Мин дьиэ кэргэним сочинение

Обновлено: 10.03.2023

Оценить 5373 0

О5ону дьиэ кэргэннэ иитии

Дьиэ-кэргэн педагогикатыгар академик К.С Чиряев, доктор Б.Н Попов уо.д.а араас коруннээх чинчийэр улэлэри ыыппыттара. Онно кинилэр киллэрэн тураллар- улахан оруолу дьиэ кэргэннэ иитиигэ кырдьа5ас колуонэ муударай ойун, сатабылын,угэстэрин, кэс тылларын туьаныыны.

О5ону дьиэ кэргэннэ иитии тун былыргыттан кэлбит утуо угэс,дь.кэргэн эйгэтэ наьаа улахан оруоллаах. Эбээ, эьээ оскуолата ураты суолталаах, дирин ойдобуллээх. О5ону иитиигэ кырдьа5ас колуонэ муударай оцун, сатабылын, угэстэрин кэс тылларын олоххо туьаныы утуону эрэ а5аларын тороппуттэр умнуо суохтаахпыт.

Аан дойду бары омуктарын биир ситимниир- итэ5эл, сиэр-туом буолар. Саха омук былыр-былыргыттан кэргэнниилэр бэйэ-бэйэ5э бэриниилээх буолууларын оро туппут омук буолар. Норуот итэ5элинэн тыыннаах диэн мээнэ5э этиллибэт. Онон дьиэ5э-уокка, айыл5а5а, дьону кытта сыьыанна сиэри-туому тутуьууну инэрэр дьнунан буолаллар тороппуттэр.

Киьини суон сура5ырдааччы, албан ааттааччы – улэ. Саамай дьоьуннаах иитии ньымата-улэ. Бу дьалхааннаах кэмнэ ким о5отун улэ5э эрдэттэн сыьыарбыт, уорэппит, такайбыт, уьуйбут- ол олоххо бигэтик уктэнэр уйэтэ ууннэ. Кууьулээн туран, мо5он –этэн, кыа5ын-кууьун аахсыбакка, модьуйан улэлэтии, о5о улэттэн куота сатыыр киьи буола улаатарыгар тириэрдиэн соп. Онон тороппуттэргэ былыр –былыргыттан кэлбит муудараьы туьанан улэ5э уорэтии барыахтаах. Оннук биир ньыманан буолар-кордоронулэлэтии.Манна саамай улахан оруолу а5аылар. А5а анаан- минээн уорэппэтэр да5аны бэйэтин батыьыннара сылдьан улэлэтэрэ, бултуура, сынньнара о5о5о элбэ5и биэрэр.

Биьиги обугэлэрбит кыыьы,дьахтары наьаа харыстыыллара. Хара санаалаах халты кордун диэн халыннык таныннараллара, харысхал бэлиэлэринэн араначчылыыллара. Ийэ киьи кыыс о5ото дьиэ кэргэни иэримэ иччилиир, кэрэни тэрийээччи быьыытынан иитэр, ол иьин кыыс о5о ырааьа, сатабыллаах хаьаайка буолара, ийэ киьиттэн тутулуктаах.

Кэргэннии дьон бэйэ-бэйэлэригэр истин сыьыаннаах, ойдоьор, ойоьор буоллахтарына — ол удьуор дьолун тордо. Ити барыта дьиэ кэргэн иьигэр иитиллэр.

О5о 10 сааьыгар оттомурар, орто суьуоххэ – тобулар, 16-17 сааьыгар — ойун санаатын тутар. Онон о5олорбутун ааспыт оло5у салгыыр, билинни оло5у тутар, кэлэр оло5у тустуур уьун, киэн санаалаах киьи гына иитиэхтээхпит.

• Для учеников 1-11 классов и дошкольников
• Бесплатные сертификаты учителям и участникам

Маннайга улуустаа5ы Чугуновскай аа5ыылар

Толордо: Винокуров Максим,

8 кылаас уорэнээччитэ

Салайааччылар: Волкова Любовь Семеновна

химия уонна биология учуутала,

Дьячкова Лия Михайловна

торут культура учуутала

Ойуьардаах, 2016 сыл

Мин дьиэ кэргэним дьарыга …………………………………………. 6

ХаЬаайыстыбабар мин комом…………………………………………7

НэЬилиэк тыатын хаЬаайыстыбата сайдарыгар мин комом уонна коруулэрим……………………………………………………………. 9

Бэйэ дьыалатын тэринэргэ соруктарым………………………………11

Ту h аныллыбыт матырыйаал …………………………………………13

Сахалар бу дойдуга кэлиэхтэрин иннинэ иитэр суоЬулэрэ оччотоо5у истиэп олохтоохторун угэЬинэн конул уоскээбит буолуохтаахтар.

Обугэлэрбит революция иннинэ сунньунэн суоЬу иитиитинэн дьарыктанан олорбуттара. Сылгы уонна ынах саха бэйэтин торут баайа буолар.

Кыылга, суоЬугэ сугуруйуу, танара оностуу бэрт былыр, биис уустарынан олоруу са5ана киэнник тар5аммыта. Сахалар бары улууну, урдугу барытын ынахха, сылгыга холоон короллоро.

СуоЬу иитиитэ сурун дьарыктара буоларын быЬыытынан, ааспыт

уйэтинээ5и саха уутунэн аЬаан олороро. Саха ына5а оччолорго 700-800 кг

ордук ууту биэрбэт этэ, онон 5-6 ынах 3200-4800 кг ууту биэрэрэ. Уут,суорат, болонох, тар, хайах, иэдьэгэй, урумэ, куорчэх о. д. а. саха ыалын сурун аЬылыга буолара. 4-5 киЬилээх сэниэ ыал 5-6 ыанар ынах уутунэн астанан, тарданан, арыы хаЬаанан сыл тахсара. Ити курдук обугэлэрбит барахсаттар ынах, сылгы ииттэн бу куннэ диэри биЬиэхэ тар5аттахтара.

БиЬиги эдэр колуонэ ыччаттара буоларбыт быЬыытынан, бэйэ кыа5ын туЬанан, аныгы олоххо соп тубэЬиннэрэн, обугэлэрбит утуо угэстэрин, сурун дьарыктарын ол эбэтэр суоЬу иитиитин сайыннаран сал5ыах тустаахпыт.

СуоЬу итиитин сайыннарар туЬугар маннык сыалы туруоруннум:

СуоЬу иитиитин тыа сиригэр тэнитэр – ханатар улэни ыытыы.

Бу сыалы ситиЬэргэ маннык кэккэ соруктар тураллар:

1. Кэлинни кэмнэ нэЬилиэккэ суоЬу ахсаана а5ыйаан эрэринэн, элбэх тирэхтээх хаЬаайыстыбалары тэрийии.

2. СуоЬу ахсаанын элбэтэр сыалтан, дьиэ – кэргэннэ суоЬу иитиитин тар5атыы.

3. СуоЬу иитиитигэр бэйэ дьыалатын тэрийии.

Улэ актуальнаЬа: СуоЬу иитиитэ тыа сиригэр сайдар кыахтаах.

Саба5алааЬын: Тыа сиригэр олорор хас биирдии ыал, суоЬу иитиннэ5инэ, бэйэ дьыалатын тэринэн дьиэ кэргэнин иитэр, аЬатар кыахтанар. Улэтэ суох олорбокко соптоох дьыаланы тэринэригэр тирэх буолар.

Чинчийэн коруу объегынан дьиэ кэргэним сурун дьарыга. НэЬилиэк хаЬаайыстыбата. О5олор сынньаланнарын туЬалаахтык атаарыылара.

Мин дьиэ кэргэним дьарыга

Дьиэ кэргэммитигэр сэттэбит. Эбээм (а5ам ийэтэ) Винокурова Мария Анисимовна ор сылларга ынах суоЬу иитиитигэр улэлээбитэ, а5ам Винокуров Петр Гаврилович, ийэм Винокурова Антонина Анатольевна, быраатым Петя 7 кылааска уорэнэр, балтым Тася 6 кылаас, кыра быраатым Толя о5о саадын иитиллээччитэ. БиЬиги дьиэ кэргэн сурун дьарыкпыт суоЬу иитиитэ. Торут обугэлэрбиттэн са5алаан эбээлэрим, эЬээлэрим сурун дьарыктара суоЬу иитиитэ этэ. Ол кэмнэртэн биир да сыл тиЬигин быспакка, мин дьоннорум ынах, сылгы ииттэн олороллор. Кэлинни кэмнэ тыа сиригэр улэ булунар ыарахан буолан, а5ам Винокуров Петр Гаврилович уонна ийэм Винокурова Антонина Анатольевна обугэлэрин утумнаан суоЬу иитиитинэн дьарыктаммыттара.

Уопсайа хаЬаайыстыбабытыгар 18 тобо суоЬу баар.

Ус сылга ыаммыт уут

Улахан хотон туттан суоЬулэрбитин онно коробут, харайабыт. А5ам тутаах киЬибит буолан хаЬаайыстыбабытын салайар. Ийэм хаЬаайыстыба ыанньыксыта. Мин бырааппынаан дьоммутугар куус — комо буолабыт.

ХаЬаайыстыбабар мин комом

Дьонум кэпсииллэринэн, икки – ус сааспыттан ийэлээх, а5абын батыЬан суоЬугэ сылдьыЬар уЬубун. Онтон ыла буолуо ынахтары, сылгылары олус собулуубун. Кыра сылдьан, ийэбинээн тэннэ хотонно тахсыЬан уут биэдирэтин тутуЬарым, курдьэх а5алан биэрэрим. Онтон арыый уллатан баран от киллэрэр, уу таЬар буолбутум. Онтон билигин хотон улэтин барытын да со5ото5ун оноруохпун соп. СуоЬугэ сыЬыаннаа5ы билбэт буоллахпына эбээм субэлиир амалыыр.

КыЬынны кэмнэргэ уорэхпит кэнниттэн, бырааппынаан Петялыын суоЬулэрбитигэр ойбон алларабыт. Онно чугаЬынаа5ы ыалларбыт ынахтара кытта уулууллар. От хаалыыбын, ноЬуом таЬаарабын, хотону ыраастыыбын. А5абынаан тракторынан от а5аларга комолоЬобун. Ону таЬынан сылгыларбытын коробут-истэбит. Саас тутаттаан хаайан аЬатабыт. Торуур биэлэрбитин корунэбит. А5абыт ат айааЬыырга уорэппитэ. Тус бэйэм икки аты айааьаабытым. Аты кырабыттан миинэбин. СуоЬулэрбин корунэрбэр аты миинэрим олус туЬалыыр.

2013 сыллаахха Саха Ороспуубулукэтин иЬинэн биллэриллибит тыа сирин сылыгар, биЬиги дьиэ кэргэннэ тыа хаЬаайыстыбатын сайыннарарбыт иЬин улус баЬылыга Евгений Михайлович Слепцов анал Гранын туттарбыта.

НэЬилиэк тыатын хаЬаайыстыбата сайдарыгар мин комом уонна коруулэрим

ЫЬыллыы, уларыта тутуу кэмигэр биЬиги нэЬилиэкпит эмиэ хаарыллыбыта. Ол эрээри сатабыллаах салайааччылар, субэЬит — амаЬыт кырдьа5астар, нэЬилиэкпит бас – кос дьонноро баар буоланнар ынах, сылгы иитиитэ ыЬыллыбатаҕа. Ол эрэн суоЬу ахсаана биллэрдик аҕыйаабыта. Хаттаан барытын чолугэр туЬэрэргэ олус ыарахана биллэр.

Кэнники сылларга тыа хаЬаайыстыбата сайдарыгар Ороспуубулукэттэн улахан ойобуллэр баар буоллулар. Тыа сиригэр улэ аҕыйаҕа биллэр. Онон эдэр дьон улэтэ суох буолуулара кистэл буолбатах.

БиЬиги нэЬилиэккэ сурдээх улэЬит дьоннор бааллар. Олортон биирдэстэрэ Носов Иннокентий Афанасьевич ыЬыллан эрэр предприятияны бэйэтин илиитигэр ылан, чааЬынай урбаанньыт буолан хотон улэтин чолугэр туЬэрэн эрэр. Билинни туругунан 55 ыанар ынахха 3 ыанньыксыт улэлиир. 15 ньирэй баар.

Иллэн кэммэр фермаҕа баран ынахтары, ньирэйдэри коробун. Ыанньыксыттарга комолоЬобун. Хас сайын аайы ынахтарын уурэн аҕалтыыбын. Туптэ оттобун, ыанньыксыттар ууттэрин таЬабын. Ынах, ньирэй суттэҕинэ кордоон булан аҕалабын. Быйыл бостуугунан улэлээбитим.

Оскуолабын бутэрэн ветеринар идэтин баЬылаан торообут нэЬилиэкпэр кэлэр баҕалаахпын. Ол иЬин прививка кэмигэр, ветеринар Тарасов Валерий Ивановичтыын сылдьан кэтэх, ферма ынахтарын укуоллууругар комолоЬобун. Валерий Иванович кэпсиир, уорэтэр.

НэЬилиэк дьонун ынахтарын, сылгыларын билэттиибин. Ким эмит суоЬутун сутэриннэҕинэ, эбэтэр тороон баран сыттаҕына, кимиэнэ буоларын корон билэбин уонна хаЬаайыныгар этэбин.
Туорт сыллааҕыта ынахтар боЬуолэк таЬыгар уунэр итирик оту сиэннэр олуулэрэ элбээбитэ. Ону мин бырааттарбын кытта баран, ол оту ургээбииппит уонна аҕабытын кытта куруолээбиппит. ТоЬо да куруолээх буоллар сыл аайы бараммыт ургуубут.

Ити улэбинэн 5 кылааска уорэнэ сылдьан улуус Тыатын хаЬаайыстыбатын управлениятын салайааччытыттан Егор Николаевич Константиновтан Грамота уонна 1000 сууммалаах сертификат туппутум.

Сыл ахсын Носов И. А. махтал сурук, харчынан бириэмийэ туттарар.

Ханнык ба5арар киЬи, торообут торут дойдутугар туох эмит туЬалаа5ы онорон, тутан — айан хаалларар эбээЬинэстээх. Ол курдук мин эмиэ торообут сирим сайдарыгар кыЬаллабын. Эдэр ыаллар суоЬу ииттэн, бэйэлэригэр сибиэЬэй инэмтэлээх урун ас аЬаан, уут, эт туттаран дохуот киллэстэн олороллоругар баҕарабын.

Бэйэ дьыалатын тэринэргэ соруктарым

Сорук: Сайынны сынньаланна туьалаахтык атааран дьэ-кэргэммэр комолоьуу.

Сыала: Улэлээн эбии уп киллэриини; Харчыны соптоохтук туьаныы.

Биьиги нэьилиэккэ о5олор сайынны сынньаланмытын туьалаахтык атаарабыт. Алын кылаас о5олоро чэбдигирдэр лаа5ырга сылдьаллар. Улахан кылаас уолаттара улэ-сынньалан лаа5ырыгар, волонтерга улэлииллэр. Ону таьынан хас биирдии оскуола о5ото кыратыттан улахан сааьыгар диэри дьонноругар-аймахтарыгар окко, ынах суоьугэ, о5уруот аьын олордууга комолоьоллор.

Атын о5олор улэлээн ылбыт харчыларын уорэххэ баралларыгар ууруналлар, ким дьонугар комолоьор.

Хайа ба5ар киьи ханнык ба5ар салаа5а улэлиэн соп дии саныыбын. Киьи бэйэтэ ба5аран улэлиэн наада, улэни сирбэккэ. Улэ киьини киэргэтэр, аьатар, таныннарар.

Саха дьоно буоларбыт быЬыытынан обугэлэрбит утуо угэстэрин, сурун дьарыктарын суоЬу иитиитин салҕыыр эбээЬинэстээхпит.

Тыа сиригэр олохтоох дьон, аныгы уйэ ирдэбилигэр соп тубэЬиннэрэн тыа хаЬаайыстыбатын сайыннарарыгар табыгастаах кэм кэллэ дии саныыбын.

Ороспуубулукэттэн билигин элбэх ойобул, комо баар. Онон суоЬу иитиитин сана саҕалыыр киЬи ол комонон тирэҕирэн, соптоохтук толкуйдаан дьаЬаннаҕына кини олоҕо тобуллуон соп.

Тыа сирэ суоЬу эрэ иитиннэҕинэ сайдар кыахтаах. Ол иЬин мин, эдэр ыччаттары ынырам этэ, суоЬугэ чугаЬаан, таптаан, ииттин.

Мин тус бэйэм суоЬутэ суох сатаан олорбоппун чопчу билэбин.

Мин ынаҕым, сылгым миигин аЬатыа, таныннарыа, иитиэ.

Ханнык ба5арар киЬи, торообут торут дойдутугар туох эмит туЬалаа5ы онорон, тутан — айан хаалларар эбээЬинэстээх.

Ол курдук мин эмиэ торообут сирим сайдарыгар кыЬаллабын. Эдэр ыаллар суоЬу ииттэн, бэйэлэригэр сибиэЬэй инэмтэлээх урун ас аЬаан, уут, эт туттаран дохуот киллэстэн олороллоругар баҕарабын.

В докладе отражается воспитание детей в приемной семье Тарасовых.

Вложение	Размер
doklad_kholobur_buolar_die_kergen.docx	27.66 КБ

Предварительный просмотр:

Саха Республикатын Үөрэҕириитин Министерствота

Үөһээ Бүлүү улууһун Үөрэҕин Управленията

Г.Н. Чиряев аатынан Хоро орто оскуолата

Холобур буолар дьиэ кэргэн

Захарова В.А. – алын кылаас учуутала,

Максимова С.В.- төрүт культура учуутала

Ыал аҕата-дьиэ өһүөтэ,

Ыал ийэтэ-дьиэ оһоҕо,

Ыал оҕото-дьиэ кэскилэ

Аатын ааттатар ыччата.

Ыалга-дьиэ кэргэҥҥэ төрүүр

Биһиги олохпут сүдү күүһэ.

Былыр-былыргыттан күн бүгүнүгэр дылы омугуттан тутулуга суох оҕону дьиэ кэргэҥҥэ иитии ураты болҕомтоҕо ууруллар. Дьиҥ иһигэр киирдэххэ, дьиэ кэргэҥҥэ оҕону иитии, үөрэтии бүтүн омук дьылҕатын быһаарар сүдү суолталанан тахсар. Ол иһин оҕону иитиигэ болҕомто ууруллуоҕун ууруллар.

Оҕо киһи быһыытынан иитиллиитэ, бастатан туран, дьиэ кэргэҥҥэ ситиһиллэр. Төрөппүт оҕо сынньалаҥын уонна иллэҥ бириэмэтин хонтуруоллуохтаах, тэрийиэхтээх, көмөлөһүөхтээх.

Норуот сайдар кэскилэ дьиэ кэргэн олоҕуттан улахан тутулуктаах. Биллэрин курдук, дьиэ кэргэн – уопсастыба туллар тутааҕа буолар, уопсастыба олоҕун элбэх өрүттээх уустук хартыынатын хатылыыр, тэҥҥэ уларыйар. Билиҥҥи кэмҥэ олох уларыйан, дьиэ кэргэн элбэх ыарахаттары көрсөр: сыана ыарааһына, үлэтэ суох буолуу, духуобунас, сиэр- майгы өттүгэр намтааһыннар уонна да атыттар.

Санаабытын аһаҕастык этэр буоллахпытына, кэлиҥҥи кэмҥэ оҕолорун туһунан санаабакка аргыны батыһар дьиэ кэргэттэр нэһилиэк ахсын хомойуох иһин үгүстэр.

Бу барыта дьиэ кэргэн олоҕор, оҕо иитиитигэр улаханнык дьайар. Кыаммат – түгэммэт ыаллар, аргыһыт дьиэ кэргэн биллэ элбээтэ, ол түмүгэр, тулаайах, көрүүтэ – истиитэ суох хаалбыт оҕо ахсаана күнтэн күн элбээн иһэр. Маннык түгэҥҥэ оскуола уонна дьиэ кэргэн иитэр үлэтэ уустугурар, ураты суолталанар.

Оҕо дьиэ кэргэҥҥэ иитиллэн туруктаах киһи буоларын олохпут дакаастаата. Кэнники сылларга оҕо дьиэтин иитиллэччилэрин дьиэ кэргэҥҥэ олохтооһуҥҥа үлэ күүһүрдэ. Ол курдук оҕону дьиэ кэргэҥҥэ иитэ ылыы , опека, приют, патронатнай иитээччи курдук олохтооһуннар баар буоллулар.

Маннык дьиэ кэргэн биһиги улууспутгар тэриллэн үлэлээнбитэ хас да сыл буолла. Приемнай дьиэ кэргэн сүрдээх эппиэтинэстээх. Оҕо ахсаана бэйэҥ оҕоҕун киллэрэн туран, аҕыстан элбэҕэ суох буолуохтаах. Иитэр оҕолоро аймах буолуо суохтаах. Иитэр оҕолоругар ыйын аайы босуобуйа көрүллэр уонна хамнас төлөнөр. Оҕону иитэргэ дуогабар оҥоһуллар. Приемнай дьиэ кэргэҥҥэ бэриллибит оҕо бэйэтин төрөппүттэрин элэмиэнин, босуобуйатын уонна да атын социальнай өҥөлөрү сүтэрбэт. Приемнай дьиэ кэргэн төрөппүттэрэ билиҥҥи ирдэбилинэн иитээччи курсугар иккиэн үөрэнэн, оҕону иитиэхтэрин сөп диэн көҥүл ылаллар.

Эһиэхэ билиһиннэрэр дьиэ кэргэммит Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгэр биир ытыктанар, холобурга сылдьар дьиэ кэргэнинэн буолаллар. Тарасов Иван Иванович, Евдокимова Валентина Васильевна 1975 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр сүрэхтэрин холбоон ыал буолбуттара.

Төрөппүт оҕолоро: улахан уол Тарасов Вячеслав Иванович – ыам ыйын 14 күнүгэр 1976 с. күн сирин көрбүтэ, идэтинэн электрик – монтер этэ, эдэр сааһыгар, 2007 с. олохтон туораабыта, 1 уол оҕолоох.

Иккис оҕо Тарасова Айна Ивановна –бэс ыйын 23 күнүгэр 1977с. төрөөбүтэ. Идэтинэн бухгалтер- экономист, индивидуальнай предприниматель, 1 уол оҕолоох.

Үһүс оҕо Тарасов Радислав Иванович – ыам ыйын 30 күнүгэр 1978с. төрөөбүтэ. Билигин Хаҥалас улууһугар олороллор, идэтинэн инженер- механик, 2 кыыс оҕолоохтор.

Төрдүс оҕо Тарасова Вилена Ивановна – муус устар 11 күнүгэр 1988 с. төрөөбүтэ, Хоро орто оскуолатыгар география учуутала.

Иллээх-эйэлээх Тарасовтар дьиэ кэргэттэрэ 4 оҕо амарах ийэтэ, аҕата, 4 сиэн тапталлаах эбээтэ, эһээтэ буоллулар.

Ыал аҕа баһылыга Тарасов Иван Иванович – үрдүк үөрэхтээх математика учууталынан 23 сыл үлэлээбитэ, ол иһигэр МО салайааччытынан 10 сыл, 14 сыл оскуола завуһунан, директорынан ананан бэйэтин кылаатын киллэрсибит биир убаастанар салайааччыбыт. Хоро нэһилиэгэ кинини быыбардаан, 3 сыл – партком сэкэрэтээринэн, 10 сыл нэһилиэк баһылыгынан талыллан, күүстээх үлэҕэ буспута-хаппыта. Билигин үлэ ветерана, уопсайа 44 сыл үлэ стажтаах. Сынньалаҥҥа чуҥкуйан олорбокко, салайар-тэрийэр дьоҕурун туһанан быйыл тэриллибит олохтоох музей директорынан сүүрэ сылдьар, нэһилиэк депутата.

Улахан дьиэ кэргэн тапталлаах ийэтэ, эбээтэ Евдокимова Валентина Васильевна – оскуолаҕа минньигэс астаах, ыраас туттунуулаах поварынан үтүө суобастаахтык 25 сыл үлэлээбитэ. Билигин сынньалаҥҥа олорор, үлэ ветерана.

Дьиэ кэргэн олоҕун, оҕо иитиитин сүрүннээччи — ийэ.Ханна да сырыттар ийэ санаата дьиэтигэр-уотугар сытар, түмүллэр.

Кинилэр оҕолоро атахтарыгар турбуттарын кэннэ, саҥа 72 кв.м иэннээх дьиэни атыылаһан, эбии толору хаачыллыылаах оҥостон улахан дьиэҕэ бэйэбит эрэ буоллубут дии санаан приемнай дьиэ кэргэн буоларга быһаарымматтара.

Кулун тутар 31 күнүгэр 2009 сыллаахха Үөһээ Бүлүү приютуттан бииргэ төрөөбүт Иванова Саинаны, Иванов Эрсаны бэйэ-бэйэлэриттэн араарбакка иитэ ылбыттара. Үһүс оҕону Александрова Күннэйи олунньу 22 күнүгэр 2010 сыллаахха аҕалбыттар.

Бу оҕолор быйыл сааскы каникул кэмигэр бэйэлэрэ баҕа санааларыттан тэтэрээккэ урукку уонна билиҥҥи олохтоохторун тэҥнээн, сыаналаан киһи дууһатын таарыйардыы суруйбуттара сөхтөрөр. Күн аайы көрсөр үөрэнэччилэрбит бэйэлэригэр иҥэрэ сылдьыбыт кистэлэҥнэрин аһаҕастык тэтэрээттэригэр суруйарга санаммыттар.

Хаһан да көрбөтөх ыалларыгар кэлээт да бу дьиэ ырааһын, сылааһын, улаханын бары уот харахха үтүктүспүт курдук сөхпүттэрин суруйбуттар. Хайдах кинилэри аҕалара Иван Иванович ыла кэлбитин, олорор дьиэлэригэр айаннаан, кэлэн баран билсибиттэрин бу баардыы харахтарыгар көрө сылдьыбыттарын тэтэрээттэригэр тиспиттэр.

Ыал аҕа баһылыга Иван Иванович халыҥ уопсай тэтэрээккэ кэтээн көрүү днеквнигын олохтообут. Бу дневнигин саҕаланыытыгар оҕолору приюттан хайдах ылан аҕалбытыттан, адаптацияны ааспыттарын туһунан ымпыгар-чымпыгар тиийэ түмэн испит.

Бу оҕолору иитэ ылбыт дьиэ кэргэн эппиэтинэһэ, кинилэри болҕомтолоохтук көрө-истэ сылдьаллара, араҥаччылыыллара, харыстыыллара, үлэҕэ тэҥҥэ илдьэ сылдьан такайалллара, элбэххэ, үчүгэйгэ үөрэтэллэрэ оҕолор күннээҕи олохторуттан көстөр.

Саамай сүрүн сыалынан-соругунан бу оҕолору инники олохторугар бэлэмнээһин буолар.

Тарасовтар дьиэ кэргэттэрэ атын оҕолору иитэ ылар төрөппүттэргэ маннык сүбэлэри биэрэллэр:

1. Оҕону төрөппүт оҕоҥ курдук таптыахтааххын. Кини характерын үчүгэйдик билиэхтээххин.
2. Адаптацияны ааһар кэмнэригэр үчүгэйдик кэтээн көрүллүөхтээх.
3. Оҕо санаатын аһаҕастык этэригэр бириэмэҕин харыстаабакка элбэхтик кэпсэтиэххэ наада.
4. Дьиэ кэргэн оҕо сайдарын наадатыгар сааһынан көрөн араас сайыннарар оонньуулардаах буолуохтаах.
5. Остуол тула элбэх буолан оонньооһун оҕолорго үөрүүнү аҕалар.
6. Саас, сайын, күһүн дьиэ кэргэнинэн айылҕаҕа тахсан биир күнү ыларбытын олус да кэтэһэллэр.
7. Кыра саастарыттан араас үүнээйини үүннэрэргэ сиэмэни тылыннарыыттан саҕалаан үүнээйи аһын биэрэн түмүктүөр дылы бары тэҥҥэ сылдьан көрөбүт –харайабыт, кэтээн көрөбүт.
8. Оҕо эппиэтинэстээх буоларын наадатыгар күн аайы дьуһуурустуба олохтуубут.
9. Сайынын тиэргэммит ыраас, көстүүлээх буоларын наадатыттан сүүрбэччэ араас сибэккини, мастары, сэдэх мастары — яблоняны, акацияны, черемуханы олордобут.
10. Кыһыҥҥы өттүгэр уулуссаттан олбуорга киириигэ оҕолор эрдэттэн аҕаларын кытта тэҥҥэ хаары мунньан араас оҥоһуктары оҥорон астыналлар, аттыгар уоттаах харыйаны уһун кэмҥэ туруорарбытын сөбүлүүллэр.
11. Ас астыырга, иистэнэргэ, таҥас сууйарга көрдөрөн туран үөрэтэбин.
12. Оҕолорбутугар ийэ, аҕа оттүнэн 7-8 көлүөнэҕэ дылы билэрбитин үөрэппиппит.
13. Ийэ уонна аҕа оҕоҕо тыыннаах холобур диэн чөл олоҕу тутуһабыт, араас буолар мероприятиеларга көхтөөхтүк дьиэ кэрэгнинэн кыттабыт.
14. Хаһан да кыаммат, кырдьаҕас киһини атаҕастааман диэн үөрэтэбит.
15. Оҕолорбут сайдалларыгар араас энциклопедияны атыылаһан дьиэтээҕи библиотекабытын хаҥатабыт.
16. Оҕолор өйдүүр, өйгө тутар дьоҕурдара сайдарын наадатыгар уһун хоһооннору, олоҥхоттон быһа тардыыны, үгэни нойосуус үөрэтэбит.
17. Киэһэ сынньалаҥ кэмигэр саҥа билбит хоһооннорун дьоннорун иннигэр тахсан ааҕаллара кинилэргэ атын дьон ортотугар кыбыстыбакка ааҕаалларыгар туһалаах.
18. Оҕолорбут үөрэнэр кылаастарыгар төрөппүт комитетыгар киирэрбит быһыытынан оскуолаҕа, кылааска ыытыллар мероприятияларга көтүппэккэ сылдьабыт, кыттабыт. Аҕабыт оҕо иитиитигэр уһуннук үлэлээбит буолан уонна билиитин туһанан кылаас чаастарын көхтөөхтүк ыытар.
19. Оҕолорбутугар саха норуотун үгэстэрин, сиэрин-туомун тутуһарга үөрэтэбит-такайабыт.
20. Туттуллар тэрил, оонньуурдар, кинигэлэр миэстэтигэр бэрээдэктээхтик хомуллалларын үөрэтэбит, ирдиибит.
21. Үөрэниэххэ, үөрэниэххэ, өссө үөрэниэххэ диэн девиһы күннээҕи олохпутугар туһанабыт.
22. Кыыс оҕону ыраас, чэнчис, бэрээдэктээх буоларыгар иитэбит.
23. Улууспутугар уонна атын улууска олорор аймахтарбытын кытары сибээһи олохтуурга оҕолорбутун тэҥҥэ илдьэ сылдьабыт. Кэрэ-бэлиэ миэстэлэри көрдөрөбүт, историятын кэпсиибит.
24. Айылҕаттан талааннаах айар куттаах дьону кытта билсэбит, кинилэр үлэлэрин билиһиннэрэбит.
25. Оҕолорбутун кытта тэҥҥэ олорон сэһэргэһэбит, үлэбитин былаанныыбыт.
26. Чэгиэн-чэбдик буоларга, доруобуйаны харыстыырга кыһын зарядканан, сайынын сүүрүүнэн дьарыктанабыт.
27. Режими тутуһарга үөрэтэбит.
28. Уруогу күн аайы 4 чаастан 6 чааска дылы ааҕалларыгар усулуобуйа олохтуубут.
29. Оҕолорго аналлаах хаһыаттары, журналлары суруйтарабыт, аахтарабыт, кэпсэттэрэбит.
30. Чинчийэр дьоҕуру сайыннарарга оҕолорбутугар күүс-көмө буолабыт.

Валентина Васильевна, Иван Иванович Тарасовтар оҕолору үс-түөрт сыл анараа өттүгэр ылан ииппит түмүктэринэн оҕолор күннээҕи олоҕунан астыналларын, үөрэ-көтө үөрэнэллэрин, дьонноругар махталларын бырааһынньыктарга бэйэлэрэ оҥорбут сувенирдарыгар кичэйэн суруйбуттара дакаастыыр.

Иллээх-эйэлээх дьиэ кэргэн бэйэ-бэйэлэригэр убансан кыра түгэҥҥэ биир киһи атын сиргэ барда да кинини ахталлар, хаһан кэлэрин күүтэллэр.

Иллээх дьиэ кэргэҥҥэ улахан дьон икки ардыгар ытыктабыл, убаастаһыы, истиҥ, эйэҕэс сыһыан бэйэтэ үөскүүр. Оҕолорго сыһыаннара биир оннук. Ол иһин оҕолор бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар куруук аһара истиҥ, сылаас сыһыан баар. Иллээх дьиэ кэргэҥҥэ оҕолор төрөппүттэрин тылын истэллэр, иитиилэрин ылыналлар.

Дьиэтигэр табыллар киһи үлэтигэр да санаата кэлэн үлэлиэ, үөрэххэ да умсугуйуо, кырдьаҕаска, кыраҕа болҕомтолоохтук сыһыаннаһыа. Дьиэ кэргэн киһи-аймах көмүс ньээкэ уйата, иитиллэн тахсар эйгэтэ буолар.

Ирдэбилэ суох иитии суох. Төрөппүт тылыттан тахсыбакка, кинилэр тылларын истэ улаатан эрэллэр.

Вы можете изучить и скачать доклад-презентацию на тему Мин дьиэ кэргэним Кыайыыга кылаата. Презентация на заданную тему содержит 10 слайдов. Для просмотра воспользуйтесь проигрывателем, если материал оказался полезным для Вас — поделитесь им с друзьями с помощью социальных кнопок и добавьте наш сайт презентаций в закладки!

Дьиэ кэргэн саамай кунду кинигэтинэн Валериан Куйбышев буолар. 1940 с. тахсыбыт кинигэ. Бу кинигэни тапталлаах ийэбит, эбээбит Павлова Евдокия Федоровна соҕотох убайа Васильев Николай Федорович сэриигэ барыан иннинэ аахпыт кинигэтэ. Кини Хорула нэһилиэгэр” Өктөөп төлөнө” холхуоска биригэдьиирдии сылдьан сэриигэ ыҥырыллан 1942 с. барбыта. 1943 сылга сэрии толоонугар өлбутэ. Псковскай уобалас Усвятскай оройуон, Алексеевкаҕа көмуллэ сытар. Дьиэ кэргэн саамай кунду кинигэтинэн Валериан Куйбышев буолар. 1940 с. тахсыбыт кинигэ. Бу кинигэни тапталлаах ийэбит, эбээбит Павлова Евдокия Федоровна соҕотох убайа Васильев Николай Федорович сэриигэ барыан иннинэ аахпыт кинигэтэ. Кини Хорула нэһилиэгэр” Өктөөп төлөнө” холхуоска биригэдьиирдии сылдьан сэриигэ ыҥырыллан 1942 с. барбыта. 1943 сылга сэрии толоонугар өлбутэ. Псковскай уобалас Усвятскай оройуон, Алексеевкаҕа көмуллэ сытар.

Читайте также:

  

• Мультипликатор парадокс бережливости доклад

  

• Приостановление производства по делу гпк доклад

  

• Доклад историческая личность которой я восхищаюсь

  

• Вредное воздействие компьютера способы защиты доклад по информатике кратко

  

• Тексты аргументативного типа рассуждение доказательство объяснение 7 класс доклад

I кылааска Билии күнүгэр аналлаах кылаас чааһа

Готовцева А. С., алын сүһүөх кылаас учуутала

Ыытыллар кунэ, чааьа: 01.09.20 сыл.

Сыала: оҕолорго бырааһынньык атмосфератын тэрийии, оскуоланы кытта билиһиннэрии

Соруктара: үөрэххэ мотивацияларын уонна үөрэнэр баҕаларын үөскэтии, бодоруһуу уонна бэйэ бэйэни өйдөһөр культураларын сайыннарыы.

Тэрилэ: Билии күнүгэр аналлаах плакаттар, чуораанчыктар, 5, 3, 1, 7, 9 чыыьылалар карточкалара, икки А-4 форматтаах илиис, фломастер, кумаа5ы куукулалар.

Хаамыыта:

/Оҕолор кылааска киирэн паарталарга олороллор, төрөппүттэр ыалдьыт быһыытынан киирэллэр/ 

Оҕолорго күһүн

Саҥа дьылбыт үүнэр,

Оскуолабыт бүгүн

Биһигини күүтэр.

Чугдаар ыллаа чуораан

Аһылынна киэҥ аан!

Оскуолабыт, дорообо!

Учууталбыт, дорообо!

Үөрэх суолун саҕалыыр

Үөрэнээччи дьоннорбун,

Кинилэр күндү төрөппүттэрин

Балаҕан ыйын бастакы күнүнэн –

Билии күнүнэн

Итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибин.

Үрдүктэн үрдүккэ дьулуһуҥ,

Үтүөттэн үтүөҕэ талаһын,

Кэрэттэн-кэрэҕэ эрэ тардыһын диэн тураммын

Билии күнүгэр анаммыт кылаас чааһын саҕалыырбытын көҥүллээн

Учуутал: Оҕолоор, бүгүн эһиэхэ дьикти уонна умнуллубат күн – эһиги аан бастаан оскуола боруогун атыллаан үөрэниэхтээх кылааскытыгар киирэн олороҕут.

Учуутал: Ким билэрий, оскуолаҕа туохха үөрэтэллэрий? /оҕолор эппиэттэрэ/

— Саамай сөпкө эттигит. Оскуолаҕа эһигини ааҕарга, суруйарга, уруһуйдуурга, доҕордоһорго, бэйэ бэйэҕитигэр эйэлээхтик сыһыаннаһарга уонна онтон да атын үгүс үчүгэйгэ уонна туһалаахха үөрэтэллэр.

Учуутал: Оттон бу биһиги олорор хоспут туох дин ааттанарый? /Кылаас/

— Тула өттүгүтүн учугэйдик өйдөөн көрүҥ эрэ. Кылааспыт ыраас, киэн, тупсаҕай. Бу кылааска эһиги 4 сылы быһа үөрэнэ кэлиэххит. Онон кылаастарын ыраастык тутуохтара, малын-салын харыстыахтара диэн биһиги учууталлар уонна төрөппүттэр эһиэхэ эрэнэбит. Кылааска хайдах туттан-хаптан сылдьаргытын учугэйдик өйдүүргүт инниттэн билигин «Сөп – сыыһа» диэн оонньууну оонньуохпут. Мин ыйытыылары биэртэлиэм, эьиги болҕомтолоохтук истэн баран сөптөөх хоруйу биэриэхтээххит: «сөп» эбэтэр «сыыһа» диэхтээххит.

— Кылааска кирдээх атахтаах киирэбит дуо? /Суох/

— Илиилэрбитин штораларга соттобут дуо? /Суох/

— Истиэнэ5э, паарта5а суруйабыт дуо? /Суох/

— Ардах кэмигэр уларыттар атах танаьын а5алабыт дуо? /Сеп/

— Перемена кэмигэр охсуьар, этиьэр табыллар дуо? /Суох/

— Уруокка хойутаан кэлэбит дуо? /Суох/

— Учугэйдик уерэнэргэ кыьаллабыт дуо? /Сеп/

Учуутал: Маладьыастар, эһиги бары ыйытыыларга сөптөөх хоруйдары биэрдигит. Аны билигин бастакы кылаас үөрэнээччитин андаҕарын биэриэххит уонна бу андаҕары 4 сылы быһа кэһиэ суохтааххыт. 

Бастакы кылаас үөрэнээччитин андаҕара:

— Күн аайы үөрэнэрбитигэр хойутаабакка кэлиэхпит /Андаҕайабыт/

— Уруокка болҕомтолоохтук уонна мэниктээбэккэ олорон үөрэниэхпит /Андаҕайабыт/

— Өйдөөх уонна үөрэхтээх буолар инниттэн ааҕа уонна суруйа үөрэниэхпит /Андаҕайабыт/

— Учебниктарбытын, тэтэрээттэрбитин өрүү ыраастык тутуохпут  /Андаҕайабыт/

— Эрэллээх, учугэй доҕор буолар инниттэн бэйэ бэйэбитигэр мэлдьитин көмөлөһүөхпүт.

— Мэлдьитин чэбэрдик танна – симэнэ сылдьыахпыт /Андаҕайабыт/

                         Чуораанчык эҕэрдэтэ.

Учуутал: Оҕолоор, Чуораанчык уол эһигини көрө кэлбит. Кини эһиги төһө билиилээххитин билиэн баҕарар.Эһиги Чуораанчык Уһуйааҥҥа  и билбиккит уонна сатыыгыт. Билигин бастакы оскуолатааҕы бэрэбиэркэни туттарыаххыт. Бары сатаан туттарыаххыт диэн эрэллээхпин. Сэттэ чуораанчык истэригэр сорудахтар бааллар. Чуораанчык үтүөнү эрэ ыҥырар,куһаҕаны үүрэр.

1. Остуоруйаларга экзамен. Бу ханнык остуоруйаттан ылыллыбыт тылларый:

              «Оҕонньордоох эмээхсинтэн куоппутум,

                Эйигиттэн куобахтан куотар уустук буолбатах»? /Колобок/

2. Хоһоону ситэрэн этин:

              «Түргэн сыыдам газикка

                Төрдүө буолан олорон…» /Тиийэн кэллим детсадпар

                                                               Чүөчэ эдьиий дорообо»/

3. Ырыаны ситэри ыллаан:

      «Мин быйыл, оҕолоор» /үөрэнэ барабын

                                                       Оскуола аһыллар

                                                      Ол күнүн күүтэбин/»

4. Таабырыны таайын:

             «Үрбэт даҕаны, ытырбат даҕаны

               Дьиэҕэ киллэрбэт баар үһү» /Күлүүс/

5. Математика экзамена.

           Дуоска5а 5 уэрэнээччи тахсар, кинилэргэ сыыпаралаах карточкалар тунэтиллэллэр: 5, 3, 1, 7, 9. Чыыһылалар кыччаан иьэр бэрээдэктэринэн туруохтаахтар.

6. Болҕомтолоох буолууга экзамен.

           Дуоскаҕа предметтэр ойуулара ыйанар. Оҕолор харахтарын симпиттэрин кэннэ 1 предметы ылан баран ыйытыы: Туох уларыйда?

7. Уруһуй экзамена.

          Оҕолору 2 группаҕа хайытан баран А-4 илиискэ I кылаас уерэнээччитин портретын уруьуйдатыы. Хайа белех киэнэ ордугуй?

7. Чуораанчык эьиги курдук оскуолаҕа баран эрэр.

Чуораанчык  суумкатыгар тугу-тугу уктан кэлбитин билиэххитин баҕараҕыт да?

Билиэххитин ба5арар буоллаххытына таабырын таайын эрэ (суумкаттан 1-дии лииһи таһаарар, таабырыннары таайтарар)

• Туттаххына – таас!

Тыаьа – тас-тас!

Айахха уктахха батас

Ааттаах минньигэс ас (таас кэмпиэт)

• Киьини барытын таҥыннарар да, бэйэтэ сыгынньах баар үһү. (иннэ)
• Арыйдарбын эрэ ааҕабын, туттарбын эрэ туһанабын (кинигэ)
• Куччугуй күөлгэ оҕонньор илгистэр үһү (ытык)
• Сир анныгар кыһыл бөтүүк сытар үһү (моркуоп

Чуораанчык  бу тэриллэри барытын оскуолаҕа илдьэ барар да

Дьиэтигэр тугу хаалларыан нааданый?

8.Оттон билигин оскуолаҕа наадалаах тэрили эттэхпинэ ытыскытын таһынаҕыт, наадата суох тэрили эттэхпинэ атаххытынан тэбиэлэнэҕит. Оонньуубут?

Тэтэрээттэр уонна учебниктар

Оонньуур кутуйах

Собуоттанар паровоз

Өҥнөөх пластилин

Краска уонна кисточка

Сана дьыллаа5ы маска

Закладка уонна сотор резинка

Расписание, дневник

— Оскуола5а барарга бэлэммит?

— Туох ааттаах мындыр өйдөөх оҕолор кэлбиттэрий, оттон нууччалыы  хоһоону нойосуус үөрэтэбит да?

— Бары бииргэ биир киһи курдук мин кэннибиттэн хатылаан иһин…

 В ШКОЛУ РАНО МЫ ИДЕМ

НА РАССВЕТЕ ВСТАЛИ

СУМКИ С КНИГАМИ НЕСЕМ

ШКОЛЬНИКАМИ СТАЛИ.

 Учуутал: Маладьыастар, оҕолоор, эһиги I кылааска киирэр экзаменнаргытын ситиһиилээхтик туттардыгыт, бүгүҥҥэттэн ыла эһиги дьиннээх уерэнээччи аатын ылаҕыт. Аны билигин төрөппүттэрбит экзамен туттарыахтара.

Төрөппүттэргэ (10 киһиэхэ) этиилэр суруллубут илиистэрэ бэриллэр. Сорох илиискэ этии саҕаланыыта, сороххо — бүтүүтэ суруллубуттар. Сөптөөх гына этиилэри хомуйуохтааххыт.

— Оҕолорбутун сарсыарда туруоран, аһатан…. оскуолаҕа хойутаппакка ыытыахпыт.

— Танастара – саптара өрүү … ыраас буоларын ирдиэхпит.

— Кылаас, оскуола ыытар тэрээһиннэригэр…. мэлдьитин активнайдык кыттыахпыт.

— Оҕолорбут үөрэнэр кылаастарын өрөмүөнүгэр … сыл аайы көмөлөһүөхпүт .

— Учууталлары кытта … биир тылы булуохпут.

Учуутал: Эһиги төрөппүттэргит маладьыастар! Этиилэри сөпкө онордулар. Бу мээнэ этиилэр буолбатахтар, бу төрөппүттэр андаҕардара.

Учуутал: Күндү оҕолор, убаастабыллаах төрөппүттэр, ыалдьыттар, барыгытыгар бүгүн биһиги маннайгы уруокпутугар кэлэн кыттыыны ылбыккытыгар махтанабын. Арахсыахпыт иннинэ оҕолортон, төрөппүттэртэн көрдөһүөм этэ, бүгүҥҥү күнү хайдах өйдөөн хаалбыккытын илиискэ «Мин оскуолаҕа бастакы күнүм» диэн темаҕа айар улэ онорон кэлэргитигэр. Бу улэни уруһуйдаан даҕаны, тугу эмэ сыһыаран даҕаны оноруоххутун сөп. Өссө төгүл барыгытыгар улахан махтал. Манан Билии күнүгэр аналлаах кылааспыт чааһа түмүктэнэр. Аныгыс көрсүөххэ диэри!

Уеьээ Булуутээ5и М.Т.Егоров аатынан  2№­ х орто оскуола
«Холумтан сылааьа»  улуустаа5ы кыргыттар аа5ыылара
научнай­практическай конференция
Тиэргэн сылааьа – о5о дьоло.
Дакылаат.
Толордо: Лазарева Туйаара,
М.Т.Егоров аатынан №2 орто оскуола 
8 а кылаас уерэнээччитэ
Салайааччы: Лазарева Ч.А.,
саха тылын учуутала. Уеьээ Булуу, 2014 с.
Иьинээ5итэ:
Киириитэ_________________________________________________3стр.
1. Баьа. Мин дьиэ кэргэним туьунан____________________________4стр. 
     1.1. Теруччу ейдебулэ_________________________________________4стр.
     1.2. Кындыл Уйбаантан удьуордаах саха биллиилээх дьоно_________5стр.
     1.3. Эбэм Томская Ф.Г. са5алаабыт педагогическай династията______7стр. 
     1.4. Ийэлээх  а5ам – биьиэхэ утуе холобурдар.____________________9стр.
2. Баьа. Мин тиэргэним билиннитэ____________________________12стр.
3. Баьа. Тиэргэним тупсарыгар оноьуллар улэлэр________________13стр.
     3.1.Аймахтарбыт утуе холобурдара____________________________15стр.
     3.2.Сынньанар зона бырайыагын сметата_______________________16стр.
     Тумук_____________________________________________________17стр
     Туьаныллыбыт литература____________________________________18стр. Бырайыак то5оостоо5о:
Киириитэ.
 Билинни  кэмнэ ыал уксэ бэйэтэ тэлгэьэлээх, бас билэр учаастактаах.
Угус киьи тиэргэнэ  ураты, киьи хара5ар быра5ыллар, кыраьыабай кестуулээх
буолуон ба5арар. Элбэх сибэкки, мас, уунээйи ууммут тэлгэьэтэ олус учугэй
дыргыл сыттанар, ол иьин  биьи дьиэ кэргэн тиэргэммит иьэ киьи кута­сурэ
тохтуур кыраьыабай кестуулээх буолуон ба5арабыт.
Бырайыак сыала:
О5о     кыра   сааьыттан   кыраны   да   харыстыы,   уурбут­туппут   курдук
дьаьайа, миэстэтин буллара уерэнэрэ, айыл5а5а, кэрэ эйгэтигэр чугас буолара
инники   оло5ор   улахан   сабыдыаллаа5ын   ейдетуу.   О5о   теруттэрин   туьунан
билэригэр тереппут о5отун кытта ыкса сыьыана быьаарар суолталаа5ын, о5о
айыл5аны кытта сибээьэ хаьан да быстыспатын ейдееьун.
Бырайыак сыалын ситиьэргэ турар соруктар:
­ о5ону кэрэ эйгэтигэр угуйуу, кыра эрдэ5иттэн айыл5аны, тулалыыр эйгэтин
харыстыыр  буолла5ына учугэй иитиллиилээх киьи буолан тахсарын ситиьии;
­ о5ону улэлии уерэнэргэ, бэйэ онорбутун харыстыырга иитии;
­ дьиэ кэргэн, чугас аймах  иьинэн сылаас, эрэллээх сыьыаны олохтооьун;
­ тулалыыр эйгэни, айыл5аны харыстааьын. 1 Баьа.  Мин дьиэ кэргэним туьунан.
1.1 Теруччу ейдебулэ.
         История  дьиэ иьиттэн, тиэргэнтэн са5аланар. Дьиэ кэргэн историята уонна норуот
историята, кээмэйдэринэн, дьонунан­сэргэтинэн, тердунэн­ууьунан уратылаахтар. История
диэн олоххо чахчы буолбукка, кырдьыктаахха оло5урар.   Теруччу   диэн   терду – ууьу
уерэтии, чинчийии ааттанар.   Саха омук тердун – ууьун сэнээрии,   билэ сатааьын бэрт
былыргыттан    са5аламмыт.      Ол курдук бу тема5а угус ученайдар,  тыл уерэхтээхтэрэ
улэлээбиттэрэ,     чинчийбиттэрэ.   Былыргы   сэьэннэргэ,   номохторго   оло5уран     сахалар
теруппут Омо5ой, Эллэй диэн билэбит. Ол     норуоппут     уус­уран айымньыларыгар да
кестер:
                      Омо5ой баайбыт са5аттан,  Эллэй убайбыт кэмиттэн…
          Мантан са5аламмыт а5а уустарын,   ийэ  уустарын теруттэрин ырытыы, чинчийии.
Урут кырдьа5ас дьон баарына,  кинилэр сэьэннэриттэн суруйан хаалларбыт  дьон    элбэх
келуенэ  теруттэрин  билэллэр. Бу история5а да,   олоххо да олус туьалаа5а биллэр суол. 
          Билигин  угус эдэр дьон бэйэлэрин тердулэрин ситэ билбэттэр. Мин эмиэ теруччум
туьунан   чинчийиэм иннинэ ийэм да, а5ам да еттунэн уьус келуенэ5э эрэ дылы соро5ун
билэр этим. Мин бу улэни толорон баран  а5ам   теруччутугэр   элбэх      саха норуотун
киэн туттар дьоно баарыттан  сехтум   уонна  киэн тутуннум.  Бары   бэйэ­бэйэлэригэр
майгыннаспат,         тус­туспа       суолу­ииьи   тереебут   норуоттарыгар   хаалларбыт   ыраах
аймахтарбыт  туьунан угуьу да  билбэт эбиппит. Теруччуну уерэтэн керуу, чинчийии олус
интэриэьинэй   эбит.     Мин     бу     улэбин   суруйаарыбын   угус   литератураны   хаьыстым,
уерэттим.  А5ам  терде  Каака   Кыыстан са5аланар. Бу теруччуну народнай суруйааччы
Николай Якутскай  бииргэ тереебут  убайа Алексей Гаврилович Золотарев  (1906­1993сс)
илиинэн суруйан хаалларбыт.  Бу теруччу туьунан ессе  филологическай наука кандидата
Гаврил Васильевич Попов 1994 сыллаахха бэчээттэммит «Хантан хааннаахпытый?: Саха
народнай суруйааччыларын  теруттэрэ» диэн  кинигэтигэр  керуеххэ сеп. Бу кинигэтигэр
Г.В.Попов   народнай   суруйааччылар   ебугэлэрин   схемаларын   таблицатын   норуот
кэпсээннэригэр, архив докумуоннарыгар оло5уран чуолкайдаан, ситэрэн суруйбут эбит. 1.2.  Кындыл Уйбаантан удьуордаах саха биллиилээх дьоно.
Каака Кыыстан  тереебут  Кындыл Уйбаан  11 о5оломмут:
 Бараах Уйбаан
 Ыбыгыр Ньукулай
 Бегдьеен Миитэрэй
 Мойот Охонооьой
 Елексеендере
 Тугутук Елексей
 Ыт Елексей
 Огдооччуйа
 Таатык Мэхээлэ
 Кыйыкаат Маарыйа
 Учугэйкээн Еруунэ.
                    Бу о5олоруттан теруттэнэн   саха омукка  биллэр улуу дьон тереен­ууьаан
ааспыттара. Кинилэр тустарынан билиьиннэрэр буоллахха:
Улахан уола Бараах Уйбаан уола Ньалбаахаан Микииппэр  элбэх сылгы, ынах
суеьулээх баай ыал эбит. Киниттэн Исидор Никифорович Барахов тереебут. 1928­1933
сылларга  Москва5а  Кыьыл профессура  институтугар  уерэммитэ. Онтон БСК(б)П Киин
Комитетыгар   тыа   хаьаайыстыбатын   отделын   Илин   Сибиирдээ5и   уонна   Дальнай
Востоктаа5ы секторын сэбиэдиссэйин дуоьунаьыгар улэлээбитэ. 1938 сыллаахха олунньуга
репрессияламмыта. 1956 сылга толору реабилитацияламмыта.
Кыйыкаат   Маарыйа 
  700   суеьулээх   Маспаран   Арамаан   уолугар   Буулдьуй
Микииппэргэ кэргэн тахсыбыт. Кинилэртэн Баахча Билиип диэн киьи тереебут.  Баахча
Билиип хос сиэнэ Золотарев Николай Гаврилович – Николай Якутскай   ­ саха биир
биллэр   чулуу   суруйааччытын   аатын   билбэт,   кини   айымньыларын   аахпатах   саха   киьитэ
суо5а буолуо. Кини елбет­суппэт уйэлээх айымньылара биьиги норуоппут кыьыл кемус
фондатыгар киирэллэр, саха уус­уран литературатын киэн туттар, аан дойду туьулгэтигэр
тахсыбыт бастын айымньыларынан буолаллар.
Елексеендереттен  уьун кэмнэ Булуу педучилищетыгар, СГУ­га преподавателинэн
улэлээбит саха тылын учуутала,  оло5о суох национализмна буруйданан 10 сыл хаайыыга,
 Андрей   Ксенофонтович   Сивцев,     кинилэр         теруччулэрин
сыылка5а   сылдьыбыт  
таблицатын    онорбут Гаврил Ксенофонтович Сивцев уонна  биллэр   поэт,  журналист,
тылбаасчыт,     «Урун былыттар»,   «Уруйэ тааьа»,   «Уеруу»,   «Сири истэбин»,   «Ааттал»
уо.д.а.  кинигэлэр автордара   Василий Тарасович  Сивцев  теруттээхтэр. Тугутук   (сорох   суруйууларга   Тукутук)   Елексей   сиэнэ   Николай   Михайлович
Гоголев   –   Куугунуур   Ньукулай 
      Булуу     тубэтигэр   аатырбыт   тимир   ууьа   эбит.
Куугунуур  Ньукулай   сиэнэ  саха народнай суруйааччыта Иван Михайлович Гоголев
– Кындыл Уйбаан   айбыт­суруйбут улэлэрэ: «Хара кыталык»,   «Иэйиэхсити кэлэтии»
романнар,  угус сэьэннэрэ  бар дьон сэнээриитин ылыан ылаллар. 
Учугэйкээн   Еруунэ   удьуорунан  филилогическай   наука   кандидата,   СГУ­га   ер
сылларга саха тылын преподавателинэн улэлээбит   Георгий Романович Кардашевскай
буолар.
Бегдьеен   Миитэрэй    2   уолламмыт: Ноттос Елексей, Хаппаанта Хабырыыл.
Ноттос Елексейтен   7 о5о теруур:  Алексей, Макар, Николай, Акулина, Парасковья,
Домна, Акулина.  Алексей  биир сиэнинэн  билигин Госдума депутата,  сахаларга биллэр­
кестер   Федот   Семенович   Тумусов   буолар.     Бу     сэттэ     о5оттон     бэьис     о5онон   1908
сыллаахха   Парасковья   тереебут. 
Парасковья    улаатан,  Гаврил   Томскайга  кэргэн  тахсыбыт.   Гаврил   Томскай  А5а
дойду   Улуу   сэриитигэр   ынырыллан   сэрии   толоонугар   охтубут.   Онтон   Парасковья
иккистээн Хоро нэьилиэгэр Иван Семенович Егоровка – Тонус Уйбаанна  кэргэн тахсыбыт.
Намна олохсуйбуттар. Парасковья ус кыргыттардаах. 1.3. Эбэм Томская Ф.Г. са5алаабыт педагогическай династията.
  ананан   улэлии   барбыта.
Парасковья   улахан   кыыьа   педагогическай   улэ   ветерана  Федора   Гаврильевна
Томская 1942 сыл ыам ыйын 22 кунугэр   Уеьээ Булуу оройуонун Харбалаах нэьилиэгэр
тереебутэ.   1959с   Нам   сэттэ   кылаастаах   оскуолатын     бутэрэн     баран   Уеьээ   Булуугэ
киэьээни   оскуола5а   уерэнэ­уерэнэ   промкомбинакка   улэлээбитэ.   1964с.   Булуутээ5и
Н.Чернышевскай   аатынан   педучилище5а   туттарсан   киирбитэ.   Училищены   алын   суьуех
оскуола     учуутала     идэлээх   бутэрэн     1966с.   хоту     Булун   оройуонугар   Боро5он   8
 Бу   сылтан   са5алаан   Федора
кылаастаах   оскуолатыгар  
Гаврильевна Томскайдар – Егоровтар аймахтарын педагогическай династияларын
суолун тэлээччинэн буолбута.  Булунна 2 сыл улэлээн баран 1968 сылтан дойдутугар,
уерэммит   оскуолатыгар     Намна   начаалынай     кылаас   учууталынан   улэлээбитэ.    1975с.
Никифоров Степан Афанасьевичтыын олохторун холбоон, дьиэ­уот тэриммиттэрэ.
Степан Афанасьевич   салайар улэьит буоларын быьыытынан, 1976–1981 сылларга Хоро
нэьилиэгэр анаммыта. Федора Гаврильевна оскуола интернатын иитээччитинэн улэлээбитэ.
Оттон салгыы 1982–1983 сылларга Уеьээ Булуутээ5и       3№­х,   6№­х о5о саадтарыгар
иитээччинэн   улэлии   сылдьыбыта.     1983   сылтан     Нам   нэьилиэгэр   олохсуйаннар,     орто
оскуола5а     интернат   иитээччитинэн,       начаалынай   кылаас   учууталынан,   начаалынай
кылаастарга  
  чааьын   сэбиэдиссэйинэн,   социальнай   педагогунан   урдук
таьаарыылаахтык улэлээбитэ.
  уерэх  
Федора Гаврильевна угус элбэх уерэнээччини уерэх – билии киэн аартыгар сирдээн,
аа5арга­суруйарга   уерэтэн   угус   сыратын,   бол5омтотун   уурбута,     кинигэ   –   хаьыат
умсул5аннаах   эйгэтигэр   угуйбута.     Уерэнээччилэрэ   араас   курэхтэргэ,   олимпиадаларга
элбэхтик ситиьиилэнэллэрэ. Билигин угустэрэ урдук уерэхтээх улахан улэьит дьон бэрдэ
буолан   республика   араас   муннугар   улэлииллэр.   Федора   Гаврильевна   бары   еттунэн
талааннаах этэ, ол курдук айар улэнэн дьарыктанан, элбэх хоьооннору айан хаалларбыта.
Кини эдэр эрдэ5иттэн спорду ере тутара, ол курдук хайыьарга,   ытыыга   разрядтаа5а,
  ситиьиилэрдээ5э.Улэтин   утуе   тумуктэрэ   сыаналанан   «РСФСР   норуотун
элбэх  
уерэ5ириитин   туйгуна»,
  ааттар
инэриллибиттэрэ,
  Уерэ5ирии   эйгэтин
салалтатыттан туппут   угус элбэх Бочуотунай Грамоталара,   Махтал суруктара Федора
Гаврильевна сыралаах улэтин туоьулууллар. Федора Гаврильевна  уерэ5ирии эйгэтигэр 39
сыл энкилэ суох улэлээбитэ.  
  «Нам   нэьилиэгин   Бочуоттаах   гражданина»  
  педагогическай   улэ   ветерана   буолбута. Федора Гаврильевна 1994 сыллаахха тэриллибит нэьилиэккэ уонна улууска биллэр
бастын улэлээх «Кемулуек»  общественнай тумсуу кехтеех кыттааччыта  этэ.  Бу тумсуу
чилиэттэрэ бу куннэ  диэри нэьилиэнньэ ортотугар сэргэхсийиини таьааран, эдэр ыччаты
а5а келуенэ угэстэригэр иитиигэ кырата суох кылааттарын киллэрэн, нэьилиэк оло5о бигэ
туруктаах   буолуутугар   элбэх   сыраларын   биэрэллэр.   Федора   Гаврильевна   бу   тумсуу
кехтеех чилиэнин быьыытынан олох уеьугэр куруук уерэ­кете, кэрэни кэрэхсии сылдьара,
нэьилиэккэ, улууска ыытыллар общественнай, культурнай тэрээьиннэргэ   мэлдьи кыттара.
Федора   Гаврильевна   бииргэ   тереебут   балтылара  Борисова Раиса Ивановна, Голокова
Александра Ивановна уерэ5ирии эйгэтигэр  ситиьиилээхтик улэлииллэр. 
Раиса Ивановна  ­ РФ уерэ5ириитин туйгуна, пед. ыстааьа ­   45 сыл. Кини кыыьа
Алена Прокопьевна идэтинэн урдук уерэхтээх нуучча тылын учуутала. Нерюнгри куорат
3№­х   орто   оскуолатыгар   улэлии   сылдьыбыта.   Пед.   ыстааьа   –   3   сыл.   Билигин   урдук
экономическай уерэ5и бутэрэн Дьокуускайга «Алмаасэргиэнбаанна» улэлиир. 
Александра Ивановна Намнаа5ы «Кэнчээри» о5о саадыгар методиьынан  улэлиир,
СР уерэ5ириитин туйгуна, 2 научнай кинигэ  автора,  пед.ыстааьа – 39 сыл.  Кыргыттара:
Наталья   Афанасьевна  урдук   уерэхтээх   педагог­психолог,   «Кэнчээри»   о5о   саадыгар
улэлиир, 2 авторскай кинигэлээх, 14 сыл пед.ыстаастаах, «Надежда Якутии» бэлиэлээх.
Ольга Афанасьевна Уеьээ Булуутээ5и 1№­х  «Ньургуьун» о5о саадыгар хореограбынан
улэлиир, пед.ыстааьа  ­ 7 сыл. 
           Федора Гаврильевна уонна Степан Афанасьевич  ыал буолан туерт о5ону теретен,
иитэн­харайан   олох   киэн   аартыгар   таьаарбыттара.   Билигин   тереппут    о5олоро   тердуен
ийэлээх а5аларын   ааттарын ааттатан, уерэхтэнэн­идэлэнэн,   олоххо миэстэлэрин булан,
дьиэ­уот тэринэн ньир­бааччы  дьоьуннаах ыал буолан олороллор.
Улахан   уоллара  Томскай   Ярослав   Николаевич 
  Нам   нэьилиэгэр   олорор,
баьаарынай чааска улэлиир. Кэргэнэ Татьяна Николаевна   ­ Намнаа5ы   «Сиибиктэ» о5о
саадын   иитээччитэ,   пед.ыстааьа   ­   20   сыл,   3   уол   о5олоохтор:   Ганка,   Сережа,   Иосиф
оскуола5а уерэнэллэр. 
Никифоров Борис Степанович  Нам нэьилиэгэр олорор, кэтэх хаьаайыстыбанан
дьарыктанар.
  Намна
«Сиибиктэ» о5о саадын иитээччитэ, пед.ыстааьа ­ 12 сыл, 2 кыыс о5олоохтор: Диана – 8
кылаас уерэнээччитэ, Алена 2,5 саастаах.
  Гаврильевна
  Юлия  
  Кэргэнэ
 
 
 
­
 
Романова Надежда Степановна Уеьээ Булуугэ олорор, идэтинэн  о5о тэрилтэтин
иитээччитэ (ДьПУ №2),  ол кэнниттэн Москва5а  «Педагог начального образования» идэни
бутэрбитэ.   12   сыл   пед.ыстаастаах.   Билигин   6№­х   «Солнышко»   детсад   сэбиэдиссэйэ.
Кэргэнэ Александр Васильевич   –   РЭС электрослесара,   урдук юридическай уерэхтээх.
О5олоро: Айна 9 кылааска  уерэнэр, Аксен – 6,  Аглая – 3 саастаахтар
Мин а5ам ­  Никифоров Павел Степанович,   финансовай уерэхтээх,   идэтинэн
«Алмаасэргиэнбаан»  Уеьээ Булуутээ5и  дополнительнай   офиьыгар  клиеннары   кытта улэ5э   суруннуур     специалиьынан     улэлиир.       Бала5аннаах,   Манаас   оскуолаларыгар
математика,   информатика   учууталынан   улэлии   сылдьыбыта,       пед.ыстааьа     –     2   сыл.
Ийэбит     ­       Чээнэ   Анатольевна       урдук   уерэхтээх,       М.Т.Егоров     аатынан       Уеьээ
Булуутээ5и   2№­х   орто  оскуола5а учуутал,   пед.ыстааьа  –  12  сыл.   О5олоро:  Туйаара
–  мин 2№­х орто оскуола5а 8 «а» кылааска,   быраатым Мичил –  1№­х орто оскуола5а 6
«б»  кылааска, балтым  ­ Нарыйаана  4№­х орто оскуола5а 4 «г» кылааска ситиьиилээхтик
уерэнэбит. Муннубут буетэ,   эьээтин   Степан Афанасьевич аатын сугэр Степушка –   1,5
саастаах.  Дьиэ кэргэн бары таптыыр тутаах киьибит.  
Ити   курдук   эбэбит   Томская   Федора   Гаврильевна   са5алаабыт   педагогическай
династиятын ити  курдук балтылара,  кыыьа,  кийииттэрэ салгыыллар,  уопсайа – 210  сыл.
Инникитин  сиэннэрэ биьиги оскуоланы ситиьиилээхтик      бутэрэн     эбээбит ыллыктаах
суолун батыьыахпыт, кини аатын  ааттатар  утуе  улэьит  дьон  буолуохпут.
1.4.  Ийэлээх  а5ам – биьиэхэ утуе холобурдар.
Дьиэ кэргэн ийэттэн, а5аттан, о5оттон турар. Маннык дьиэ кэргэн толору дьоллоох­
соргулаах олохтонор. Дьиэ кэргэн оло5ун дьоло бе5е тирэхтээх   буоларыгар а5а оруола
улахан.   А5а   ийэни   кытта   кэргэннии   олох   сыьыанын   тэрийээччи   буолар.   А5а   о5отугар
таптала бэйэтин  кэргэнигэр, ол  аата ыал  ийэтигэр  тапталыттан  са5аланар.  Орто дойду
оло5ор   иллээх–   эйэлээх,   бэйэ–бэйэни     ейдеьер–ейеьер     ыал   дьоллоох   буолара   чахчы.
Маннык   эйгэ5э   улааппыт   о5о   дьоллоох,   инникитэ   сырдык   буолар   дии   саныыбын.   А5а
дьиэ5э бас–кес киьи буолуохтаах. Кини   олох ханнык да ыарахан тугэннэригэр  субэ–ама,
куус–кеме,     дурда–хахха     буолан   дьиэ   кэргэнин   араначчылыахтаах.   Оттон   ийэ   дьиэ
кэргэнин   тэрийээччи,   бэрийээччи,   кыьанааччы   буолуохтаах.   Оттон   о5о   а5а,   ийэ   утуе
холобуругар иитиллэн учугэй киьи буола улаатыахтаах. Ийэ, а5а тапталын тэнинэн билбит,
«бу мин тереебут дьиэм, дойдум»  диэн ейдебулу кыра эрдэ5иттэн инэринэн иитиллибит
о5о олоххо бэлэмнээх буола уунэн­сайдан тахсара саарба5а суох. Бигэ туруктаах дьиэ
кэргэн – омук кэскилэ, дойду инникитэ буолар.
  Мин а5ам аата Никифоров Павел Степанович. Кини   Нам   нэьилиэгэр тереебутэ.
А5ам ийэбинээн Манаас нэьилиэгэр билсиспиттэр. Манаас орто оскуолатыгар ийэм – саха
тылын, а5ам – математика учууталынан улэлээбиттэрэ. Мин Манааска улааппытым. Эбээм
аах   билигин   онно   олороллор.   Онтон   2006   сыллаахха   а5ам   Уеьээ   Булуугэ
«АлмаасЭргиэнБаан»     филиалыгар   улэ5э   киирбитинэн   манна   кеьен   кэлбиппит.   Мин
ийэлээх   а5ам   олус   иллээхтэр.   Хаьан   да   кыыьырсыбаттар,   кыыьырбыттарын   биьиэхэ
кердербеттер.   Биьиэхэ,   о5олоругар   эйэ5эстик   сыьыаннаьаллар.   А5ам   биьигини   иллэн
кэмигэр,   еребулугэр   дуобакка,   саахымакка  
  уерэтэр,   араас   приемнары   кердерер.
Уруокпутун   уерэтэрбитигэр   кемелеьер,   мунаарбыт   сорудахтарбытын   быьааран   биэрэр.
Араас   оонньуурунан,   холобур,   мозаиканан,   пазлынан,   доминонан   тэннэ   оонньуубут.
Соро5ор пресс хачайдыырга, хары   баттаьарга, ойбонтон уулааьынна курэхтэьээччибит.
Манна ийэбит эмиэ кыттыьааччы. Соро5ор а5абыт тэннэ сасыьа оонньооччу. Сайын, саас
халлаан   сылаас   кэмигэр   биьиги   бары   тэннэ   таьырдьа   улэлии   тахсабыт.   Сайын   Намна та5ыстахпытына бары тэннэ сир астыыбыт, тэллэйдиибит. Саас хайаан да ерускэ киирэн
ерус устарын  керебут, бары дьиэнэн кулуупка концерт кере, норуот куулэйэ буолла5ына
сынньана   барааччыбыт.   Мин   ийэлээх   а5ам   дьиэ   иьигэр   барытын   субэлэьэн,   кемелеен
онороллор. Ийэм еребулугэр араас аьы астаан биьигини кундулуур. А5ам иллэн буоллар
эрэ   ийэбэр   кемелеьер.   Биьигини     ийэбитин   утары   санарбат   буоларга,   харыстыырга,
кемелеьерге   уерэтэр.   Мин   а5ам   ону­маны   барытын   сатыыр.   Дьиэбитин     иьин­таьын,
сарайын, олбуорбутун   барытын а5абыт убайдарбытын кытта онорбута. Балтым биьиэхэ
икки этээстээх орон, кинигэбитин, оонньуурдарбытын уурарбытыгар ыскаап, танас ыйыыр
ыскаап,     кинигэ  долбуура   онорбуттара.  Биьиги   манна  а5абытыгар  туттар  тэрили  ылан,
а5алан     биэрэн  илии­атах  буолбуппут, куьа5ан  бе5у­сыыьы  ийэбитинээн  дьаьайбыппыт.
Мин иллэн кэммэр ийэбэр кемелеьебун: иьит сотобун, дьиэбин  дьаьайабын, ас астаьабын.
Хоьум   иьин   бэрээдэктиибин,   ийэбин   уердэргэ   кыьаллабын.   Ийэлээх   а5ам   киэьэ
улэлэриттэн сылайан кэлэннэр сынньанныннар диэн биьиги киэьэ хоспутугар чуумпутук
уруокпутун   аахтабыт,   оонньуубут,   бырааппытын   керебут,   аралдьытабыт.     Киэьэ   бары
остуол  тула   олорон  куннээ5и  сонуммутун   уллэстэбит.  Онтон   бары    телевизорга  киинэ
керебут. Биьиги о5олор  куннээ5и режими тутуьабыт, киэьэ 10 чааска утуйабыт. Режими
тутуьуу  биьигини бэрээдэккэ уерэтэр. Мин а5ам биьигини учугэй дьон буола улааттыннар
диэн наар субэлиир – амалыыр, учугэйи – куьа5аны араарарга, сыаналаах – сыаната суох
диэни ейдуургэ уерэтэр. Тугу эмэ сыыстахпытына маннык буолар куьа5ан диэн ейдетер.
Биьиги бары а5абыт ханна эрэ барда5ына тэьийбэппит, хаьан кэлэрин куутэбит. Онноо5ор
аьыырбытыгар хайдах эрэ буолааччы. 
Ийэм   Лазарева   Чээнэ   Анатольевна   учуутал   идэлээх.   Саха   тылын   уонна
литературатын   уерэтэр.   Кини   иистэнэрин,   ону­маны   кырыйарын,   илиитинэн   онорорун
ордук   себулуур.   Биьиги   маннайгы   кылаастан   са5алаан   араас   курэхтэргэ,   аа5ыыларга
кыттарбытыгар   сурун   тэрийээччинэн   ийэм   буолар.   Биьи   о5олор   уьуен   уерэхпитигэр
учугэйбит, ону таьынан уерэх кэнниттэн араас керуннээх курэхтэьиилэргэ, аа5ыыларга,
конкурстарга     кехтеехтук   кыттабыт.   Ситиьиибитин   барытын   паапка5а   сааьылаан   ууран
иьэбит. Сыл аайы паапкабыт халыныыр, ону керен бары дьиэнэн уерэбит – кетебут.  
Быраатым   Мичил  кыра   кылаастан   спордунан   куускэ   дьарыктанар.   ДЮСШ
иитиллээччитэ, тустууга улууска, регионна, республика5а   элбэх   ситиьиилэрдээх, ессе
сууруунэн,  дуобатынан,  футболунан дьарыктанар. 
Балтым Нарыйаана  о5о саадыттан са5алаан ункуунэн, ырыанан улуьуйэр. Угус
ырыа­ункуу курэхтэригэр ситиьиилээхтик  кыттар. Кылааьын иьинэн нуучча норуодунай
ырыаларын ыллыыр ансамблга дьарыктанар, «ДЕКО» куруьуогар бэркэ себулээн сылдьар.
Кыра эрдэ5иттэн араас мозаикалары, пазллары танарын, уруьуйдуурун себулуур.
  Мин   ДШИ   –ни   уруьуй   кылааьын   туйгун   сыананан   уерэнэн   бутэрбитим.   Кыра
кылаастан шахматынан, дуобатынан улуьуйэбин. Улууска оскуолалар икки ардыларынаа5ы
курэхтэьиилэргэ   бириистээх   миэстэлэргэ   тиксээччибин.   Дуобакка,   шахмакка   а5абыт
дьиэбитигэр   дьарыктыыр.   Уруьуйга   эмиэ   элбэх   ситиьиилэрдээхпин.   Саамай   улахан
ситиьиим   2012   сыллаахха  VII  международнай   о5о   уруьуйун   конкурсугар   дипломунан
на5араадаламмытым буолар.  Дьиэбитигэр хоспут иьин уруьуйдарым киэргэтэллэр. Маны ийэм   араамалаан,   киэргэтэн   онорон   ыйыыр,   керерге   астык,   киэн   туттуу   буолар,
ыалдьыттарга кердерер. 
Мин   улууска,   регионна,   республика5а   ыытыллар   араас   научнай­практическай
конференцияларга,   холобур:   «Инникигэ   хардыы»,     «Туур   эйгэтэ»,   уо.д.а.     кехтеехтук
кыттабын.  Манна  ийэбинээн  септеех   теманы  талан, литератураны  хасыьан,   матырыйаал
булан   суруйабын.   Ийэм   бииртэн   биир   интэриэьиргиир   темабын   булан,   ыйан­кэрдэн,
субэлээн биэрэр. Ол курдук, кыра кылаастартан са5алаан сыл аайы улэлээбит темабын
кэнэтэн биэрэн иьэбин, атын еттуттэн олоххо то5оостоо5ун кердеен, чинчийэн суруйабын.
Компьютерга   араас   программаларынан   улэлииргэ   компьютерщик   идэлээх   буолан   а5ам
кемелеьер. Маннык аа5ыылартан о5о сананы билэр, санарар дьо5ура сайдар, атын о5олору
истэн­керен элбэххэ уерэнэр дии саныыбын.
Мин   ыллыырбын   олус   себулуубун.   Ол   курдук,     Николаева   Мария   Дмитриевна
салайар «Еркен» о5о ырыатын группатыгар тердус сылбын дьарыктанабын. Биьиги араас
таьымнаах конкурстарга: «Сулусчаан», «Хотугу сулус», уо.д.а. элбэхтик ситиьиилээхтик
кыттабыт, лауреат аатын элбэхтэ суктубут. Маны таьынан «Ангелы Натали», «Кэрэ» муода
студияларга   дьарыктанабын.   Манна   барытыгар,   танас­сап   тигиитигэр,   булуутугар   ийэм
куруутун кеме­субэ буолар. 
Быйылгы уерэх сылыттан са5алаан оскуола иьинэн улэлиир «Сыккыс» пресс­кииннэ
дьарыктанабын.   Учууталым   Гольдерова   Любовь   Васильевна   субэтинэн   Дьокуускай
куоракка  «Хотугу сулус» о5о республикатаа5ы телерадиоакадемиятын иьинэн икки тегул
уерэнэн   кэллим.   Бу   уерэх   туурдарыгар   сылдьан   угуьу­элбэ5и   биллим,   телевизорга
уьулуннум,   элбэх   до5оттордоннум.   Бу   сылдьыбыппар,   ийэлээх   а5ам   «о5обут   сайдыа,
билиитэ­керуутэ   эбиллиэ»   диэн     ыыппыттара.   Уопсайынан,   уерэх,   сайдыы   еттутугэр
дьонум биьигини теье да телебурдээх буолла5ына харчыларын кэрэйбэккэ сырытыннара
сатыыллар, биьиги инникитин билиилээх­сайдыылаах буола улаатыахпытын ба5араллар.  
Ийэлээх   а5абыт   биьигини   ханнык   ба5арар   тугэннэ   ейдуун­санаалыын   бэлэм
буоларга,   кимтэн   да   тутулуга   суох   бэйэ   иннин   керунэргэ,   улэни   таптыырга,   утуе
суобастаах   буоларга,   кыраны­кыамматы   кемускуургэ,   бэйэ   улэтин,   атын   киьи   улэтин
сыаналыырга, харыстыырга, улахан дьону убаастыырга,   учугэйи ­ куьа5аны     араарарга,
сиэрдээх майгылаах буоларга  иитэллэр, уерэтэллэр. Бу инникитин биьиги тус олохпутугар
угустук кеме буолара чуолкай. 
Мин   ийэлээх   а5абын   убаастыыбын,   ийэлээх   а5абынан   киэн   туттабын.   Кинилэр
тапталлара   хаьан   да   уостубатын,   уйэлэрин   тухары   бэйэ­бэйэлэрин   ейеье­ейдеье
сырыттыннар,   доруобай   буоллуннар.   Ийэлээх   А5абыт   наар   маннык   эдэр,   кыраьыабай,
куустээх­уохтаах,   мындыр   ейдеех,   эйэ5эс   майгылаах   буоллуннар!   Биьиги     ийэлээх
а5абытын  куускэ да куускэ таптыыбыт. 
Онон, О5о дьоллоох буолуохтаах. Дьол диэн тугуй?  Дьол диэн, мин санаабар:
­ киьи барыта  арыллыахтаах, талаанын, дьо5урун кемпекке, дьонно туьаны а5алыахтаах,
­ дуоьуйа, астына онорор, айар­тутар дьарыктаах буолуохтаах, ­ элбэх алтыьар дьонноох­сэргэлээх, до5оттордоох буолуохтаах.
Онон, билинни    уустук олоххо дьиэ кэргэн иьигэр ейдеьуу – ейеьуу, бэйэ – бэйэ5э
убаастабыл – ытыктабыл  баар буолуохтаах, оччо5о эрэ ыал оло5о бигэ туруктаах буолуо
дии саныыбын.
2 Баьа. Мин тиэргэним билиннитэ
Билинни  бириэмэ5э айыл5а айгырааьына,  тыынар тыыннаах  баар буолара, салгын
киртийиитэ  ­ саамай инники турар боппуруос буолла. Салгына суох  ­ олох суох. Итини
быьаарыыга ученайдар эрэ буолбакка хас биирдии киьи теье кыайарынан бэйэтин кеметун
оноруохтаах.   Киьи,   айыл5а,   тыынар   тыыннаах,   космос   бэйэ­бэйэтин   кытта   быстыспат
сибээстээх, бары биир састааптан тураллар уонна хардары­ таары кемелесуьэллэр. Киьи
барыта тулалыыр  эйгэтэ  бигэ  туруктаах,  кэрэ  кестуулээх буолуон ба5арар,  ол  туьугар
ба5алаах эрэ буоллахха  кыаллыбаты да оноруохха сеп дии саныыбын. Киьи аймах барыта
куех уунээйини олордууга сурун сорук туруорунуохтаах. Киьи, уен­кейуур, кыыллар бары
айыл5аны   кытта   ыкса,   быстыспат   сибээстээхпит.   Уунээйи   эрэ   ыраас   салгыны   онорон
таьаарар. 
Биьиги   Уедугэй нэьилиэгэр   2008 сылга сайын са5аланыыта   уьаайбалаах дьиэни
атыылаьан кеьен кэлбиппит.  Уьаайбабыт киэн­куон, иэнэ 2100 кв.метр.  Дьиэбит кендейе
эрэ баара,  туннугэ, куулэтэ, тас олбуора,  уьаайбатын иьигэр туох да тутуута суо5а.   Ону
сайын устата бе5ун­сыыьын ыраастаан,   отун­маьын кебутэн куьун  арыый да ыал олорорун
курдук керуннэммитэ. Уьаайбабыт ситэри ­ хотору,   дьиэбит учугэй кестуулээх буоллун
диэн  5 сыл иьигэр  маннык улэлэри ыыттыбыт:

2008     сыл   куьунугэр     кыьын   ба5ар   тымныйыа   диэн     дьиэбит   таьыгар
евроремонт ыыппыппыт, 
 Уьаайбабытын   уулусса   еттун     эргэрбит,   сууллаары   гыммыт   ба5аналарын
сана5а   уларытан,   профлииьинэн буруйэн,   икки улахан боруота ааннаан,
калиткалаан тупсарбыппыт. 
  2009   сылга   5*4м   иэннээх   евроматырыйаал   куулэ   туппуппут,     улахан
теплица, о5уруот сирэ  оностубуппут.
 



  Дьиэбитигэр   газ   ситимэ
  2010   сылга   4*4м.   баанньык   туттубуппут.  
тардыллыбыта.
  2011   сылга   дьиэбит   сарайын   шиферин   барытын   металлочерепица5а
уларыппыппыт. 
2011 сылга    биир боксалаах  засыпной гараж туттубуппут, хомойуох иьин
2012 сылга оьо5уттан сылтаан умайан хаалта.
2012 сылга 2 боксалаах улахан бэрэбинэ гараж туттубуппут. Газ ситимигэр
тардыбыппыт.
  тутталлар.   Биьигини  
Ити  курдук  сылтан  сыл   аайы    теье  да  элбэх  ороскуоттаа5ын   иьин  тиэргэммит
учугэй кестуулэннин диэн тупсарарга кыьанабыт. Тереппуттэрбит  харчыбытын  суоттаан­
учуоттаан  
  харыстабыллаахтык
сыьыаннаьарга   уерэтэллэр.  
  Бу   улэни   барытын   биьиги   аймахтарбыт,   убайдарбыт,
таайдарбыт кемелеьен ситиспиппит. Мантан кестер:   аймах, уруу   хаьан   ба5арар   бэйэ­
бэйэ5э   кемелеьуутэ, чугас, истин  сыьыана.  Биьиги  дьиэ­кэргэн хардары    эмиэ ханнык
ба5арар тубэлтэ5э наар кеме­субэ буолабыт. 
  о5олорун   эмиэ   харчыга  
Миигин дьонум айыл5а5а сыста5ас буоларга уерэтэллэр. Ол курдук Сахабыт сирин
кылгас   сайыныгар   сибэкки   арааьын   ууннэрэбит.   Ийэм   сибэккилэри   ууннэрэрин   олус
себулуур. Кинилэр тыынар тыыннаахтар диэн уерэтэр. Бытаарбыт сибэкки рассадаларын
куытта кэпсэтэр, кинилэри буебэйдиир, оччо5о кырдьык хайдах эрэ уунэн бараллар. Ийэм
миигин  сибэккини керерге­харайарга  уерэтэр. Мин эмиэ  сибэккилэри  олус себулуубун.
Сарсыарда туран тиэргэммэр та5ыстахпына сибэккилэр уерэ керселлере олус кунду, кэрэ.
Сибэккилэр киьи настырыанньатын  кете5еллер.  Мин сибэккини кытта бииргэ  улааппыт
курдукпун. Айыл5а5а та5ыстахпытына наар айыл5а матырыйаалларын хомуйабын уонна
хатаран   гербарий   оноробут.   Мин   дьонно   сибэкки   бэлэхтиирбин   себулуубун.   Сибиэьэй
сибэкки букета олус учугэй. 
Планета   урдунэн   500   тыьыынча   араас   сибэкки   уунэр.   Биьи   эмиэ   элбэх   арааьы
олордобут.   Ол   курдук,   бархатцы,   астра,   петуния,   георгин,   ромашка   араастарын
ууннэрэбит.   Сиппит   сибэкки   сиэмэтин   хомуйан   ыраастыыбыт   уонна   тус­туьунан
пакеттарга   уган   харайабыт,   эьиилгитигэр   бэлэмниибит.   Сибэккилэрбитигэр   араас   уен­
кейуур   мустар,   сибэкки   сиэмэтинэн   аьылыктаналлар,   нектарын   иьэллэр.   Бу   эмиэ
экология5а олус туьалаах. 
Маны таьынан араас о5уруот аьын себулээн олордобут. Культурнай уунээйилэргэ,
хортуоппуйга   тус­туьунан   анал   сирдээхпит.   Улахан   теплицалаахпыт,   ол   тулатыгар,
помидор,   кабачок,   перец   парниктара   бааллар.   Сайын   устата   сибиэьэй   о5уруот   аьын
аьыыбыт, ону таьынан   тууьаан, кэнсиэрбэлээн, тонорон, хатаран кыьынныга хаьаанабыт.
Маны   онорорго   ийэм   миигин   куруутун   кеме­ньыма   оностор,   хайдах   онорорго   уерэтэр,
субэлиир. 
Мин   тиэргэним   инникитин   ессе   тупса5ай   кестуулээх   буолуохтаах,   ыраахтан
учугэйдик   кестуехтээх,   сибэкки   сытынан   дыргыйыахтаах.   Сибэкки   сыттаах   сибиэьэй
салгынна   дуоьуйа     сылдьар,     улаатар,   куус       ылар   о5о5о   уунэригэр­сайдарыгар     олус
туьалаах дии саныыбын. 3 Баьа. Тиэргэним тупсарыгар оноьуллар улэлэр.
Ол  да  буоллар  биьиги тиэргэммит билигин да ситэ илик дии саныыбын.  Ол курдук
биьиги     инникитин     тэлгэьэбит     ессе   ситэри   кэрэ     кестуулээх     буоларыгар     маннык
хардыылары оноробут: 
   1.  Кырасыабай олбуордаахпыт,  ол олбуорун тулатыгар   элбэх  хатын мас олоруон
ба5арабын, мас кири, быылы инэринэрин быьыытынан элбэх маьы олордобут;
             2. Ыраас салгыннаах айыл5а5а иитиллэн, улаатан тахсыахпын ба5арабын, ол иьин
дьиэм таьыгар, тиэргэним иьигэр ессе элбэх араас сибэккилэри олордуохпун ба5арабын.
Сибэкки арааьыттан «Георгины, астраны, бархатцыны, о.д.а.» атын сортарын талыам этэ,
то5о диэтэххэ мин ийэм бу сибэккилэри себулээн олордор уонна   тымныыны тулуйумтуо
диэн миэхэ кэпсиир­уерэтэр.  
           3. Биьиги уьаайбабыт киэнин учуоттаан, атын уунээйилэри эмиэ олордуохха сеп.
Холобур билигин ууннэрэр   о5урсуу, помидор, перец, субуекулэ, моркуоп, луук, укроп,
петрушка, сельдерей, уо.д.а. таьынан атын сонун о5уруот астарын олордуохха сеп.  
     4. Тэлгэьэбит олордор уунээйитэ элбээн,  араас композициялары толкуйдаан сылтан сыл
тупсаран, киэркэтэн  иьиэхтээхпит.  
      5. Тиэргэммитигэр дьиэбит кэннинэн  уунэр моонньо5он, хапта5ас, делуьуен, дьэдьэн
уктарын сылтан сыл харыстаан, илдьи тэпсибэккэ кэнииллэрин ситиьиэхтээхпит. Мантан
биьиги хомуйан барыанньалыыбыт, сок оностобут. Кыра да буоллар баьаам эбии хаьаас
буолар. 6. Аны туран дьиэ тас бараана эрэ тупса5ай буолбакка, тас эйгэ5э харыстабыллаах
сыьыан   баар   буолуохтаах.     Ол   курдук,  туттуллубут   уу  сир   анныгар   утары   бара   турар
дьааьыга, баанньык чо5о, кулэ кутуллар сирэ олохтоохтук оноьуллуохтаах. Оччо5о  бех­
сыыс мунньуллубат,  кестуутэ да учугэй буолар. 
         7. Угэс быьыытынан ыал аайы киьи соччо аьыйбат мала­сала, иьитэ­хомуоьа, тутар
тэрилэ   мунньуллар.   Эргэни­урбаны   наардаан,   чочуйан   онордоххо   киьи   уерэ   сэргиир,
харахха быра5ыллар буолуон,  атын еттуттэн уйэтэ уьаан туттуллар буолуон сеп. Маннык
ньыманан толкуйдаан араас оноьуктары оноруохха сеп эбит.
       8. Дьиэбитигэр газ киирэн   улахан оьохпутун кетурэн тиэргэн иьигэр тротуар гына
тэлгээбиппит.   Бу   тротуарбыт   кытыытын   ессе   кэнэтэн  
  сибэккинэн   киэргэтиэхпин
ба5арабын.
     9. Ол курдук тиэргэним иьигэр беседка – сынньанар сир онорторуохпун ба5арабын.
Беседкам тулата барыта сибэкки. Манна сайын сынньана5ын, кунтэн хахалана5ын,  ыраас
салгынна   аьыахха сеп. Маны таьынан биьиги тэлгэьэбит улаханын учуоттаан, кыракый
бырааппытыгар Степушка5а анаан   олорон сынньанарга  араас еннеех   скамейкалардаах,
хачыаллардаах,     фонтаннаах,   кумахтаах   дьааьыктаах   оонньуур,         сынньанар   зона
оноруохха сеп. Бу былааммын бырайыактаан, ороскуотун смета5а таьааран кердум.
3.1. Аймахтарбыт  утуе холобурдара
Биьиги аймахтарбыт угустэрэ маннык сибэкки олордуунан, о5уруот ууннэриинэн
себулээн дьарыктаналлар. Ол курдук: 
Манааска,   таайым   аах  
  тиэргэннэрин   иьэ   сайын   сибэкки   ырайын   курдук
кестуулэнэр.   Санаьым     Лазарева   Степанида   Ивановна   олус   элбэх   кэрэ   сибэккилэри
олордор,     саас   араас   сибэкки,   о5уруот   аьын   рассадатын   бе5етун   ууннэрэн   нэьилиэгин
дьонугар атыылыыр, аймахтарыгар барыларыгар бэрсэр, кыаммат, элбэх о5олоох ыалларга
бэлэхтиир. Куьун оскуола аьыллыытыгар кыраьыабай сибэкки дьербелерун атыылыыр. Бу
буолар   «кэрэни   туьалаа5ы   кытта   алтыьыннарыы»     диэн.     Билинни   ырыынак   уйэтигэр
сатабыллаах буолуу кистэлэнэ манна сытар дии саныыбын.
Онтон Намна эбээбит Борисова Раиса Ивановна тиэргэнигэр сайын сылдьыбыт эрэ
бары се5ер, кэрэхсиир. Ол курдук кэрэ кестуулээх иьиттэргэ, кашполарга элбэх сибэккини
олордор, сайын устата тиэргэнэ араас еннеех сибэккинэн киэргэнэн олорор. Биьи аймах
о5олуун­уруулуун  бары  манна мустан сибэкки ортотугар хаартыска5а туьэбит, дуоьуйа
сынньанабыт.
Уеьээ   Булуугэ   эдьиийбит   аах   Романовтар   тиэргэннэригэр   эмиэ   киьи   кута­сурэ
тохтуур гына элбэх сибэккилээх, о5уруот эгэлгэтин ууннэрэллэр. Эбээлэрэ Зоя Васильевна
сайынны керэ кестууну сиэдэрэйдик   симээри саас эрдэттэн тубугурэр, рассада бе5етун
ыьар, буебэйдиир. Бу   курдук   утуе   холобуртан   киьи   уерэр,   элбэххэ   уерэнэр.   Биьиги   дьиэ   кэргэн
аймахтарбытыттан элбэххэ уерэнэбит, угус наадалаах субэ­ ама ылабыт, опыт – сатабыл
мунньунабыт. 
Нэьилиэккэ   да,   улууска   да   маннык   о5уруотунан,   сибэккинэн   дьарыктанар
биирдиилээн ыаллар а5ыйа5а суохтар. Кинилэри элбэхтик хаьыакка суруйан, телевизорга
уьулан,   киэн арана5а таьаартыахха,  холобур оностуохха наада. Оччо5о угус ыаллар утуе
холобурга тардыьыахтара,         тэлгэьэлэрэ тупса5ай кестуулэнэригэр кыьаныахтара  дии
саныыбын.
3.2. Сынньанар зона бырайыагын сметата:
Матырыйаал 
Беседка 
Хачыал 
Мас
хачыал 
Кумахтаах
дьааьык
Фонтан 
Сырылыыр
сыыр
Буруус 
мас
Буруус 
мас
Бэрэбинэ
Турба
Быа  
Кырыылаах
хаптаьын
18х18
3,3м*4 шт
4,4м*2 шт
10х10
4м*4 шт
2,5м*4 шт
2см
3м*3 шт
5см*20
шт
3,5м   –2
шт
Q32–1,5
м.
6 м.
2м – 2 шт
Q32­ 1 м.
Q15­
15см­2шт
(тутаа5а)
2 см – 50
см 
5см 
4шт х 2м
5см­   4шт   х
2м
2см –
 1м х10шт
2,5м ­2 шт.
2см­ 
3м х10шт
5см­ 
3м х6шт Металло­
черепица 
1мх25см
х10 шт
Лиис 
Таас 
Насос 
Подставка 
Кумах 
 Тоьо5о 
Барыллаан
сыаната
10   см   ­   1
кг
5см ­  2 кг
12000
1шт
12в­1шт
1 шт
5см­40шт
500кг
10см­24шт.
6000
4000
2000
6000
1м х 3м – 1 шт
10см­ 500гр
6см­400гр
4см­100гр
10000
Тумук
Бу  бырайыагы  дьоммунаан  субэлэьэн  онордум.  Бу  улэни  олоххо  киллэрэргэ
бастатан  элбэх  матырыйаал,  литература  уонна  барыллаан  аа5ыынан  40 000  солк.  наада
эбит. Онтон бу бырайыактарбытын туьанан сынньанар зонабытын быйыл сайынтан са5алаан
кыра­кыралаан  онорон  барыахпыт.  Бу  улэ5э  дьиэ  кэргэнинэн  ким  тугу  сатыырынан  бары
кыттыьыахпыт,  
 бары  тэннэ  уеруехпут­
кетуехпут. 
 тиэргэммит  кестуутэ  тупса5ай  буоларыттан 
Мин  нэьилиэгим,
 Уедугэйим  хас  биирдии  ыалын  тиэргэнэ  куех  уунээйинэн
ке5ердун,  араас  еннеех  сибэккинэн  симэннин,  ыраас  сибиэьэй  салгыннаах  буоллун.
Ыаллар  бары  кемелеен  тиэргэннэрин  тупсардахтарына  эрэ 
 нэьилиэкпит  иьэ  кэрэ
кестуулэниэ,   ол иьин ыал барыта биьи курдук элбэх уунээйини олордоллоругар ба5арыам
этэ.  О5олорун  уунээйи  керуутугэр  уерэттэхтэринэ  инники  олохторугар  туьалаах  буолуо
этэ.  Оччо5о о5о айыл5аны кытта  сибээьэ кууьуруе этэ дии саныыбын.   Араас эргэ малы –
салы, бе5у­сыыьы мээнэ куппакка, ыспакка, дьаьайа сылдьыахха.  Кэлэр кэскил доруобай, куустээх­уохтаах  буола  улааттыннар,  нэьилиэктэригэр  туьалаах  дьоннор  буоллуннар,
айыл5а о5ото буолалларын умнубатыннар. 
Ити курдук, бу аламай кун анныгар орто дойду  Оло5о олус кэрэ. Олох олорор –
судургу буолбатах.     Толкуйдаан кердеххе,   барыта суолталаах. Туох барыта сыраттан
кэлэр. Хас биирдии о5о толору дьоллоох буолара, утуе киьи буола улаатара, тереебут
дойдутугар туьалаах киьи буола уунуутэ барыта – бастатан  туран, дьиэ кэргэнин иьинээ5и
сыьыантан улахан тутулуктаах дии саныыбын. Дьиэ иьинээ5и олох  итии – истин  буолара,
тэлгэьэ ырааьа,     кэрэ кестуулээ5э     киьини уердэр,     ыалдьыттары  ынырар – угуйар,
хаьаайыттарын   туьунан   сэьэргиир.     Онтон     сири­уоту   ыраастааьын,     кэрэ   кестуулээх
оноруу,  кере­харайа сылдьыы   кэрэ­мааны  айыл5абытыгар, бу орто дойдуга дьоллоохтук
олорорбут иьин  махтаныы бэлиэтэ буолар дии саныыбын.
Туьаныллыбыт литература:
1. Попов Г.В. Хантан хааннаахпытый? Саха народнай суруйааччыларын теруттэрэ. – 
Дьокуускай: «Бичик» НКК, 1994с.
2. Писатели земли Олонхо. Библиографический справочник. – Якутск: «Бичик» НКИ, 1995г. 
3. Васильев Ю.И. Исидор Барахов теруччутэ. – Дьокуускай, 1998с.
4. Алексеев Е.Е. Барахов Исидор Никифорович: Оло5ун уонна улэтин туьунан очерк. – 
Дьокуускай: Кудук, 1998с.
5. Исидор Никифорович Барахов (1898­1938). Составители: Калашников А.А., Яковлев Э.М.; 
отв.ред. Николаев А.С. – Якутск: Бичик, 2009г. 
6. Уеьээ Булуу, Кэскил, Кыым хаьыаттар матырыйааллара. 2013с.
7. Приусадебное хозяйство. Огород, сад, цветник, живность. №2 2005г. 
8. Журналы «Далбар Хотун». 2011­2013гг
9. Газеты «Кыым». 2010­2013гг.
10. Интернет­материалы
11. Журналы «Байдам» 2012­2013гг.

Аллыӊа уопсай үөрэхтээһин орто оскуолата

Дьиэ кэргэӊӊэ ођођо үлэ үөрүйэхтэрин
иӊэрии

Толордо: Федорова Анна
Евгеньевна,

Аллыӊа орто оскуолатын

алын кылааһын учуутала.

2022 с.

         Биһиги
өбүгэлэрбит урукку сылларга араас ыарахаттары көрсөн, о5о төрөтөн, төлкөну
түстээн, илии-атах күүһунэн инникилэрин оӊостон, кэскиллэрин тэринэн тиийэн
кэлбиттэрин бэркэ диэн билэбит. Кинилэр олохторо, үгэс буолан, көлүөнэттэн
көлүөнэ5э бэриллэн, сал5анан бара турар. Төрөппүт уонна учуутал улахан
соруктарынан: эбэлэрбит, эһэлэрбит үтүө үгэстэрин, олорон ааспыт урукку
олохторун, төрөөбут айыл5а5а, үлэђэ  тапталы о5о5о иӊэрии. Ол гынан баран о5о5о
ордук сүдү иитээччилэринэн ийэ, а5а, эбээ, эьээ буолаллар.

Үлэм тођоостоођо. Киhини үлэ киhи гыммыта. Элбэх көлүөнэ дьон кыраларыттан үлэ
үөрүйэхтэригэр үөрэнэн, улаатан да баран үлэђэ сыстађас, сатабыллаах буолан
таhаарыылаахтык, ситиhиилээхтик үлэлээн-хамсаан ааспыттара. Ол гынан баран
кэлиңңи кэмңэ ођо үлэђэ сыhыана улам уларыйан оскуоланы бүтэрбит ыччаппыт
үөрэххэ киирбэтэђинэ дьиэђэ бүгэрэ, үлэ көрдүүргэ тиэтэйбэт буолара элбээтэ. Онон ођону
кыра эрдэђиттэн үлэ наадалаађын, үлэhит киhи холобурга сылдьарын, киhи үлэнэн
дьоллонорун өйдөтөр, бэйэтин сааhыгар сөптөөх үлэ үөрүйэхтэригэр үөрэтээhини
сайыннарыы бириэмэ ирдэбилэ буолла.

Үлэ предметэ: ођону үлэђэ
иитии.

Сыала: үлэђэ
сыстађас, бэйэтин сааhыгар сөп сатабыллардаах, үлэлии үөрүйэх, үлэлиир бађалаах
ођону иитии — бириэмэ ирдэбилэ буоларын бигэргэтии.

Соруктар:

— тустаах литератураны аађыы;

— дьиэ кэргэӊӊэ ођону үлэђэ иитии холобурун ырытыы;

-үлэ опытын тарђатыы.

Туттуллубут ньымалар: аађыы,
кэтээн көрүү, дьоӊӊо сырдатыы.

Гипотеза: өскөтүн ођону кыратыттан көрдөрөн үөрэтэн, боруобалатан,
бэйэ холобурун үтүгүннэрэн араас үлэ үөрүйэхтэригэр үөрэттэххэ, бу ођо
кыратыттан үлэ наадалаађын, киhини киэргэтэрин өйдүүр, үлэ киhитин ытыктыыр,
бађаран туран үлэђэ көмөлөhөр буола улаатан тахсыа.

Билиӊӊи кэмӊэ
о5ону иитии боппуруоһа ордук сытыытык турар. Туӊ былыргыттан кэлбит үтүө үгэһинэн
о5ону иитэн таһаарарга дьиэ кэргэн эйгэтэ олус улахан оруоллаа5а буолар. Үөрэх
өссө да үөдуйэ, сайда илигинэ о5ону итэ5эл, бэйэ-бэйэ5э уонна айыл5а5а сыһыан,
улэ, иитэн таһаарарга улахан суолталаахтара.

О5о олох кыра
сааһыгар өйө-санаата, майгыта-сигилитэ оло5уран барар. Кини хас улаатан истэ5ин
аайы билиэн-көрүөн ба5арар санаата кэӊиир. Бу кыратыгар иӊэриммит
хаачыстыбалара салгыы олоххо быьаарынарыгар суолталаахтар.

Хас биирдии
дьиэ кэргэн бэйэтин о5отугар араас иитии ньыматын туьанар. Ол гынан баран
саамай ордук ньыманан –о5ону улэнэн иитии буолара саарбађа
суох.

Ођону кыра
сааhыттан үлэ үөрүйэхтэригэр үөрэтэргэ сахалар көрдөрөн үөрэтиини киэңник
тутталлара. Ол түмүгэр ођо кыра сааhыттан үлэни интэриэhиргии, үлэлиир дьону
ытыктыы үөрэнэрэ. Үлэлиир кэмңэ бэйэ бэйэђэ сыhыан: өйдөhүү, көмөлөсүhүү,
эппиэтинэстээх буолуу, үлэни тиhэђэр тиэрдии, тулуурдаах, дьулуурдаах буолуу
хаачыстыбаларын иңэринэрэ. Үлэлээх буолуу, үлэ үөрүйэхтэрин иңэринии
олоххо бигэ туруктаах буолуу мэктиэтэ буоларын өйдүү улаатара.

Ођо улаатан
истэђин ахсын кини дьиэтигэр толорор эбээhинэстэрэ эмиэ кэңээн иhэллэрэ. Кыыс
ођону ийэтэ батыhыннара сылдьан дьиэ үлэтигэр үөрэтэрэ, ас астыырга, таңас
сууйарга, таңастан, түүлээхтэн иистэнэргэ эмиэ бастакы уруоктары ийэтиттэн
ылара.

Уол ођо ыал
ађата, дурда-хахха, булааччы-талааччы буолуохтаађын уол ођођо ађата батыhыннара
сылдьан үөрэтэрэ. Кыра эрдэђинэ бэлэм маhы киллэрэн, уу тасыhан ађатыгар
илии-атах буолара. Улам улааттађын ахсын бултуурга, балыктыырга, айылђађа
сылдьыы сиэригэр-туомугар, дьиэ таhынаађы үлэђэ сыстан араас олоххо наадалаах
сатабыллары, үөрүйэхтэри ађатыттан ылара.

Ођону кыратык
киhиргэтэн, кыра да ситиhиитин хайђаан, аймахтарыгар кэпсээн тэптэрэн
биэрэллэрэ. Үлэђэ үөрэтиигэ, иитиигэ норуот айбыт бэргэн этиилэрэ, өс
хоhоонноро эмиэ улахан суолталаахтара. Онон сахалар былыр былыргыттан уhуйаан,
бэйэ холобура, тэптэрии, хайђааhын көмөтүнэн ођолору кыра саастарыттан үлэ
үөрүйэхтэригэр, сатабылларыгар үөрэтэн, иитэн үлэhит дьон гынан таhаараллара.

Аллыҥа нэһилиэгэр 7 оҕолоох эдэр дьиэ
кэргэн олорор. Ол – Осиповтар дьиэ кэргэннэрэ. 5 уол, 2 кыыс оҕолордоохтор,
улаханнара Арсул 5 кылаас үөрэнээччитэ, Сандал – 3 кылааска, Тускул – 1
кылааска үөрэнэллэр. 2 ођо — уһуйаан иитиллээччилэрэ. Саамай кыралара дьиэђэ
олорор. Ыал аҕа баһылыга Сулус Александрович – социальнай үлэһит, 31 саастаах,
ыал ийэтэ – Арина Сергеевна, Аллыҥатааҕы «Почта России» үлэһитэ (билигин кыра
ођотун көрөн олорор), сааһа – 29. Ариналаах Сулус 2010 сыл ахсынньы 10 күнүгэр ыал
буолбуттара. ХИФУ ПИ «Информатика и вычислительная техника» салаатын кэтэхтэн
үөрэнэн бүтэрбиттэрэ.

Эдэр дьиэ кэргэн бэйэлэрэ дохуоттаах
буолаары, оҕолорун сибиэһэй этинэн, үрүҥ аһынан аһатаары кэтэх хаһаайыстыба
тэриммиттэрэ.  Билигин кинилэр хаһаайыстыбаларыгар 7 төбө сүөһү, 1 сибиинньэ, 3
хоруолук, 2 биэ, 2 убаһа, 1 кулунчук иитэллэр.

Үлэ киһини киэргэтэр диэн өс
хоһоонунан салайтаран Осиповтар оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн үлэ араас көрүҥэр
сыһыаран иитэллэр. Ол курдук дьиэ ис-тас үлэтэ, сайын от үлэтигэр, саас —
саһааҥҥа, кыһын хаар күрдьүүтэ, таһыыта, кэтэх хаһаайыстыба үлэтэ барыта оҕолор
илиилэрин иһинэн ааһар.

Сулус Александрович эр киһи сиэринэн
бултуурун, балыктыырын сөбүлүүр. Ону таһынан кыралаан уһанар, сыбааркалыыр. Бу
сатабылларыгар уолаттарын кыра эрдэхтэриттэн уһуйар. Осиповтар 2018 сыллаахха
саҥа дьиэ туттан киирбиттэрэ.

Ийэлэрэ Арина Сергеевна иллэҥ кэмигэр
иистэнэр, улахан дьиэ кэргэнин минньигэс аьынан күндүлүүр, сайын оҕуруот аһын
арааһын үүннэрэр, оҕолоругар үөрэхтэригэр көмөлөһөр, билии киэҥ аартыгар
такайар.

Осиповтар оскуолаҕа, уһуйааҥҥа
ыытыллар тэрээһиннэргэ бэйэлэрин кыахтарынан өрүү көхтөөхтүк кытталлар,
нэһилиэк сайдыытыгар сэмэй кылааттарын киллэрэллэр.

Ити курдук кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ
эриллибит кырачаан Осиповтар киһи бэрдэ буолан тахсыахтара диэн эрэнэбит. Үлэ
киһини киэргэтэр. Арина, Сулус Осиповтар оҕолоругар мэлдьи үтүө холобур эрэ
буолалларыгар, кинилэр дьиэ кэргэттэригэр чөл туругу, дьолу, доруобуйаны,
ситиһиини баҕарабыт.

Туһаныллыбыт литература:

1.«Эн дьолун о5о» В.И.Николаев 2012с

2. «Дьиэ кэргэн-омук биһигэ» К.Чиряев 1994

3. Осиповтар дьиэтээђи альбомнарыттан
хаартыскалар, видеолар.

«Мин дьиэ кэргэним сэрии сылларыгар»

Сэрии толоонугар ини бии Степановтар:

Семен Алексеевич 1916. Коммунист. Ар5аанны фронна 1941с барбыт . Сэрии хонуутугар 07.1944с суппут.

Терентий Алексеевич — сура5а суох суппут.

Дмитрий Алексеевич, 1915 — 1991. Кавалерийскай полка5а сулууспалаабыт уонна суоппардаабыт. Сэрииттэн дьиэтигэр эргиллибитэ.

Хос эьэм Степанов Дмитрий Алексеевич Маар — Куол нэьилиэгэр Андылаах диэн сиргэ Мария Федоровна Алексей Дмитрьевич Степановтар дьиэ кэргэнигэр иккис о5оннон 1917 сыллаахха торообут. Суоьу тутан бурдук ыстан саха ыалын сиэринэнолорбут ыаллар эбит. Бииргэ торообуттэр туортэр.

Улахан уол Степанов Семен Алексеевич 1942с ынырыы тутан сэриигэ барбыт. Кини «Правда» колхоз председателя, броньнаах эрээри тылланан барбаыт. 30 саастаах, коммунист, сэттэ кылаас уорэхтээх. Председателинэн Дунай диэн сиргэ мустан мунньахтаан атаарбыттар. Онно тыл эппитин оччотоо5у о5олор, Тихонов Иван Герасимович кыра уол ойдоон хаалбыт. Дьон норуот ортотугар колхоьун докуменын туттара туттара «Бу баар суох докуменныт, хараххыт харатын курдукхарыстаан»- диэн эппитин ойдоон хаалбытын кэлин кэпсиир. Бутэьик суруга атырдьах ыйын санатыгар госпитальтан утуорэн чааспар баран эрэбин диэн суруйбут. Онтон колхоз аатыгар кэлбит хара суруккасура5а суох суттэ диэн кэлбит.

Хос эьэбит Степанов Дмитрий Алексеевич Монголия5а кавалерия5а сулууспалаабыт. Ыалдьан сыл анара госпитальга сытан эмтэнэн балык бултааьыныгар барбыт. 72 сааьыгар ыараханнык ыалдьан олбутэ. 5 о5олоох 2 кыыс, 3 уол. 12 сиэннээх. Олуор дылы совхоьугар араас улэлэргэ улэлээбитэ.

Кэргэнэ Петрова Евдокия Васильевна 1931с торуох. Кырата бэрт буолан уут учуоттааччыннан ылбыттар, 4 кылааьы бутэрэ сырытта5ына. А5алара эрдэ олон улэьит буолбут. Ийэлэрэ уйэтин тухары — доярка. Убайа Петров Христофор Васильевич колхоз тутаах улэьитэ. Хос эбэбит колхозка улэлээн баран колхознай ясля аьыллыбытыгар онно улэлээбит.Сэрии сылларыгар улэлээбитин иьинбастакы ммэтээл ылааччылары кытта мэтээл ылбыт. 89 сааьыгар олбутэ.

Уьус о5о Степанова Екатерина Алексеевна от суох сылыгар Олуохумэ5э кыстаан дойдуларыгар кэлэн истэхтэринэ аара суолга дьаам дьиэтигэр красноармеецтар хонон олордохторуна торообут. Сэрии сылларыгар эмиэ араас улэ5э улэлээбит. Тыыл ветерана.

Тордус о5о Степанов Терентий Алексеевич сэттэ кылаас уорэхтээх. 18 сааьын туола илик сылдьан сэриигэ барбыт. Доруобуйатынан сыыллан военнай заводка улэлээбит. Олох молтоон котон иьэн Иркутскай куорат балыыьатыгар сырдык тыына быстан балыыьа кладбищатыгар комуллубут.

Ийэлэрэ Мария Федоровна сурэх ыарыьах буолан о5олоро олбуттэрин эппэтэхтэр. Ийэ эрэйдээх о5олорун олох хойукка дылы кууппут. Кэллэхтэринэ кэтэр кыьынны танастарын толору тигэттээн суол суол бэлэмнээн ууран турбут. Бу уолаттар мандалина5а, балалайка5а, гитара5аоонньууллар эбит. Ноталар, Карл Маркс, Сталинкинигэлэрэ хойукка дылы ууруллан турбуттар.

Онордо: Арыылаах орто оскуолатын 4 кылааьын уорэнээччитэ Андреев Арчын — Андрей.

Комолосто: Эбээм Николаева Валентина Дмитрьевна.

2015 сыл. Кыайыы 70 сыла.

Ус бырааттыылар (И.И. Петров ахтыыта)

Степанов Семен Алексеевич 1916 сыллаахха торообут. «Стаханов» ковхозка председателинэн улэлээбит. Онтон Тойбохойдоо5у СПО председателин со5отуопка5а солбуйааччы председателинэн улэ5э ананар. Оччолорго коммунист киьини туохтан да тутулуга суох уоьэттэн быьаараллара.

Сэриигэ ийэ дойдутун комускуу 1941 сыллаахха бала5ан ыйыгар ынырыллыбыт. Онно ус сыл эрэ кыайбат бириэмэ5э сэриилэьэ сылдьан, 1944 сыл бэс ыйыгар олохтон маппыт. То5о эбитэ буолла комуллубут сирэ биллибэт.

Степанов Дмитрий Алексеевич 1915 сыллаахха торообутэ. «Стаханов» колхозка улэлээбитэ. Сэрии буолбутугар1942 сыл аармыйа5а ынырыллыбыта. Кавалерийскай полка5а тубэьэр. Ат айааьааьыныгар сылдьар. Онтон шофер буолар. ол сылдьан травмаланан дойдутугар тоннор. Онтон хос ынырыллан хоту балыкка ыытыллар. Онтон кэлэн баран колхоьугар, совхоьугар сыламтата суох улэлиир. Биригэдьиирдээн да корор. кэлин пенсия5а тахсан баран, 1991 сыллаахха ыарахан ыарыыттан олохтон туораабыта.

Кыра бырааттара Степанов Терентий Алексеевич эмиэ А5а дойдутун комускуу аттаммыта эрээри, ханнык да кордоруу суох. Билэр да киьи суох.

Мин кыра сылдьан Степанов Алексей о5онньордооххо, Дьаарханна кассабыыктыы сылдьан Андылаахха олордохторуна сылдьан ааспыттаахпын. Бастаан о5онньор суох этэ. Таьырдьа улэлии сылдьыбыт быьыылаа5а, чайдыыр са5ана киирбитэ. Мин соругум — кинилэргэ пособие харчытын биэрээри. Оччолорго сэриигэ сулууспалыы сылдьар о5олоохторго кыра пособие биэртэлииллэр этэ. Кыыстара Екатерина суох этэ. Ханна эрэ атыыьыттыыр этэ. Кэлин Сунтарга олорбута, идэтинэн атыыьыттыыра.

И.И. Петров ахтыыта.

Степанов Терентий Адексеевич

Ус ини бии Степановтары Кыьыл Армия кэккэтигэр атаарбыттара. Кинилэртэн Степанов Терентий Алексеевич сэриигэ аан бастакынан тылланан барбыта. «Сталин суола» диэноройуон хаьыатыгарбиир дойдулаахтарыгар учугэйдик улэлээн — хамсаан Кыайыыны чугаьатарга ынырыы таьаартарбыта. Сурдээх билиилээх — коруулээх, сытыы — хотуу, сайа5ас уол этэ. Кинини «Кыьыл комус уол» диэн таптаан ааттыыллара.

Кыьыл сонордьуттар

Итоги улусного конкурса сочинений «Традиции моей семьи», посвященный году семьи в Таттинском улусе:

5кл —

1 место — Богдокумова Ангелена, Харб.СОШ;

2 место — Винокурова Эльза, ЫКСОШ1;

3 место- Кривошапкина Сардана, Харб СОШ

Сертификаты за участие:

Остапенко Виола,ЫКСОШ1

Куличкина Валерия, Свинобоева Насиба, Саввин Павел , Алексеева Маша — Чимн.СОШ

6класс:

1место- Аргунова Айкуо, лицей

2 место-

Степанова Алена, лицей

3 место-

Мосоркин Эдгард ,ЫКСОШ1

Сертификаты :

Саввин Хрисанф, Евлев Радислав, Тистяхова Ариана, Чимн.СОШ

7класс:

1место —

Дорофеева Ариана-лицей

2 место —

Рахлеева Алина,ЫКСОШ1

3 место —

Филатова Света, ЫКСОШ1

8 класс:

1место —

Васильева Саина — лицей

2 место — Павлова Сандаара , ЫКСОШ1

3 место —

Неустроев Айтал, Уолб.СОШ

10 класс:

10 класс:

1 место —

Токумов Петя, ЫКСОШ1

2 место —

Бабанова Света, ЫКСОШ1

3 место —

Мосоркина Сахая, Уолб. СОШ

Сертификаты

Андросова Уистинья, ЫКСОШ1

 Атастырова Марианна, Прокопьев Андрей, Чимн.СОШ

Богдокумова Ангелена Алексеевна

Харбалахская СОШ, 5 класс, 11
лет

Мин дьиэ кэргэним үтүө
үгэстэрэ

Мин дьиэ кэргэммин наһаа сөбүлүүбүн. Ийэм
Альбина Анатольевна куруук үөрэ-көтө сылдьар майгылаах, аҕам Алексей Васильевич биһиги туспутугар олус кыһаллар. Биһиги бииргэ төрөөбүттэр иккиэбит. Мин бырааппын Васяны таптыыбын аҕай, кини
сааһа түөрдэ эрэ, дьыссаакка сылдьар. Мин оҕобун куруук көрө-истэ сылдьабын. Кыра эрдэҕиттэн наар оонньотобун. Ону-маны сатыыр буоллаҕына, үөрэбин аҕай.

Үгэс диэн, учууталым Валентина Семеновна
быһаарбытынан, дьиэ кэргэн куруук тутуһар үтүө сиэрэ-майгыта буолар. Ол курдук хас биир дьиэ кэргэн аайы үтүө үгэс тутуһуллара буолуо дии саныыбын.

      Биһиги дьиэ кэргэн биир
үтүө үгэспитинэн бэйэ –бэйэбитигэр көмөлөһөрбүт, өйөһөрбүт буолар. Ким эмэ ыраах айаннаатаҕына, ахтабыт-суохтуубут. Кини кэлэрин үөрэ-көтө көрсөбүт, хардарыта кэһии бэрсэбит.

          Бырааһынньык күннэригэр бары
бииргэ сүбэнэн араас аһы астыыбыт. Мин бырааппын кытта салаат астарын кырбыыбыт, аҕабыт кус үргүүр, ийэбит туттубут иһитин- хомуоһун этиппэккэ аҕабынаан сууйар идэлээхпит.

       Саҥа Дьылы хайаан да Чычымахха эбэлээх
эһэбитигэр баран көрсөр үтүө үгэстээхпит. Сыллааҕы ситиһиилэрбитин кэпсээн дьоммутун үөрдэбит.

      Сайын аайы Чычымахха
дьоммутугар баран оттоһобут, оттоон кэлэн иһэн сөтүөлүүрбүтүн наһаа астынабыт. Үлэҕэ үөрэнниннэр диэн дьоммут биһигини окко куруук илдьэ сылдьаллар. Мин сороҕор кыраабыллыыбын, бырааппын
саататабын.

     Сааһы,сайыны көрсө
дьоммут табаарыстарын кытта айылҕаҕа тахсан сынньанар идэлээхпит. Онно сири аһатааччыбыт, ыраастааччыбыт. Дьоммут биһиэхэ айылҕаны харыстааҥ диэн үөрэтэллэр.

   Итини таһынан, өссө сорох
анаан күннэрдээхпит: “Киинэ күнэ”- бу күн киинэ көрөбүт, ол киинэбит туһунан кэпсэтэбит, бырааппыныын көрбүт киинэбит, мультиктарбыт туһунан уруһуйдуубут. “Сахалыы остуол оонньуутун күнэ”- онно
дьиэ кэргэнинэн хабылыкка, хаамыскаҕа күрэхтэһэбит, бириис үллэстэбит. Сороҕор “Минньигэс күнэ” диэни тэрийэбит. Араас минньигэс аһы астаан баран, ыалларбыт оҕолорун ыҥыран күндүлүүбүт.

      Биһиги
ийэбит оскуола чиэһин көмүскээн, элбэх күрэхтэһиигэ кыттар, онон киэн туттабыт. Кинини үөрдээри аҕабыт киэһээҥҥи аһы астаан көрсөөччү.

    Үтүө үгэстэрбит
биһигини эйэлээх, дьоллоох дьиэ кэргэн буоларбытыгар түмэр дии саныыбын.