀалари къизгьин авуна:

Я алпанд цӀай, вуч я мурад,
Ийиз ваз минет, къарагуьн?
Ви лувак шехьзава гъар сад.
Бес я зулум, дерт, къарагуьн!

Я Аллагь! Дуьнья икӀ куъз ятӀа яраб?
Кана зи жигер, хьана хъи кабаб.
Напак тир Сурхая гана заз азаб,
Вилерин пак ишигъ къакъудна хьи зи. (Таржума авурди А.Муталибов я)

Винидихъ лагьайвал, Сурхай ханди Саидан вилер, вичин папариз гьаясузвилелди килигна, лагьана, багьна кутуна, акъудиз тунай. Амма и зулумкарвилин гьакъикъи себеб Саида хандиз акси фикиррив ацӀанвай чӀалар туькӀуьрун ва халкьдин арада адахъ еке гьуьрмет хьун тир.
Хандиз, лагьайтӀа, вич авай чкада масадан тариф авун гьич хуш кар тушир.
Саид хутахиз атайбурув ханди вичи авур къандай са яц вахгуда.
Вилерай иви авахьзавай Саид вичин юлдашрин юкьва аваз, кӀвачер гагь рекьин къерехра авай къванерихъ галукьиз, гагь фурариз аватиз будурмиш жез, хуьруьз хъфена.
Хуьруьн жемятдик еке къалабулух акатна. Хандинни зегьметчи халкьдин арада авай мидявал мадни къатиди ва меслят техжедайди хьана.
Саид, лагьайтӀа, кьве ийисуз кьван азарлу яз месе гьатна.
Саидаз Рамазан тӀвар алай викегь стха авай. Ада кьисас къахчун мумкин тир. Ханди вич и хатадикай хуьн патал тадиз Рамазанан геле нуькверар туна. Рамазан Мискискиз катда. Гуьгьуьна гьатай хандин нуькверри ам ксанвай чкадал чинеба телефна.
Сурхай ханди Саидан вилер акъудна лагьай ван хьайила, гьа аямдин, чеб-чпиз хъсандаз чидай ашукь Лезги Агьмеда хандин инсансузвал дуьздал акъудна ва ам халкьдин вилик беябурнай.
Ада тӀебиатни кваз хандин вагьшивилел тажуб хьанвавди къалурнай:

Агь, мазарат, гьикӀ гъана и хабар на?
Келледиз къван, мецез яна къабар на.
Я залум хан, къалур ийиз зарбар на,
Ашукьди вуч къан авуна, къада ваз?!

Ван хьайила дагъдин свалар лал хьана,
Алван цуьквед винел чӀулав хал хьана,
Къацу векьер кьурана кьал-кьал хьана,
Агьмедаз пис кьуьд атана гад амаз.

Ашукь Саидан, сагъвал къвердавай зайиф жез башламишна. Адахъ виликан такьат, къуват амукьнач. ЯтӀани ада вичин пеше акъвазарнач. Гьар сеферда халкьдин вилик жанлу чӀалар гваз экъечӀайла, жемятди вичин рикӀ алай ашукьдиз жуьреба-жуьре куьмекар гуз хьана.
Кь. Саидан диде Ахцегьай тир. Ашукь сагъ вахтунда мукьвал-мукьвал халуйрин патавни фидай ва гьа чӀавуз Ахцегьани, патарив гвай хуьрерани ада вичин ашукьвилин ва шаирвилин устадвал къалурнай.
Са йисуз лезги хуьрера кьурагьвал хьана. Халкь каша гьатна. Саидан гьални четин хьана.
Чара атӀай ашукь халуйрин патав фена ва вичин гьалдикай хабар гана:

Ашукь Саид са инсан я,
Кьве виливайни нукьсан я,
Ирид кьил хизан я.
Мад за квез вуч лугьун, халуяр?

Халуйри хуьруьн кимел межлис къурмишна. — Ашукьди вичин кьилел атай мусибатдикай ханар русвагьдай ва яб акалзавайбуруз таъсирдай манияр лагьана.
Чпиз викӀегь кас яз чидай, ашукьдиз мукьвабуруни, амай хуьруьн жемятдини 45 рипедив агакьна (гилан са тонни зур кьван) къуьл, кӀах, мух, яр-емиш ганай.
Элкъвена хкведай рекье ашукь гваз къекъвезвай Жафера халуйри чантада хтунвай фу Саидахъай чинеба вири тӀуьна куьтягьда. Меслят хьанвай булахдив ахгакьайла, фу нез кӀан хьайи Саидаз чантада затӀни амачирди чир хьана. Инал гищин хьанвай ашукьди Жафераз чӀал туькӀуьрна:

Вири тӀуьна фуни къафун.
АцӀурайла на ви руфун.
Бес вуна рикӀел гъаначни зун
Яллагь, ваз инад акъатуй.

Гишила зун туна михьиз.
Фу гвай кас кьванни къвеч жал иниз?
Къадир аллагь ви нефсиниз
Кьилелай туьнт зат1 акъатуй.

Кь. Саид хуьрера къекъвез, халкьдиз манияр лугьуз хьана.
Мурсал хандивай Саид зулумкарвилелди вичиз табиариз хьанач. Шаирди къвердавай мадни дерин ва хци, чпик бунтчивилин фикирар квай чӀалар яратмишна. Вичин эхир нефесдалди халкьдиз вафалу яз амукьай шаир 1812-йисуз, 45 йисан яшда аваз, кечмиш хьана.
Кь. Саидан яратмишунра муьгьуьббатдин, яшайишдин ва насигьатдин чӀалар ава.
Ашкъидин манияр, аквар гьаларай. ада шаирвилин сифте камар къачузвай чӀавуз яратмишнавайбур я. Месела: «Шикаят», «Къумрал руш», «Есир я зун», «Чан зи гуьзел», «Заз ахварай яр акуна» ва масабур.
«Къумрал руш» шиирда ада «катран вилер авай», «таза багъдин цуькведавай» дагъви дишегьлидиз шаирди вичиз хас тир зериф рангаралди михьи муьгьуьббатдикай хабар гузва:

Дерт къати я, яраб дарман жедач жал?
Карагзава вун виликай, къумрал руш.
Сад Аллагьди лугьурай ваз рикӀин тӀал,
Са къван хьанва зи мецикай, къумрал руш.

Мусурман динди, феодальный къанунри агъавалзавай девирда шаирди дагъви рушан тарифна, ам паталди вич «Мажнун хьиз тамара гьатнава» ва адан багьа къамат югъди-йифди вичин рикӀё хуьзва, лугьузва.
Ашкъидин чӀаларихъ галаз санал Саида кесиб халкьдин яшайишдикайни эсерар туькӀуьрнава. Шаирди гзафни-гзаф вичин кьилел атай, вичиз акур дуьшуынрикай яратмишзавайтӀани, адан эсерар акьван а девирдин гьакъикъатдиз мукьва я хьи, абурун гьиссер са касдин ваъ, вири кесиб халкьдин гегьенш къатариз хасбур я. Саидан
яшайишдин чӀалари лезги шииратда кьетӀен чка кьазва. Шаирди вичин аямдин социальный къурулушдин месэлаяр къарагьарзава, инсанар сад-садаз къарши кьве классдиз пай хьанвайди къалурзава:

Садбуруз къизил жез, садбуруз гимиш,
Садбуру хеб-мал хуьз, садбуру гамиш…
Эй дуьнья! Вун нивди хьанва гуьруьшмиш?
На девранрикай пай хкудна хьи зи.

Гьа вахтара агъавалзавай регьимсузрихъ элкъвена Саида, «язух халкьдикай хабар кьан тийиз», «гуьлчименра чӀулав чайгъун тунвайбуруз» туьнбуьгьзава:

Регьимсузри вучиз девран гьалзава?
Сед Искендер яз, нефсинихъ ялзава,
Язух элдиз экуь дуьнья салзава,
Гуьлчименра чӀулав чайгъун жез, агъа.

Кь. Саидан «Я алпанд цӀай», «Зи чарх кьулухъ элкъвена», «Лянет», «ЦӀийи варз» чӀаларай аквазвайвал, ада гьа аям инсанрин алакъаяр реализмдин тӀалабунрив кьадайвал къалурнава. Ик1 шаирди «Я алпанд ц1ай» эсерда «вичин лувак гьар сад шехьзавай ва вилаятда секинвал авачиз
датӀана къаргьа рахазвай» Мурсал хан негьзава.
Саида вичин рикӀе авай ажугь ачухарун патал халкьдин къаргьишар, чӀехи устадди хьиз, цӀийи рангар яна, ишлемишзава:

Утагъар ви чӀулав хьурай,
Аватна са алпандин цӀай,
Хьурай, яллагь, дибдай вай-зай,
Лянетдин кьил гвай, къарагуьн.

«Зи чарх кьулухъ элкъвена», «Лянет» шииррани Кь. Саида гьакъикъи рангаралди «гьилер, беден ивид курутдай ктад хьанвай, вичея ивидай аруш хьанвай яхул шалдин халат алай, гъуьлягъ хьиз, ивид вире къугъвазвай, келлени буш, чӀулав рекьел пӀир хьанвай» зулумкар Сурхаян суфат гузва:

Авайвилиз хьурай лянет, кур байкъуш.
Ви а мурдар суфат низ хьуй бес къе хуш?
Гъилер, беден ивид курут, келле буш,
Бес мус жеда са гьахъ-дуван, къарагуьн?

Шаирдин «Аквазвач заз» шиир, рикӀик гъалаба квачиз, кӀелиз хьун мумкин туш. Шиирда дуьньядикай пай атӀанвай, амма уьмуьрдал рикӀ алай, вилер амачиз, зкуь дуьнья мичӀи хьанвай шаирдин къамат ганва:

Къарагъна зун меселай къе,
Цуьк алай чӀур аквазвач заз.
Белки, ачух хьанватӀа экв,
Хуьр алай хур аквазвач заз.

Гъил къекъуьрна жагъурна саз,
Тезенаг гъич гьатзавач заз.
Ядай са дертлу аваз.
Симерин нур аквазвач заз.

«Дустуниз» шиир кӀелайла, шаирдин къанажагъдин тамамвал мад сеферда субут жезва. И шиирда «ЧӀал маса гудай уьлмет» шаирди негьзава:

Къазанмиш тавур девлет герек туш,
Чинал хкидай гьуьрмет герек туш,
ЧӀал маса гудай уьлмет герек туш.
ТӀварцӀиз лайихлу инсан хьурай, дуст.

Винидихъ чпикай рахай шииррай аквазвайвал, халкьдиз, адан векил шаирдиз гзаф азиятар аквазва. И мусибатди Кь. Саид дериндай къарсурна, амма ам руьгьдиз ажузариз, инсанривай къакъудиз хьанач.
Кь. Саид, чӀехи шаир хьиз, зурба устадни тир. Адан чӀалариз дерин мана, гуьрчег кӀалубар хас я. Саидан эсеррин гьар са гаф, гьар са къамат чпин тайин чкайрал ала.
Чешне яз «Шикаят» шиирдай са бенд гьин:

Сунайрин сердер я, картарин лачин,
Шагьларин шагь я вун, жейран севдуьгуьм.
Дагъларин марал я, тай авач вичин.
За гьикӀин, азиз мугьман севдуьгуьм?

Кь. Саидан шииратда текрарунар, риторикадин суалар, обращение ва маса художественный амаларни такьатар гегьеншдиз ишлемишуни шаирдин устадвал къалурзава. Вичин рикӀин ялавдикай масадбурузни хабар гун патал шаир гагь Аллагьдихъ, гагь дуьньядихъ, гагь тӀебиатдин къуватрихъ элкъвезва: «Аллагь, дуьнья икӀ куьз ятӀа яраб?»; «Дуьнья, вун нивди хьанва гуьруьшмиш?»; «Эй, эренлер, зи чарх кьулухъ элкъвена»; «Я Шалбуз дагъ, эхиз тежер гуж хьана заз»; «Я алпанд цӀай, вуч я мурад?»; «Эй, агъаяр, фелекди зи яна кьил» ва масабур.
Лезги литературадин классик Кь. Саидан яратмишунриз чи алимри, шаирри еке фикир гузва.
Критикар тир Н.Капиевади ва В.Огнева гьахълудаказ къейднай:
«Кьуьчхуьр Саидан шиират мичӀи йифиз цава экв авур гъед ва гележегда тӀурфан жедайвилин сифте лишан я».
ЧӀехи шаирдикай СтӀал Сулеймана тунвай къиметлу малуматар, М.Гьажиева, Агьед Агьаева кхьенвай макъалаяр, Гьаким Къурбанан «Гьай тахьай гьарай» роман, Х.Тагьиранни Къияс Межидован «Ашукь Саид» тамаша, Айдунбег Камилова ва Ибрагьим Гьуьсейнова кхьей поэмаяр, А. Саидова ва маса Шаирри теснифай эсерар къалуриз жеда.
Кьилди къачуртӀа. А. Агъаева -Кьуьчхуьр Саидакай гьахълуз лагьанай:
«Лезги шииратдин вилик Кь. Саидахъ зурба гьунар ава. Ада сифте яз ачухдиз ва викӀегьдиз зулумкаррин аксина сес хкажна, лезги шииратда авай классовый майилар ва фикирар мадни гужлу авуна. Ада вичин чӀалар неинки са кӀани ярдикай. жуван хсуси дерди-гьалдикай, гьакӀ дуьньядин лап еке вакъиайрикайни туькӀуьрна. Идахъ галаз сад хьиз. ашукьди вичин шиирралди лезги чӀалахъ лап хъсан эсерар туькӀуьрун патал лазим тир вири мумкинвилер авайди къалурна» ».
Профессор Р.И. Гьайдарова Кь. Саидан чӀалара гьакъиндай ик1 кхьенва: «Саидан чӀала сифте яз фольклордивай литературный адетар чара жез башламишна. Адан яратмишунра лезги литературный чӀалан сифте кьил ава12».
Эхирни, профессор Гь. Гашарова Кь. Саидан уьмуьрдикай ва яратмишунрикай авай вири малуматар умумламишна, 1990 — йисуз сифте яз «Шикаят» тӀвар алаз ктаб чапдай акъудна.
Кь. Саид дидедиз хьана 230 йис тамам хьайи мярекатдал Дагъустандин халкьдин шаир Расул Гьамзатова лагьанай:
«Кьуьчхуьр Саид неинки са лезги халкьдин, гьакӀ дагъларин уьлкведин вири халкьарин эрзиманрикай, накъварин чкадал вилерай иви авахьиз сес хкажай чӀалан устад я. Шад жедай кар ам я хьи, вичин уьмуьр дугъриданни риваятриз ухшар Саида тур ирс Е. Эмина, С. Сулеймана, X. Тагьира давамар хъувуна, къе лагьайтӀа, цӀудралди чӀалан маса устадрини девлетлу хъийизва».
Кьуьчхуьр Саида лезги литературада дерин гел туна. Адан шииратдин таъсирдик чи литература мадни вилик физва.

Гъ. Гашаров, Л. Ляметов.

(Ажугъдин шиирар Ашкъидин шиирар Насигьатар Къейдер)

На титульную страницу >>>

На главную страницу >>>

И дуьньяда хайи муг,

Хайи диде къинихай,

Вичин хайи чIалакай

Негь авуна, синихай

Веледдикай Ватандин

Къванни тахьуй, миресар.

С. Керимова

ЧIал чаз чи бубайри тунвай аманат я. Ам чна вилин нине хьиз хвена кIанда. Жуван чIалан къайгъу жува тавурла, бес ни авурай? Заз чи халкьдин махар, мисалар, бубайрин акьуллу келимаяр, манияр гзаф кIанда. Заз чиз, ахьтин къешенг эсерар са халкьдихъни авач. Жуван дидедин чIалаз гьуьрметдай, ам хуьн патал вичин пай кутадай ва и чIалалди гуьрчегдиз рахадай инсанар заз зи багърияр хьиз жеда. ЧIал авачиртIа, чаз Рагьимат

Гьажиевадин, Суьлгьуьят Гьажиевадин, Тарлан Мамедован ва маса манидаррин ширин манияр гьинай ван къведай? Зун зи дидед чIалал шад я ва за адал лап дамахзава.

За фикирзавайвал, чIал тербиядин яракьни я. Лезги чIаланни литературадин тарсара чна ахтармишзавай чIалан устадрин эсерри чак квай чIуру къилихар, хесетар, амалар хкудиз куьмек гузва.

Бес ихьтин хазинадин къадир авачирдаз куьн къадир чир хьурай? Жуван патай Ватандихъ авай кIанивал, хайи чIалахъ авай гьуьрмет галачиз уьмуьр фикирдиз гъиз хьунухь мумкин туш. Хайи чIалал рикI алай чIалан устадрикай сад Седакъет Керимова я.

Мана — метлебдиз дерин, кIелай касдин рикIе гьахьдай эсеррин автор Седакъет Керимовади лезги халкьдин арада еке гьуьрмет къазанмишнава. Адан ялавлу эсерар кIелайла, чаз Седакъет Керимова зурба ватанперес, инсанперес, чIалперес тирди аквазва. Гьа ихьтин эсеррикай сад адан «ЧIалакай баллада» поэма я. И поэмадай гьазурнавай фильмдиз зун пуд сеферда тамашна. Кьве сеферда за ам ктабдайни кIелна.

Поэма хайи чIал негьзавай, адал нарази тир са жегьил гададихъ галаз жезвай суьгьбетдилай башламиш жезва. Авторди адаз икI лугьузва:

— Зи чIалакай аваз хъел,

Рахамир мад вун, киса.

Ви рахунри зи рикIел

Гъана хуьруьн са кьиса.

И цIарарай чаз аквазвайвал, С. Керимовади чаз кьиса ахъайзава. Поэмада ганвай темада хайи чIалакай рахазва. Эсердин кьилин игит диде я. Авторди дидедин къаматдалди тема ачухарзава.

Диде лагьайтIа, акьалтIай кесиб инсан тир. Язух дишегьлидин чара атIанвай, вучиз лагьайтIа ада четиндиз кьил хуьзвай. Залан пар, залан шеле ялдай кьван адан юкьни какур хьанвай. Дидедиз шад жедай кар ам тир хьи, адан лекьрез ухшар хцикай алим хьанвай. Дидеди вичин везифа пакдиз кьилиз акъудзавай, ада мукьвал — мукьвал абуруз паяр ракъурдай. Вафасуз хци дидедиз са чар къванни ракъурдачир, ам гьич рикIелни къведачир.

Ажуз къари пашман яз

ТIушунзавай тIалари.

Цава нуькIер иширдай

Адан дертлу гъамари.

Веледдихъ рикI кузвай диде хцин патав Бакудиз фидайвал жезва. КIвале авай гам маса гана, ам рекье гьатзава. Хцин кIвализ фейи диде авторди чаз маса гьалара къалурзава. Гьикьван хцин яшайиш, хизан хъсанзавайтIани, дидедин гуыъуьл ханвай. Я гадади, я суса, я аялри адаз са ябни язавач. Хциз вичин дидедал алай парталарни хъсан аквазвач, адаз диде къекъвераг хьиз аквазва. Диде лезги чIалал рахазва лугьуз, хва дидедин чинизни килигзавач.

Бес вучиз ам шегьерда

РахазватIа лезгидал?

Зун гьикI дуьшуьш хьайид я

И малкамут къаридал?

И цIарарай чаз аквазвайвал, гадади вичин диде малкамутдив гекъигзава. Перишан хьайи диде, садазни чир тавуна, хуьр авай патахъ хъфизва. Дердини диде месе твазва. Дидедин патав атай миресар агьвалатдин дуьз гъавурда акьазва. Дидедиз лугьудай гаф амачир.

Седакъет Керимовади дидедин къаматдалди чаз чIалан къамат гузва. Хайи чIал негь авур веледни дидедиз кIанзамач, ам ада виляй вегьезва. И арада дидедин рикIел Кьуьчхуьр Саид хквезва:

«Ашукь Саид,

ЧIалар верцIид,

Лагь са мани,

РикIиз кIани.

И Ватандиз

ЧукIурай ван,

Ая зи чIал

Мадни кIубан».

Месел алай дидедин рикI мад веледдихъ кузва, ада тIалабзава:

« Зи баладин

Фал ахъая,

Лал хьанва ам,

Аял ахъая.

Чир жедайвал

Зи чIалан дад,

Лагь адаз са лезги баяд».

Язух дидеди рекьизвай бередани вичин хцикай фикирзава. Адан вичин баладиз хайи лезги чIал кIан хъхьунихъ вил гала. КIватI хьанвай миресриз, хуьруьнвийриз килигна, ада хциз вичин сур алай чкани къалурмир лагьана, минетзава, веси ийизва. Дидедиз ам лап такIан хьанвай. Низ чида, белки адаз хцел вичи чIугур зегьметарни гьайиф къвезвай жеди. Вичиз ихьтин хва жедайди адавай фикирдизни гъиз жезвач жеди.

Седакъет Керимовади дидедин къаматдалди чаз чи хайи чIал генани кIанарзава. Диде лагьайтIа, лезги адетриз, къанунриз вафалу инсан тирди чаз и эсердай ачухдиз аквазва. Им шаирдин бажарагъ я. Эхиримжи нефесдани дидеди, кIватI хьанвайбурухъ элкъвена, хайи чIал хуьниз эвер гузва. Ам квахьайтIа, чи кьилел къазаяр къведайди лугьузва. Авай са веледдикай умуд атIай язух диде уьмуьрдай акъатзава. Миресрин, хуьруьнвийрин рикIерай дидедин весияр акъатзавачир.

Эхир гада са юкъуз хтайла, адаз чпин кIвал алай чкадал алай чкIанвай харапIаяр аквазва. Ада кьил агъузна,-ам фикирри тухванвай. Гьалтай инсанри ам саймишнач, садани адан салам кьунач. Я дидедин сур алай чкани адаз жагъанач. Вичин гъалатI чир хьайи гада мад шегьердиз хъфена. ГъалатI чир хьана, амма им туькIуьр тежезмай гъалатI тир.

Эсердин кьилин фикир, са куьнизни килиг тавуна, чIал хуьниз, адаз вафалу хьуниз эвер гун я.

Хайи чIалаз, дидедиз гьуьрмет тийизвай ксар гилани чи арадай жагъида. За фикирзавайвал, и эсерди гьахьтинбуруз таъсирда. Абуру дидедихъ, хайи чIалахъ авай чпин кIанивал артухарда. Яраб зи хайи чIалалай масан чIал мад дуьньяда ава жал?!

Дидед къадир течир кас,

Усалд туш чи хайи чIал.

Чи намусни, абурни,

Дамахни я лезги чIал!

Межидов Азиз, М. М. Рагьимован тIварунихъ галай Курхуьруьн 1-нумрадин юкьван школадин 10-классдин ученик, С.Керимовадин «Ч1алакай баллада» поэмадай сочинение кхьинай тухвай конкурсдин гъалибчи.