Лаьмнашкахь сочинение нохчийн

КХОАЛГIА ДАКЪА

ЛИРО-ЭПЧЕСКИ А ПРОИЗВЕДЕНЕШ

IАМОРАН БАШХАЛЛАШ

Лакхарчу (8–10-чу) классашкахь нохчийн литературан урокашкахь Iамош масех лиро-эпически произведени. Царех ю поэмаш: «ЖаIу», «Нохчийн лаьмнашкахь», «Вайнахах дийцар», «Сийлаха», «Кемсийн хорха». И произведенеш шайн идейни чулацамца а, жанрови къастамашца а доккха маьIна долуш ю дешархойн кхетам кхиорехь а, церан литературни хаарш алсамдахарехь а. Лирически а, эпически а билгалалонаш шайца цхьаьна ийна хилар бахьана долуш дешархошна алссам эмоциональни тIеIаткъам болуш ю поэмаш. Амма школехь уьш Iамор гуттара а ца нисло эвсаралла йолуш. Хьехархоша бечу белхан тидам бича а, дешархойн хаарш теллича а гучудолу кху сохьта школехь поэмаш Iаморехь кхачамбацарш хилар. Коьрта долчу декъана оцуьнан бахьанаш ду поэмин жанрови къастамаш дешархоша кхоччуш кхетош цахилар, лиро-эпически произведенех лаьцна теоретически хаарш церан кIезиг хилар. Урокашкахь кхоччуш болх ца бо поэмийн тексташ тIехь, кIеггина ца гойту васт хIотторан гIирсаш, поэтически башхаллаш. Поэмин идейни чулацам къастор цуьнан исбаьхьаллин башхаллаш талларца цхьаьна кхочуш ца до.

Дикачу хьехархойн балха тIехь зеделлачу а, эксперемент хIоттийна материалаша а гойту и произведенеш Iамор эвсараллица кхочушдан таро хилар.

Мамакаев Iаьрбин «Нохчийн лаьмнашкахь» цIе йолу поэма а, Мамакаев Мохьмадан «Кемсийн хорха» поэма а къастош хьовсур ду вай лиро-эпически произведенеш Iаморан башхаллашка.

^

ЦIЕ ЙОЛУ ПОЭМА IАМОР
1940-чу шарахь араяьллачу «Теркан тулгIе» бохучу Мамакаев Iаьрбин поэтически сборник тIехь зорба тоьхна яра «АслагIий, Селехьаттий» цIе а йолуш йоккха поэма. 1939-чу шарахь язйина йолу и поэма поэтан кхоллараллехь йоккха меттиг дIалаьцна ца Iаш, нохчийн эпически поэзи кхиарехь а керла тIегIа хилла дIахIоьттира. 1958-чу шарахь автора, кIеззиг хийцамаш беш то а йина, керла цIе а тиллина, арахийцира шен поэма¹. ХIетахь дуьйна вайн литературехь «Нохчийн лаьмнашкахь» бохучу цIарца евзаш ю и произведени.

Мамакаев Iаьрбин поэтически корматалла къеггина гучуйолу оцу поэми тIехь. Ша гайтина йолу дахаран материал кIорггерачу исбаьхьаллин кепехь листина поэта. «Нохчийн лаьмнашкахь» цIе йолчу поэмин идейно-тематически чулацам шуьйра бу. Хьалхалерчу ца луучу мареяларан а Iадаташ Iорадоху поэми тIехь. ДогцIена безам а, тешаме доттагIалла а гойту. Обаргаллин ггIуллакхаш а къасто. Къехоша паччахьан Iедалан, молланийн тIеIаткъам лайна хиларх дуьйцу. Нохчийн Iер-дахаран дуккха а исбаьхьаллин суьрташ дехкина автора. Iаламат хаза гайтина Даймехкан Iалам а, халкъан гIиллакхаш а.

«Нохчийн лаьмнашкахь» поэма Iаморо дешархойн къоман хьалха дIадаханчу дахарх долу хаарш алсамдохур ду: ширчу, зуламечу Iадаташна дуьхьал къийсам а латтош, оьздачу, дикачу гIиллакхех пайдаэца Iамор бу, халкъе а, Даймахке а болу безам чIагIбийр бу.

9-чу классехь и поэма Iамош къасто деза хIара гIуллакхаш: Нохчийн хьалхалерачу дахарх бухадисинчу ширчу Iадатех зулам долуш хилар гайтар. Хьоладайший, паччахьан Iедало хIиттийначу хьаькамаший къехой Iазапехь бахкор. Тешаме доттагIалла а, цIена безам а. Авторан Даймахке а, халкъе а йолу хьанал ойла. Поэмин идейни чулацам вайнехан хьалхалерчу дахарх бухадисинчу зуламечу Iадаташна дуьхьал хьажийна хилар. Поэмин жанрах болу кхетам кIаргбар.

И Iалашонаш кхочушъярхьама поэма Iамор хIокху хьесапехь нисдича бегIийла хуьлу:

1. «Нохчийн лаьмнашкахь» цIе йолу поэма язъяран истори.
2. Поэмин проблематика а, композици а.
3. ДогцIенчу безаман а, тешамечу доттагIаллин а тема.
4. Поэми тIехь чIиръекхаран а, шена ца луучу зуда мареяларан а, кхидолу а шира Iадаташ Iорадахар.
5. Поэмин тIехь авторан дог-ойла.
6. Поэмин идейни маьIна.
7. Поэмин исбаьхьаллин башхаллаш.

Мамакаев Iаьрбин кхолларалла Iамо программо билгалдаьхначу сохьтех «Нохчийн лаьмнашкахь» поэмин схьакъастадо 6 сахьт.

9-чу классехь дуьххьара Iамош йолу лиро-эпически произведени «Нохчийн лаьмнашкахь» поэма ю. Цу тIехь болх бан дуьйлалуш пайдехьа хуьлу дешархоша хьалхарчу (7-гIий, 8-гIий) классашкахь Iамийна поэмин жанрах долу теоретически хаарш карладахар. Цара гIо дийр ду кхин дIа поэмаш тIехь болх беш.

Муьлха поэмаш Iамийна аш хьалхарчу классашкахь? ХIун ю церан исбаьхьаллин башхаллаш? Муьлхачу исбаьхьаллин произведенех олу поэма? Муьлхарш бу поэмин жанрови къастамаш?

Иштта хаттарш а хIиттош, классехь динчу къамело дешархой, поэмех лаьцна хьалха шаьш Iамийнарг карла а доккхий, керлачу поэми тIехь болх бан кечбо.

«Нохчийн лаьмнашкахь» цIе йолу поэма Iамо йолаечу юьххьехь дешархой кхетийча дика хир ду иза язъяран исторех а, цуьнан проблематикех а, композицих а. И гIуллакхаш юьххехь дийцаро таро хуьлуьйтур ю поэмин хиламех, цуьнан чулацамах дешархой кхоччуш кхето, идейни а, исбаьхьаллин а башхаллаш къасторна дикка кечам а бийр бу.

Оцунна тIе а доьгIна поэма Iамош дуьххьарлера урок хьехархочо йолор ю ткъех минотана лерина йолчу лекцица. Хьехархочо шен лекцехь коьртачунна тIе тидам бахийтархьама дешархошка дIаязъяйтича дика хир ду цуьнан йоцца план. ХIокху тайпана хир ю и план:

1. «Нохчийн лаьмнашкахь» цIе йолчу поэмо Мамакаев Iаьрбин кхоллараллехь дIалоцу меттиг.
2. Поэма язъяран истори.
3. Поэма язъеш автора шена хьалха хIиттийна Iалашонаш.
4. Поэмин проблематика.
5. Поэмин композици.

Дешархоша йоцца конспектировать йича бакъахьа ду хьехархочун лекции.

Шен лекци тIехь хьехархочо дуьйцу «Нохчийн лаьмнашкахь» цIе йолу поэма Мамакаев Iаьрбин кхоллараллин кIорггера идейни маьIна а, исбаьхьаллин говзалла а къеггина гойтуш хилар. Поэтан уггаре йоккха а, тоьлашха а йолу произведени ю иза. 1934-чу шарахь шен стихотворенешна зорба тоха волавеллачу поэта дуккха а произведенеш язйина «Нохчийн лаьмнашкахь» поэмел хьалха. Цаьрга хьаьжча, билгалдолу кхоллараллин хьалхарчу муьрехь а Мамакаев поэзи шуьйра тематика йолуш хилар. Октябрьски революцино адамаш паргIатоне кхачор («Терк», «цIен седа»), керлачу дахарехьа къийсам латтийначий сий дар, Даймахкана а, Коммунистически партина а муьтIахь хилар («Ден коша тIехь», «Партизанийн илли», «Вайн дайша буьйсанаш…»), цIена, оьзда безам («Айза», «Цхьаьна йоIе»), валар-вахар («Iожалла»), Даймехкан исбаьхьа Iалам («БIаьстенан Iуьйре», «Сарахь теркан тогIехь», «Шуьйта») цаьрга терра кхин а теманаш яра къоначу поэта къастош.

Авторан кхоллараллехь, ю лирически миниатюраш а, яккхий сюжетни произведенеш а. Делахь а, Мамакаев Iаьрбин кхолларалла коьрта долчу декъана лирически жанрашкахь кхуьуш схьайогIуш яра. Ерриге а нохчийн поэзехь а гIараваьлла лирически поэт вара иза цу хенахь. «Нохчийн лаьмнашкахь» поэма зорбанера араяларо Мамакаевн поэтический корматаллин керла агIо гайтира. Поэзин йоккхачу эпически жанрехь йолчу произведени тIехь халкъан дахарехь кIорггера маьIна долу гIуллакхаш къастадора поэта. Шена тIехь хIиттош йолчу проблемашца а, идейни чулацамца а, исбаьхьаллин говзаллица а Мамакаев Iаьрбин кхоллараллехь тоьлашха йолу эпически произведени ю и поэма, ерриге а нохчийн эпически поэзехь хIинца а дикачкх цаI ю иза.

Поэма язъяран истори юьйцуш хьехархо соцур ву хIокху гIуллакхаш тIехь. «Нохчийн лаьмнашкахь» поэма язйина 1939-чу шарахь. Зорбанера араяьлла иза 1940-чу шарахь «Теркан тулгIе» цIе йолчу поэтически сборника тIехь «АслагIий, Селехьаттий» цIе а йолуш. Мамакаев Iаьрбис гуттара а шен произведенеш тоеш, ешархочун даг тIе кхочучу агIор цуьнан мотт а, хатI а, исбаьхьаллин форма а шаръеш хилла. Иштта болх бина цо шен поэми тIехь а дуьххьара и зорба тоьхна араяьллачул тIаьхьа. Автор реза вацара поэмин цхьацца йолчу меттигашна. Масала, поэми тIехь обаргаллех доьзна долчу гIуллакхашна. Поэта хийцамаш бира, юха то а йина, «Нохчийн лаьмнашкахь» аьлла цIе а йолуш, и араелира «Теркан тогIи» бохучу Мамакаевн поэтически сборника тIехь зорбатоьхнарш. Уьш дара: поэмин хьалхара дош, хьалхара дакъа, доьалгIа дакъа, тIаьхьара дош. Вукху дакъойн боцца чулацам балийнера юхасхьабийцаран кепехь. 1964-чу шарахь цхьана томехь араевллачу сочиненеш юкъахь яра «Нохчийн лаьмнашкахь» цIе йолу поэма ерриге а.

Хьехархочо дуьйцур ду поэма язъеш поэтана хьалха лаьттинчу Iалашонех а, поэмин проблематиках а. Мамакаевс шен поэма язъечу хенахь нохчийн а, гIалгIайн а дахарехь гIеххьа хаалуш дара хьалхалерачух бухадисина долу чIиръекхаран Iадат. Оцу Iадато даккхий зуламаш латтадора нахана юкъахь, керлачу социалистически низамна дуьхьало йора. Зуламечу Iадаташца къийсам латтор идеологически балха тIехь хьалхарчу декхарех лорура Коммунистически партис а, Советски Iедало а. Поэта дагалецира халкъан керлачу дахарехь новкъарло еш долу чIиръекхаран а, зударийн бакъонаш эшош долу а шира Iадаташ Iорадохуш йоккха поэтически произведени язъян. И шен Iалашо автора кхочушйира 1939-чу шарахь язйинчу «АслагIий, Селехьаттий» цIе йолчу поэми тIехь. Оцу произведенехь Мамакаевс къастош йолу проблемаш коьрта долчу декъана хIорш ю: чIиръекхар тIедожош долу Iадат зуламе хилар, цунна дуьхьал къийсам латтор; зудчуьнга Iазап хьоьгуьйтуш долу хIуманаш, царна дуьхьало яр; кегийрхошна юкъара догцIена, оьзда безам; къонахаша юкъахь хьалххе дуьйна а хилла долу тешаме тоттагIалла; къехойн, хьоладайн вовшашца йолу юкъаметтигаш. И проблемаш исбаьхьаллин кепехь къасторо поэми тIехь къеггина гойту бакъдолчуьнца нийса дехкина долу къоман дахаран шуьйра эпически суьрташ.

«Нохчийн лаьмнашкахь» цIе йолу поэма, муьлхха а бакъйолу исбаьхьаллин произведени санна, шен хIор вастаца цхьацца проблема хIоттош а, иза къастош а ю. И ерриге проблемаш школехь къасто таронаш а яц, я декхар а дац. Цундела вай билгалъяьхнарш поэми тIера коьрта проблемаш ю, классехь къасто а еш, дешархой шайх кIорггера кхето безаш йолу.

Поэми композици къастош хьехархочо билгалдоккхур ду поэма хьалхарчу дашах а, деа декъах а, тIаьхьарчу дашах а лаьтташ хилар. Хьалхара дош доккха дац – 8 строфа чулоцуш ду. Цу тIехь автора шен поэмин хиламаш нохчийн дахарехь хуьлуш хиллачу гIуллакхех бозуш хилар а, иза язъеш шена хьалха лаьттинчу Iалашонех а дуьйцу.

Хьалхарчу декъа тIехь поэмин турпалхой а бовзуьйту, церан вовшашца йолу уьйраш а хоуьйту. Кхузахь дIайолало поэмин коьрта проблемаш къастор шайх дозаделла йолу сюжетни зIенаш: АслагIий – Селехьат, АслагIий – ШахIид – Селехьат, АслагIий – цуьнан чIирхой. Доцца аьлча, поэмин коьрта проблемаш хьалхарчу декъа тIехь юкъайоху автора.

ШолгIачу декъа тIехь керла сюжетни зIе ю – АслагIий – обаргашший. Ширчу Iадато чIир тIейожар бахьана долуш, шен чIирхойх къаьхкина обаргех дIакхета АслагIа, цаьрца хилча мукъана халкъана, Даймахкана пайдехьа хир вацара техьа ша, олий. Паччахьан салташна дуьхьал бечу тIамехь дакъалоцу АслагIас.

Поэмин кхоалгIа дакъа АслагIий – ШахIид – Селехат сюжетни зIенаца къастош йолу проблемаш кхидIа а кIаргъеш ду. ШахIидан гIиллакх-амалш а кIорггера билгалйовлу. Моллин бакъйолу юхь а ма-ярра го.

Поэмин хиламаш шайн кхиарца кульминаци кхочу доьалгIачу декъа тIехь. ГIуллакхий дерзар а кхузахь ду. АслагIа къизчу Iадато тIаьххьар а вожаво, Селехьат а зуламечу Iадаташца къийсаме йолий, царна дуьхьало еш ле.

Доцца далийначу тIаьхьарчу дашца гойту автора: ирча зуламаш, зенаш шеца долуш хилла халкъан хьалахалера дахар, амма иза хилларг, дIадахнарг ду, ткъа вайн дахарехь тахане сирла, ирс долуш ю, кхане кхин а къегина йогIур ю.

Поэмин хIор декъана хьалха эпиграф ялийна. ^ . Уьш, гуттур бохург санна, кхечу произведени тIера схьаэцна, я кхечу цхьаммо аьлла говза дешнаш хуьлу. «Нохчийн лаьмнашкахь» поэмин деа декъах хIоранна а хьалха ерш халкъан иллешний, эшаршний тIера схьаэцна эпиграфаш ю. Иштта, хьалхара дакъа долалуш ялийна ю халкъан илли тIера схьаэцна хIара эпиграф:
Стиглахь марха ва йоцуш,

Мела догIа догIур дац,

Кийрахь бала ва боцуш,

Ши бIаьргиг боьлхур бац.
Оцу дешнашна сингаттам хьоьху, цара билгалдоккху кхидIа дуьйцу дерш гIайгIане, балане гIуллакхаш хилар.

Композици кхидIа а къастош дешархойн тидам тIебохуьйту поэма халкъан барта кхоллараллица юххера уьйр йолуш хиларна. Вай билгал ма-даккхара, массо а эпиграф халкъан иллешний, эшаршний тIера схьаэцна ю. Поэмина говза юкъадалийна масех халкъан илли а, эшарш а. Масала, хьалхарчу декъа тIехь Селехьатан йиш «ДIабузу малх дIабузале», кхоалгIачу декъа тIехь корера йиш «Де доьхна со ийсча», доьалгIачу декъа тIехь хьуьнхара мукъам, илли «Вай делчи денлур дац». Поэмин мотт а, стих а ю халкъан барта кхоллараллица уьйр хилар билгалдолуш.

Иштта поэмин и агIонаш къастош йолу хьахархочун лекци чекхъяьллачул тIаьхьа дешархоша болх бо поэмин хьалхарчу даша тIехь. Хьалхара дош къастош доьшу хьехархочо ша, я оцу балхана хьалххе кечвинчу дика, шера ешаран корматалла йолчу дешархочо.

Дешархой ца кхетачу дешнийн маьIна до: ^ – шена тIехь даимана ло лаьтташ болу лекха лам; арц – башлаьмнел лахарчу, хьун а, буц а тIейолучу ломах олу.

Хьалхарчу даша тIехь болх беш хIара хаттарш хIиттадо дешархошна хьалха:

Поэма язъяран Iалашо муха билгалйоккху автора хьалхарчу дашехь?

Халкъо хьалхалерчу заманахь бала хьегар, иза Iазапехь даьллина хилар муха гайтина хьалхарчу дашехь? Ша дийца воллург доккха маьIне а, къоман дахарх бакъдолу суьрташ поэми тIехь кхоьллина хилар а муха билгалдаьккхина поэта?

Авторан дог-ойла гой вайна поэмин хьалхарчу дашехь? Муха ю цуьнан Даймахке а, халкъе а йолу ойла?

Шен поэма ешархочуьнца муха юкъаметтигаш хIиттайо автора?

Дешархошка ницкъ ма-кхоччу шайга жоьпаш далийта деза оцу хаттаршна. Хьалхарчу дешан маьIнах а, поэтически башхаллех а уьш шаьш кхуьу агIо лаха еза. ЦIахь дагахь Iамайойту дешархошка хьалхарчу даш тIера кхойиъ строфа.

ШолгIачу урокехь поэмин хьалхарчу а, доьалгIачу дакъош тIехь болх бо. И дакъош деша доладале цу тIерачу халачу дешнийн маьIна до хьехархочо, уьш уьн тIе дIа яздеш. ХIара дешнаш ду дукхахьолахь дешархошна маьIна ца хуурш: боьра – ламнашкахь таьIна меттиг, шина дукъа юкъ; чара – чохь хIума юьттуш йолу йоккха пхьегIа; утарма – чIагIо еш боьгIна богIам; товха – хьалхалера пеш; бере – говрахь волу стаг. Хьалхарчу декъа чулацамах дешархой кхето гIо дийр ду хIокху хаттаршна (уьш дешархошка тетрадаш тIе дIаяздайта деза).

ХIун бахьана ду АслагIа юьртах а, шен нахах а ваьлла лела дезаран?

ШахIид волчу хIунда воьссина иза? Муха тIеэцна, муха хьошалла дина ШахIида?

ШахIид волчуьра дIаваха хIунла дийзира АслагIин? Муха къаьста и шиъ вовшех?

Селехьатан АслгIе безам буй?

АслагIица дIа хIунда ца йоьду Селехьат?

Стенга, хьанна тIе воьду АслагIа?

Поэма йоьшуш, цуьнан чулацам тIе дешархойн дитам бахийтар алсамдаккхаран Iалашо ю оцу хаттарийн. цундела поэма еша йолаяле дешархошка ала деза, хьалхара дакъа дешна девлча хIокху хаттаршна жоьпаш далар тIехь ду шуна, аьлла. Оцу хаттарех пайдаэца мегар ду тIейогIучу хенахь дешархой хьалхарчу декъан чулацамах кхетар толлуш а. Классехь хьалхара дакъа доьшуш дешархойн тидам тIебохуьйту поэми тIехь суртхIотторан а, васт кхолларан а гIирсашна, меттан а, стихан а башхаллашна. Цу тайпана болх дIахьур бу поэминдоьалгIа дакъа доьшуш а. Чулацамах дешархой кхетачу агIор хаттарш хIиттийна, шайга жоьпаш лахийтича дика хир ду поэма ешарца цхьаьна.

КхоалгIачуй, йоьлгIачуй Iадаташна дуьхьал къийсам латторан тема а. Поэмин коьрта проблемаш къасто еза кхузахь. АслагIий – Селехьаттий, АслагIий – ШахIиддий, АслагIий – цуьнан чIирхой. Селехьаттий – моллий – иштта йолу сюжетни зIенаш листарца, оцу персонажийн васташ къасторца билгалдер ду и проблемаш ястаран некъаш.

Поэмин коьрта турпалхо АслагIа чIиро дакъазваьккхина лелаш цхьалха стаг ву. ХIун ду АслагIера даьлларг, хIун бахьана ду цуьнга чIир кховдаяран? Оцу хаттаршна шалхе йоцуш, къеггина жоп ду поэми тIехь:

Маццах цкъа (ткъа маца?)

Тхох стаг вер тIехтоьхна,

ЧIирна тхан ден карах

Стаг валар хиллера.

Еха хан ялале

Тхан да а кхелхира,

Со кхиъна валале

Соьга чIир хьейира¹.
Къоначу АслагIе Iадатана тIе а доьгIна чIир хьейина, хIинца иза лурвоьлла стаг ву. «Дехаре юрт эхарх машар ца хилира». Гергарнаш, нийсархой дIа а тесна, шен цIийнах, винчу юьртах ваьлла, хийрачу нахехь лечкъина Iен деза цуьнан, я хьуьнан хотешкахь адам ца кхоччехь лела веза. Де а, буьйса а маьрша яц, гуттар а Iожалла когаш кIел ю. Хаддаза иза лоьхуш волу мостагI тIекхаьчна минот, цуьнан дахарехь тIаьххьарниг хир ю. Иштта ду къинхетам боцчу чIиран низам. Лурволаро дуьненан марзонах воккху стаг, халкъана а, Даймехкана а пайдехьа хиларх хадаво. Иза Iаламат къеггина гойту поэми тIехь АслагIин вастаца. Лурвоьлла хилар бахьана долуш ца йоуьйту аслагIе иза везаш а, цунна езаш а йолу Селехьат шен дас, нанас. Уггаре чIогIачу, мерзачу синхаамана – безамна дуьхьал ду Iадат. Дезаш долу шиъ холчу хIоттадо АслагIина тIехь чIир хиларо, оцу гIуллакхо ирс даийна цу шинний.

Мамакаевс шен турпалхо яккхийчу халонашкахула чекхвахарца гойту ширчу Iадатийн тIеIаткъам. ЧIирхошна гучуваьлча, нехан юьртахь доттагI волчохь Iан а маьрша дац АслагIина. ЦIийнахцIарах ваьлла, бевзарш-безарш битина, безамах, ирсах хаьдда дуьххьал дIа шен са лардеш хьаунхахь лечкъина Iийча бухадисинчу Iадато иза вер тIедожадо. «Цара йийнарг котам яц, цуьнан дас стаг вийна», – боху ширчу Iадаташца бехаш болчу наха. ЧIирхошна юкъара мостагIалла чIагIдо оцу хабарша.

Поэми тIехь йоккхачу исбаьхьаллица гайтина чIиръекхаро стаг дакъаза воккхуш хилар. «Мацах цкъа» кхуьнан ден карах стаг валар бахьана долуш, адамех терра вахарх а, леларх а ваьлла АслагIа.
Маршоно хьегавеш

Шен вахар гIийла ду,

ЧIирхоша къехкавеш

Кху хьуьнхахь шен бен бу.

Ког биллаа латта дац,

Ша теша йиш йолуш,

КIайн маьлхан хьо, дуьне,

Ша маца дуур техьа? –
бохуш, гIийла ойла йойту АслагIе шен декъазчу кхолламо. Психологически кхачам боллуш гойту Мамакаев Iаьрбис турпалхойн ойланаш а, цаьрца Iиттало хиламаш а. Исбаьхьаллин сурт ешархо тешавеш, дагах хьакхалуччу кепехь хIоттадо.

Бехк боцуш тIебеанчу балано хаддаза ойла йойту АслагIе маьршачу дахарх лаьцна, набарх а изза дуьйсу цунна:
ЧIирхоша витинв

Маьрша стаг шех хилла.

Селехьат ялийна

Ирс долуш ша хилла,

ГIан-набарш гуш шена

Iуьллур и вицвелла
Дог лозуьйтуш сурт ду иза. Иштта набарх дуьхьал теснарг бен кхин хIума ца хилла дуьненчохь лурвоьллачу стеган самалхадаккха бохучу маьIнехь хIоттийна поэта и исбаьхьаллин сурт. Адамашна зуламе долу Iадат Iорадаккхаран Iалашо ю автора поэми тIехь шена хьалха хIоттийнарг. И Iалашо кхочушъяре хьажийна ду поэмин массо исбаьхьаллин васт а, сурт а. Яккхийчу халонех чекхвоху Мамакаевс шен произведенин коьрта турпалхо. «Къастал воцчу хенахь дех-ненах къаьстира», цIийнах а, юьртах а вала дийзира, тешаме доттагIчун ШахIидан хIусамера а дIавахаза ца велира, «даго къаьстийна оьзда йоI Селехьат» а шена сил дукха еззашехьа ялайойла ца хилира. Обаргех дIакхетча, паччахьан эскаран отрядана дуьхьал бинчу тIамехь вон чов йира. Цу тайпана халонаш лов АслагIас чIирхойх къехкаш. ЧIиръекхар тIедожош долу Iадат ду цуьнан бахьана боху ойла кхиайо автора ешархочун. Поэмин хиламаш кIаргбаларца кхидIа а чIагIйо поэта шен произведенин Iадатана дуьхьало яран агIо.

Халонаш ларах кIелхьара ца волу АслагIа, мичча иза вахарх а, хIуъа хиларх а даиманна цунна тIаьхьа яьлла лелаш Iожалла ю. Iожалло эххар а схьа а лоцу АслагIа. Ешархочунна Iаламат чIогIа Iаьткъаш сурт ду хьуьнхахь хаза гIан набарш гуш Iуьллучу АслагIина чIирхо тIекхочуш поэми тIехь хIоттийнарг:
ЧIирхочун шаьлта, ло

Санна, кIайн лестира,

Бехк боцчу некхах цо

И шаьлта йоьллира.

АстагIа АслагIа

ТIулга тIехь сеттира,

Лехначу дегIаха

ЦIийн хьоста кхоьссира.
Халхетарца дагана Iаьткъачу агIор яздина ду и могIанаш.

«ЧIирхочун шаьлта», «Бехк боцчу некхах», «АстагIа АслагIа», «Лехначу дегIах», «ЦIийн хьоста», «Шаьлта йоьллира» – цхьаьнаметта далийна оццул дукха и шийла, валар хьоьхуш долу дешнаш Iадато бехке воцчу стагана тIекховдийначу къизчу Iожаллин сурт хIоттош ду.

Иштта гIуллакхаш Нохчийчохь дуьхьар хилла дац, я хIумма а инзаре а дац иза хIинццалц хиллачел: «Хийлазза и саннарг дайна хьун эшшара ца гучха и хилларг меллаша техкира» боху поэта.

Поэмин турпалхой шаьш а дуьхьал бу чIиръекхар тIедожочу кхиэлана, амма уьш шайн заманахь къомана юкъахь лелачу Iадаташца бехаш нах бу, оцу Iадато кхиийна церан гIиллакхаш-амалш, оцу Iадатан лехамаш бу цара хIинца шайн гIуллакхийн бухе бохкурш а. Цундела шена ца луушехь вен дийзи чIирхочун АслагIа. БIешерашкахь дуьйна адамашна юкъахь долчу Iадатана дуьхьал вала хала ду, кхераме ду. Амма къона зуда Селехьат йолу ширчу Iадатаца къийсаме ду. Амма къона зуда Селехьат йолу ширчу Iадатаца къийсаме. Селехьат, дас-нанас маре еллачу моллехь ца Iаш, йодий АслагIа волчу хьуьнахь йогIу. Амма иза тIекхочу чIирхочун карах леш волчу АслагIас тIаьххьара синкъурдаш деш. ЧIирана вийначу АслагIин хаьнтIера схьаяьккхина тапча ша-шена а тоьхна Селехьатан ялар шена дукхавезаш волу АслагIа верна холчахIоттар хилла ца Iа – иза Селехьат Iадатаца къийсаме ялар ду. Шен Iожаллица Iадатана дуьхьалъяла хьалхе дуьйна ойла еш яра Селехьат. Иза го вайна цавезачуьнга маре еллачу Селехьата лоькхучу гIийлачу эшаршкахь а:
Охьахьажал, йина нана,

Вайна этIа Iаьржа латта

Латта санна этIаш ду

Хьан йоьIан дилха дог.
оцу эшар тIехь жимма лахахь:
Шу сан даге ма ца хьовсу,

Со шун даге дукха хьийжи,

Къена дада Iебар ву

ЙоI ялар дIахезча.
Вайна ма-гарра, Селехьат Iадатана дуьхьал ялар цIеххьана дац. Шен Iожаллица дуьхьалйолу иза Iадатана, и йоккха дуьхьало ю. Цалуу маре дойтуш къеначу моллане ша дIаелча, шен кхолламна реза а хилла, моллица яха ца гIоьртира Селехьат, и шена цавезар дIахаийтира цо. Эццахь доладелира иза Iадатца къовсаме ялар. Селехьат моллин хIусамера едда АслагIа волчу яхаро и къовсам кIаргбалар гойту. Поэми тIехь къеггина блгалдолу Селехьатан ойла а, кхетам а кхиар. Нагахь юьхьанца шен безам ларбархьама АслагIица дIаяха а кхоьруш хиллехь, хIинца Селехьат майрра дуьхьалйолу шена тIехь латточу харцонна. Иза дика билгалдаьккхина поэма дуьххьара теллинчу М. Чентиевас¹. ХIинца Селехьат дахарх кхетта, иза кхиъна шена тIехь лелорг харцо хиларх. Селехьат шен Iожаллица Iадатана дуьхьалъялар, цуьнан кхетам кхиар ду. Кхечу агIор, кхитайпана дуьхьало йойла дацара оцу заманахь. Паччахьан Iедало къобалдора нахана юкъара бодане Iадаташ, цаьрца къийсам латторан меттана зуламаш туьссура адамашна юкъа, халкъ бодане мел деха а ямартчу Iедалехьа дара.

Къона, могаш, ницкъах дуьззина долу АслагIий, Селехьаттий уггаре дуьне дезачу хенахь хIаллакьхили. И шиъ хIаллакьхиларна бехке зуламе Iадат ду, чIиръекхар а, шена цалуучу зуда мареялар а тIедожош долу. Оцу зуламечу Iадаташца къийсам латто беза, уьш юкъара дIадаха деза. Иштта ю поэма ешча кхоллалуш йолу ойла.

Советски заманахь вайн адамаш оцу ширчу Iадатех паргIатдевлла, делахь а церан хьу хIинца а наггахь долчу адамаша лелочу гIуллакхашца хаало. Цундела и санна долчу хIуманашна лерг сема латто деза, цаьрца луьра къийсам хила а беза. И маьIна долу тахана вай поэма йоьшуш.

ДоттагIаллин тема къастош хьехархо соцур ву хIокху гIуллакхаш тIехь. Мамакаев Iаьрбис шен поэми тIехь гойту АслагIин, ШахIидан юкъахь кхолладелла тешаме доттагIалла. Лурвоьлла АслагIа «цхьалха стаг велахь а, ШахIид ву тешаме», олий, шена иза вуьйцуш хазарна, цуьнан хIусаме воьду чIирхойх лачкъа. АслагIин бала а, гIайгIа а шена тIе оьцу ШахIида, ваша хуьлий дIахIутту цунна иза, вочух а, зуламах а Iалашво. ШахIид волчохь шо а даьккхина АслагIа дIавоьдуш, Iаламат халахеташ вовшахкъаьста ши доттагI. Поэмин тIехь доттагIий къаьстащ хIоттийначу суьрто гойту церан вовшашца йолу йоккха марзо а, дегайовхо а. Цкъа тасаделла доттагIалла дицлуш а, довш а дац. «Висахь а со цхьалха, ца хетта вай хийра», – боху ШахIида. ДоттагIий хийра хила а ца хилира. Дуккха а хан яьллачул тIаьхьа чевнаш а хилла, халчу хьолехь ша волуш АслагIас шена текхача аьлла хаам бича, дукха сиха кхочушбира доттагIчун лаам ШахIид. Шена цадезачу марера яда гIо а дина, Селехьат эцна вахара ШахIид АслагIа волчу. Йоккхачу исбаьхьаллица гайтина АслагIий, Селехьаттий делча ШахIидан холчу хIоттар. Дика накъост а, тешаме доттагI а, оьзда стаг а ву ШахIид. Амма иза а ирс доцуш ву, зуламечу Iадато сингаттамаш латтобо цунна. ХIор стеган а, дерриге къоман а ирс халкъан социальни дахарх доьзна ду. «Бакъонан малх кхетча», социальни нийсо дIахIоьттича, маьрша, ирсе хир ду адамийн дахар – иштта ойла кхуьу поэма йоьшуш.

«Нохчийн лаьмнашкахь» цIе йолу поэма лиро-эпически произведени ю. Поэми тIехь хIиттийна йолу теманаш эпически а, лирически а кепехь къастайо автора. Поэмин эпически агIо билгалйолу коьрта долчунна цуьнан сюжет ардаме хиларца, эпически гIирсашца дехкина АслагIин, Селехьатан, ШахIидан васташ. Шуьйра гайтина адамийн Iер-дахар, лерина дуьйцу къоман оьздачу гIиллакхехь, боккхачу безамца яздо нохчийн ярташкарчу дахаран суьртех. Оцу дерригено а гIо до поэмин тIехь нохчийн халкъан ХIХ бIе шарахьлера дахар эпически шуьйра гайта.

Къеггина билгалйолу поэми тIехь цуьнан лирически агIо а. Ерриге а поэма ю шеца лирически а, эпически а билгалонаш йоккхачу исбаьхьаллица цхьаьна ийна.

«Нохчийн лаьмнашкахь» поэмин чулацам къасточу хенахь дешархойн хаддаза тидам латтабо оцу поэтически произведени тIехь турпалхойн гIуллакхаш, дахарехь болу хиламаш гайтина ца Iаш, поэтан ойла а къеггина гучуйолуш хиларна. Поэмин муьлхха а проблема къастош таро ю цуьнан лирически агIо билгалъяккха.

Композици къастош билгалдоккхур ду поэма шеца йолалуш долу хьалхара дош а, иза чекхъяьлча далийна тIаьхьра дош а авторера хилар. Кхузахь вайна хьалхахIутту шен халкъ а, Даймохк а безаш, царах дог а лозуш волчу оьздачу лирически турпалхочун васт. Поэмин сюжетана юьстах а вуьйлуш, философски йоланаш йо автора дахаран гIуллакхех лаьцна, шен турпалхошка йолу шовкъаш гучуйоху, даймехкан Iаламан хазаллех цецвуьйлу. Дуккха а долчу лирически юьстахвийларшкахь поэта дахарх, безамах доттагIаллех, валарх-висарх еш йолчу ойланаш гIо до поэмин хиламех кIорггера кхета.

Поэмин васташ къастош дуьйцур ду кхечу васташна юккъехь билгалдолуш авторан васт хиларх. Хьалхарчу дашехь поэма йоьшуш волчуьнга къамел до автора шен поэмин чулацамах лаьцна, цунах дагаволуш санна; ойланашка вахана ву иза. Хьехамаш бар доцуш, дагаваларан хьесапехь схьадуьйцу цо шена ала лууш дерг. Поэма йолалушшехь юххера гергарло тосу цо иза йоьшуш волчуьнца а, шен поэмин турпалхошца а. И гергарло кIеда-мерза дIа а хьо поэма чекхъяллалц.

АслагIин накъост ву автор. Цунна Iеткъа АслагIас балахьегар, иза Iалашван, кIелхьарваккха ойла лаьтта цуьнан. Набкхетта Iуьллучу АслагIина чIирхо тIекхочуш са ца тохаделлачу авторан даг чуьра аз долу:
«Ма гIерта, ма гIертахьа

Цунна герга, витахьа,

Къона пекъар ву иза,

Къуоналлех ирс эцаза».
Iадато дакъазъяьккхинчу Селехьатах дог лозуш, къинхетамечу дешнашца вистхуьлу цуьнга автор. Шен накъостех хаьдда, ша висинчу ШахIиде беана бала байбан гIерта автор, цуьнан дог оьцуш боху цо.
Маржа яI, ШахIид, хьо

Воьхна, ткъа бехк а бац!

Хьайн дагца чIагIло хьо –

Уьш шиъ кхин гIоттур дац…

Iададатой, Iаламой

Хьан бан а аьтто бац.

Бакъонан малх кхетталц

Хьан нехан ирс хир дац!
Поэмин тIехь къеггина го, паччахьан Iедало а, ямартчу хьолахоша а къобал а деш дIакхоьхьуш долчу зуламечу Iадаташна лирически турпалхо дуьхьал хилар. Къаьсттина чIогIа билгалйолу авторан патриотически дог-ойла, цунна Даймохк а, шен халкъ а Iаламат дукхадезар.

«Нохчийн лаьмнашкахь» поэмин лирически билгалонаш къастош дешархошца дийцаре до муха гучуйолу поэми тIехь авторан ойла, муьлхачу поэтически гIирсашца, мухачу исбаьхьаллин басаршца гайтина поэта шен турпалхошка йолу шовкъаш, озабезамаш, поэми тIехь дийцинчу гIуллакхашна ша реза хилар, я уьш шена цадезар. Иштта болх дIабахьаро дешархой кхетабо поэмин лирически билгалонийн башхаллех.

«Нохчийн лаьмнашкахь» поэмин лирически билгалонаш цуьнан эпически чулацам кIаргбо, идейни маьIнах кхета гIо до. Поэми тIехь шуьйра гайтина халкъан дахар, кхоьллина хьуьнаречу турпалхойн васташ, дехкина исбаьхьчу Iаламан суьрташ. И деррге а эпически хIуманаш поэта гайтина шен дагачухула чекхдовлуш санна, деган йовхо царна дIаелла цо. Цунделла поэми тIера хIора васт шеца эпически а, лирически а билгалонаш цхьанаийна ду. Оцу хьолах дешархой кхетабо поэмин хьалхара дош Iамош а, АслагIин, Селехьатан, ШахIидан васташ къастош а, поэми тIехь Даймехкан васт а, Iаламан суьрташ хIиттор дуьйцуш а.

Дукха а ду поэми тIехь исбаьхьа хIиттийна Нохчийчоьнан Iаламан суьрташ. Церан шайн маьIна ду. Хьовсур вай поэмин дуьххьарчу могIанашкахь хIоттийначу суьрте:
Къеначу лаьмнашций,

Ширачу хьаннашций,

ДIадевлларш хьехадеш,

Къмел дан йиш хилча,

ЦIий лайнчу тIулгаший,

ТIом гинчу пепнаший,

ЛадоьгIург велхавеш,

Хийла аз хазор дара.
Оцу халонийн теш хиллачу, амма зоьрталчу Iаламан суьрто произведенин чулацам эпически шуьйра хирг хилар хоуьйту, цу тIехь дуьйцу долу даккхий гIуллакхаш шен хьекъалца литта поэта мелла а кечво йоьшуш верг. Цуьнца цхьаьна поэтан лирически ойла гучуйолу вайна кхузахь, иза дийца воллург цуьнан дог Iийжош хIума хилар билгалдолу. Мамакаев Iаьрбис шен поэмин хIора дакъа бохург санна дIадолало Iаламан сурт гайтарца. Лекхачу лаьмнийн, шерачу аренийн, ширачу хьаннийн, шийлачу шовданийн поэтически суьрташ кхолларо гIо до поэмин тIехь Даймехкан эпически васт хIоттадан.

Турпалхойн дог-ойла гайтар кIаргдаран Iалашо йолуш а даладо автора Iаламан суьрташ. Масала, Селехьат моллин хIусамера ШахIидаца йодучу хенахь дукха буьрса «Iаьржа Iаржъелла еанера» буьйса, «ткъес лепаш стелахьаштиг деттара», «тулгIешца тIера» буьйса, «ткъес лепаш стелахаьштиг деттара», «тулгIешца тIедетташ догIа чекхаделира». И буьйса санна, карзахдаьлла дара моллас хьийзийнчу, хIинца АслагIина тIекхача сихъеллачу Селехьатан дог. ТIаьхьа гучудолу вайна иза шен Iожаллина тIейоьдуш хилар.

Иштта авторан тайп-тайпана Iалашонаш кхочушъеш ду поэми тIехь Iаламан суьрташ гайтар.

Поэмин исбаьхьаллин башхаллаш къасточу хенахь дешархойн тидам тIебохуьйту поэма халкъан барта кхоллараллех пайдаоьцуш язйина хиларна. Халкъан иллешна, эшаршна тIера ялийна ю массо дакъойн маьIна доцца гучудоккхуш йолу эпиграфаш. Дукха хьолахь Селехьатан дог-ойла а, цуьнгара гIайгIа-бала а гучуболу цо лоькхучу эшарца. Поэта кIеззиг хьйцуш а, я хийццане ца хуьйцуш а ялийна йолу нохчийн халкъан лирически эшарш ю уьш. Оцу эшаршца гучудолу Селехьатан гIиллакх-оьздангалла йолуш а, кIеда-мерза а хилар, шен безам ларбийр болуш а, везачун дуьхьа халонаш ловр йолуш хилар а.

АслагIас шен «гIайгIане ойланаш» а ялхайо иллешца («Хьуьнхара мукъам», «Селехьате даийтина кехат»). Поэмин турпалхой шайн къомах дIакъаьстина боцуш, шаьш лелочу гIуллакхашца а, шайн гIиллакхашца а халкъаца хилар чIагдо царна халкъан барта кхолларалла евзаш а, езаш а хиларо, шайн ойланаш цара иллешка, эшаршка яхкаро.

Мамакаев Iаьрбис пайдаэцна халкъан произведенийн меттан поэтически гIирсех а. Дуккха а ю поэми тIехь барта произведенешкахь гуттар а лелаш йолу эпитеташ, дустарш: «нана дуьне», «мерза маршалла», «кIайн бамба», «мела цIий», «меца борз», «дог майра» цу тайппа кхин а.

Чолхе инверсийш а, маьIна сов хуьйцуш далийна дешнаш а доцуш, кхета атта а, шера ешалуш а ю поэмин стих. Цу тIера цхьайолу стихаш халкъан эшарш хилла дIахIиттина (масала, «Мерза маршалла ду массаьрга», хIинца а езаш, лоькхуш йолу).

Дактилан барамехь язйина ю поэма. Иза строфашка екъна ю, хIор строфа 8 стихах лаьтта. Рифмовка жIарийн хьесапехь а (перекрестная), юххера а (смежная) ю.

Меттан поэтически гIирсаш: метафораш, эпитеташ, дустарш говза кхоьллина поэта. Турпалхойн дог-ойла бакъонца гайтар, хуьлуш долчун сурт къеггина хIоттадар кхочушдо цара. Цхьалха висинчу АслагIас сингаттам билгалбоккху ишттачу дешнашца:
Ялхаеш Iуьллу со

Сайн гIайгIа гоне ­–

Корах чукхевдинчу

Акхтарган тIоме.
Поэмин хIор персонажан мотт шен къастамаш болуш бу, ша буьйцучуьнан социальни хьоле а, амале а хьаьжжина. Масала, моллийн къамела юкъахь дукха ду дина доьзна долу дешнаш: «иммансиз», «шайтIа», «мутаIеламаш», «хьуьжар», «ялсамане», «наьIалт». Моллас буьйцучу матто а билгалдоккху иза динна юххера стаг хилар.

Мамакаев Iаьрбис ша пайдаоьцуш болу берриге а исбаьхьаллин гIирсаш поэмин коьрта идея кхочушъярна тIехьажийна бу.

Поэма Iаморан жамIашдаран урокехь дешархойн тидам тIебохуьйту «Нохчийн лаьмнашкахь» поэмин жанрови къастамашна. Цаьрга хIинца шайга схьадуьйцуьйту поэмин эпически а, лирически а билгалонех лоций, иза лиро-эпически произведени хилар чIагIдойту цаьрга.

Цул тIаьхьа хьехархочо дешархойн поэмех болу теоретически кхетам кIаргбо. Классехь къастадо муьлхачу произведенех олу поэма, муха ю цуьнан жанрови билгалонаш, хIун тайпанаш ду поэмин, нохчийн литературехь поэмин жанр кхоллаялар а, кхиар а. Доцца хьахадо нохчийн поэмийн идейно-тематически чулацамаха, жанрови башхаллех а. Дешархошка тетрадаш тIехь хIокху тайпана дIаяздайта мегар ду:

Поэма олу дерриге а къоман дахарехь а доккха маьIна долу гIуллакхаш а, къастош, хьуьнаречу турпалхойн васташ а кхуллуш, лирический, эпический, мелла а драматический билгалонаш шеца йолчу йоккхачу стихотворни произведенех.

Поэмин жанрови билгалонаш хIорш ю:

1. Халкъан дахарехь доккха маьIна долу гIуллакхаш шен чулацамехь хилар.

2. Даккхий хьуьнарш хастаме дар, хьуьнаречу турпалхойн амалш гайтар.

3. Поэмин дIахIоттаман бухе йиллина я эпически сюжет хуьлу, я дахарехь долчу гIуллакхаша меттах яьккхинчу поэтан ойланах лаьтташ йолу сюжет хуьлу.

4. Стихашца язйина а, лирически, эпически, мелла а драматически билгалонаш шеца йолуш а хуьлу поэма.

Поэмин тайпанаш дуккха ду, кхузахь ялийнарш церан юкъара жанрови билгалонаш ю.

Нохчийн халкъан барта кхоллараллехь поэма (илли) кхоллаелла XVI – XVII бIешерашкахь. Халкъана шен дикачу кIентийн хьуьнарш хастаме деш дийца лаарна, уьш тIекхуьучу тIаьхьешка дIахаийта лаарна еххачу хенахь кхуьуш схьаеана халкъан барта коллараллехь поэма (илли). Иштта ду «Терканца хьала-охьа вехаш хиллачу эла Мусостан, Адин Сурхон илли», «Эвтархой Ахьмад», «Мадин Жаьммарзий, Жумин Акхтолий», цIерш йолу а, цаьрга терра дуккха а кхидолу а иллеш.

Нохчийн советски литературехь поэма дуьххьара юкъаяьлла 20-чу шерашкахь. Бадуев СаьIидан, Мамакаев Мохьмадан, Ножаев Ахьмадан поэмаш ю уьш. Керла дахар дIахIоттош волу керла, советски стаг ву поэмийн турпалхо. Халкъан классови мостагIашца къийсам латтабо цо, социалистически дахар дIахIотточу къийсамехь хьалхарчу могIаршкахь ву иза. Иштта бу С. Бадуев «Тоьур ду», А. Нажаев «ЖаIу», М. Мамакаевн «ЦIий хуьйдина лаьмнаш» цIерш йолчу поэмийн турпалхой.

ХIинцалерчу нохчийн литературехь сиха кхуьуш схьайогIу поэмин жанр.

«Нохчийн лаьмнашкахь» цIе йолу поэма Iамийна а бевлла, дешархой цуьнан идейно-эстетически чулацамах кхеттачул тIаьхьа сочинени язъеш:

1. «Нохчийн лаьмнашкахь» цIе йолчу поэмин тIехь зуламечу Iадаташна дуьхьал къиясам латтор.

2. «Нохчийн лаьмнашкахь» цIе йолчу поэмин халкъан барта кхоллараллица йолу уьйр.

3. «Нохчийн лаьмнашкахь» цIе йолчу поэмин халкъан барта кхоллараллица йолу уьйр.

Дешархоша сочиненин темаш къасторо билгалдохур ду церан поэмин идейно-эстетически чулацамах кхолладелла хаарш.