Кабардино – Балкарский
государственный университет
им.Х.М. Бербекова
Конкурс эссе
«Великая Отечественная война в судьбе нашего
народа»
«Напэр псэм япэщ»
Лэжьыгъэр
зыгъэзэщ1ар:
Бахъсэн къалэ дэт етхуанэ
еджап1эм
и епщ1анэ классым щеджэ
Азычэ Ясминэ
Егъэджак1уэр:
Л1эужь Залинэ
2021 гъ.
Сыт щыгъуи цIыхур зыхуэныкъуэу зыщIэхъупсыр
мамырыгъэ пэтми, ди жагъуэ зэрыхъунщи, дунейр зауэншэ хъуркъым. Илъэс мин
бжыгъэкIэ узэIэбэкIыжми, зыми къытедмыхауэ, зыми къеIыдмыхауэ Тхьэм къыдипэсу
къытхуигъэфэщауэ дыкъызытехъуа ди Хэку лъапIэми зауэ куэд щекIуэкIащ. Зауэр,
дауи, хэткIи гуауэщ. Зауэр къэзыхьауэ зыфIэщIыжми фIэкIуэдар къихьауэ
къыфIэщIым нэхърэ нэхъыбэщ. Зауэр, дауи, гуауэщ, цIыхугъэншагъэщ, ар лIэныгъэщ,
лъэпкъгъэкIуэдщ. Ар дэ – ди лъэпкъым нэхъыфIу къызыгурыIуэ, зыхэзыщIэ лъэпкъ
дуней псом темытынкIи хъунущ. Илъэсищэ зыбжанэкIэ узэIэбэкIыжмэ, ди Хэку
лъапIэм щекIуэкIа ЕтIуанэ Дунейпсо Зауэшхуэр нэмыцэхэм дэ лейуэ
къыдахар зыхуэдизыр сыт хуэдэ IэмалкIи пхужыIэнукъым. Уи унагъуэ зэкъуэуда зэрыхъум,
уи лъэпкъ зэрызэхэлъалъэм къыщымынэу, уи Хэку пэIэщIэ узэрыхъум къыпхуихь
ягъэр, тхьэмыщкIагъэр зыхуэдэр – зыхуэдизыр – ар зымыгъэунэхуам дежкIэ
гурыIуэгъуейщ, зыхэщIэгъуейщ. Зи Хэку пэIэщIэ, зи лъапсэ пэжыжьэ лъэпкъыр, сыт
и лъэщами, тхьэмыщкIэщ, нэхъ лъэщ щымыIэуи дывгъэщIи, абы щыгъуэми зи фэ елъэфа
дыгъужь пэлъытэщ. Фэ зытемылъыж дыгъужьыр, дыгъужь пэтрэ, сыт хуэдизкIэ
псэуфын. ЛIыгъэр Iыхьэ мыгуэшщи, адыгэр лIыгъэншэу къыщыщIэкIа зэман тхыдэм
ищIэжкъым. Ар, ди тхыдэр, гъэнщIащ лIыхъужьхэм я цIэкIэ. ЛIыхъужьыгъэкIэ
гъэнщIа ди тхыдэ IупщIхэм ящыщщ ЕтIуанэ Дунейпсо Зауэшхуэри. «Напэр псэм япэщ»,
жыхуаIэ псалъэжьым щIапIыкIа адыгэ щIалэ куэдыкIейм абы щыгъуи наIуэ къащIащ
лIыгъэм къилъыхъуэу лIыгу зыкIуэцIылъхэмкIэ ди лъэпкъыр зэрыуардэр. ЛIыхъужь мыхъуа
е дамыгъэ лъапIэ зрамыта а зауэм хэта адыгэ къэгъуэтыгъуейщ: Андырхъуей Хъусен,
Ачмыз Айдэмыр, Бжьыхьэкъу Къымчэрий, Иуан Хьэсэн, Къанкъуэщ Ахьмэдхъан, Къардэн
Къубатий, Къардэн Къэбард, Къардэн Мурат, Къуэнукъуей Назир, Къуэш Алий,
Къуныжь Зэмыхьшэрий, Мэсей, Аслъэнджэрий, Нэхей Даут, Тамбий Владимир, Тхьэгъуш
Исмэхьил, Хьэбэч Умар, Чуц Абубэчыр, Яхэгуауэ Михаил.
Адыгэ тхыдэжьым дриплъэжмэ, дэ къытхуэгъуэтыркъым нэхъ гуIэгъуэшхуэ, нэхъ зэман
бзаджэ. Зауэ гущIэгъуншэхэми, бэлыхь Iэджэми къела адыгэхэм я нэхъыбэр абы
ихьыжащ. Ихьыжащ гъэпцIагъэкIэ. Зауэу адыгэхэм я нэгу щIэкIа къомым лъэпкъыр
хагъэщIт. Уз бзаджэу адыгэхэм я фэ дэкIахэм лъэпкъыр хагухьт. Адыгэ лъэпкъыр –
зэрылъэпкъыу – абы ирищIыкIыным зы бетэмалщ иIэжар. ЩIыхь орденым и
степенищри къратащ Мусэ Менлы, Бэрэгъун Алексей, Щхьэхъумыд Мысхьуд, Къуэшакъ
Григорий сымэ.
Дыщэ вагъуэр яхуэфащэт зауэм и етIуанэ махуэм Брест быдапIэм деж гранатхэр
зрипхэкIыу танкым зыпыщIэзыдза икIи ар къэзыгъэуа ТхьэмылIокъуэ Хьэсэн, бий
кхъухьлъатэу пщыкIутху къезыудыха ТхьэкIумащIэ Абдулыхь, Гастеллэ ещхьу
хэкIуэда Чэлимэтымрэ Быгуэмрэ, зи танкымкIэ аэродромым телъадэу бий кхъухьлъатэ
пщыкIутlрэ топ зыбжанэрэ зэхэзыкъута Апажэ Хьэмид, топгъауэ Таубэч Къасболэт,
зы зэхэуэ закъуэм топибгъу зыкъута Сунш Мэсэдин, усакIуэ икIи зауэлI хахуэ
КIуащ БетIал, Хьэмдэхъу Башир, фин зауэми Хэку зауэшхуэми лъэщу хэтахэу
Къашыргъэ ХьэтIиф, Жамборэ Щэуал, Бэрбэч Музэчыр, Къэбэрдейр щхьэхуит
къэщIыжыным си псэ нэхъыфIщ жимыIэу щIэзэуа ХъуэкIуэн Мухьэмэдрэ Бэрсокъуэ Щэлэуатрэ,
нэгъуэщIхэми.
Дэ дигу къыдогъэкIыж фронтым хуэлэжьа ди нэхъыжьхэр, ныбжьыщIэхэр. Сабийуэ
зауэр зи нэгу щIэкIахэр иджы цIыху тIорысэ хъужащ. Ауэ зауэм и фэбжьыр
лажьэшхуэу дунейм къытенащ. Зы унагъуи ди республикэм къыщыбгъуэтынкъым абы и
жьыр зыщIимыхуа. ИгъащIэм жаIэ: « Зауэ тыншрэ шэ фэбжьыфIрэ щыIэкъым». А
илъэсхэм яутIыпща шэ пщырхэм анэ куэд ягъэгуIащ, нысащIэ куэд фызабэ ящIащ,
сабий куэд адэншэ – анэншэу къагъэнащ. Абы хэкIуэда цIыхухэмрэ абы я
Iыхьлыхэмрэ къатепсыха гуауэм ущегупсыскIэ лъыр щIым хоткIуэ.
Зауэ. ЦIыху мамырхэм я псэр къыдоскIэ а псалъэм, абыхэм къагъэхъу
щIэпхъэджагъэхэм ятеухуа хъыбархэр зыхэзыххэр. Зауэм и кIэм и закъуэкъым
хьэдагъэр – езыр зэрыщыту хьэдагъэ зэфэзэщщ. ЕтIуанэ Дунейпсо Зауэшхуэм и пэж дыдэм теухуауэ
ятхыжахэмрэ, ямытхыжу къэнам, лъэужьыншэ хъуам еплъытмэ, Iэпэтез хуэдэ гуэр
фIэкIа зэрымыхъум. АтIэми, а ятхыжахэм уащыщIэджыкIкIэ, ди хэкур абы щыгъуэ
зэрыта гузэвэгъуэ иным и теплъэгъуэ гуэрхэр IупщIу уи нэгу къыщIоувэж.
КIыщIоувэжри, игъащIэкIэ узылъэмыIэсын «вагъуэу» къыпфIощI… ЕтIуанэ
Дунейпсо Зауэшхуэм – гуауэрэ нэпскIэ гъэнщIащ мы псалъэм хэт дэтхэнэ зы
хьэрфри. Хьэрфхэм мы псалъэр «къыщагъэщIкIэ» дунейр нэхъ пшагъуэ мэхъу, гур
мэуз, псэр мэхыщIэ. Уи лъэпкъым, псэкIи къуэпскIи узэпха уи лъэпкъым, къыщыщIа,
къылъыса бэлыхьыр мы псалъэм «къыщигъэлъагъуэкIэ» ар зэхэпхыну абы утетхыхьыну
тынш? Тыншкъым! Пэжщ, художественнэ псалъэкIэ зауэшхуэм ущытетхыхькIэ,
ухуей-ухуэмейми ар «гъэщIэгъуэн» бощI, зыгуэрхэри лейуэ хыболъхьэ. Ауэ сыт
хуэдиз егъэлеиныгъэри хомылъхьами пэжым гъуазэ щепткIэ, тхыдэм и напэкIуэцI
«фIыцIэхэм» ущытетыхькIэ, ар гуауэщ, нэм нэпс къыщыпфIекIуэ гуауэщ… Апхуэдэущ
1945 гъэм и майр ди Хэкум, ди цIыхум къызэралэжьар.
Сэ сыхуейт, зауэм и бэлыхь псори ягъэву, псэууэ къэзыгъэзэжахэм яхуэфащэ пщIэ,
нэмыс яIэу къахуэнэжа гъащIэр гуфIэгъуэ защIэу ирахьэкIыну. Ахэр щIэзэуар
къащIэхъуэну щIэблэрщ, Хэкурщ, къащIэхъуэнухэм я дунейрщ, уэращ, сэращ, цIыхур
цIыху хуэдэу псэун папщIэщ. Ахэр абыхэм къайхъулIащ.
Ар псори дяпэкIэ зыхъумэн хуейр дэращ, зи щIалэгъуэхэрщ. Лъэпкъ зырызым
къыхэкIахэм, дин зэхуэмыдэ зезыхьэхэм дяку шыIэныгъэ, зэгурыIуэныгъэ, пщ1э,
нэмыс дэлъын хуейщ. ИтIанэщ IуэхугъуэщIэ хьэлэмэтхэм лъабжьэ щагъуэтынур. Ижь –
ижьыж лъандэрэ къызэрекIуэкIым хуэдэу нэхъыжьхэм пщIэ яхуэтщIу, Iущыгъэ тхэлърэ
щIэныгъэм дыхуэпабгъэу дыпсэун хуейщ. Апхуэдэу гъащIэр етхьэкIыныр дэр дыдэхэм
куэдкIэ дэлъытэжащи, дывгъэхъумэ мамырыгъэр, дывгъэсакъ. 2005 гъэм жэпуэгъуэм и
13 — 14 – хэм къэхъуауэ щыта гуауэшхуэм хуэдэ къэмыхъун папщIэ. Хэт игугъэнт а
пщэдджыжь дахэхэм бжьыхьэку мазэм и плъыфэ псомкIи зызыгъэщ1эрэщIа пщэдджыжь
щхъуэкIэплъыкIэм апхуэдэ гуауэшхуэкIэ зыкъытхузэридзэкIыну. Апхуэдиз псэ щIалэ
хэкIуэдэну. Апхуэдизылъ мы ди къалэ дахэ цIыкIум и щIым зыщ1ифыну. Апхуэдиз
унагъуэм гуауэ фIыцIэу къатепсыхэну. А махуэм къэхъуар нобэми цIыхухэм я щхьэм
къахуигъэтIасэркъым, лIыукIхэм зэрэхьа лейм и джэрпэджэжыр зэпымыууэ зэхыдох.
Иджыпстуи цIыхур гуузу яукI, унэхэр ягъэс, лIыжь – фызыжьхэмрэ сабийхэмрэ
къулейсызыгъэшхуэ къалъос.
Зауэ IэнатIэ Iумытмэ Iэщэ къиIэту псэ зыгъэныфынур гу лъэпкъ зимыIэ, зи акъылым
имытыж цIыхугъэншэ дыдэхэрщ. Апхуэдэхэщ цIыху куэд октябрым и 13 – м Iэщэ
зы1ыгъыу зауэ езыгъэжьахэр. А махуэм цIыху дапщэ яукIар? Зыми ищIэкъым ар.
ЯщIэми пэжыр къыбжаIэкъым.
Адэ – анэм дежкIэ, зэрытщIэщи, мы дунейм щынэхъ лъапIэ дыдэр я бынырщ. АтIэ,
хэт къиIуэтэфын ар зыIэщIэкIам и гущIэм щигъэвымрэ и псэм щыщIэмрэ зыхуэдизыр,
бэуапIэ къримыту и гум телъ хьэлъэр хэт трихыфын? А упщIэм и жэуапыр зыми
иратыфыну сэ къысщыхъукъым. Дунейм цIыхуу тетыр фыкъыхузоджэ дыщIэвмыгъэувэ
щIэпхъэджащIэхэм я нып. Куэдщ цIыхум я псэм лейуэ телъар, лъыуэ ягъэжар, нэпсу
щIагъэкIар! Дызэкъуэвгъэт, дызэхуэвгъэгуфIэ, дызэхуэвгъэгушхуэ!.
Духащ
зэуэныр! ТекIуэныгъэр
Штык
пцIанэм нуру толыдыкI!
Къихьащ
гуфIэгъуэр ди цIыху лIыгъэм,
ФыкъикI
окопхэм, фыкъыздикI!
ЗауэлIхэм,
фIыгъуэм чэф ищIауэ,
КъикIын
окопхэм шэчхэр ящI,
Я цейм
ятIагъуэр кIэрыпщIауэ
ПIейтейу
къажыхьыр, ба зэхуащI.
Окопым
къокIри зы долъей,
И каскэ
щIыхур щхьэрихауэ.
ЩIы
щIыIум щещIыр ислъэмей,
Iэгу
йоуэ псори, къэгушхуауэ.
Фашист
окопхэр хъуахэщ нэщI.
ЗауэлIхэр
щохьэ бий зигу икIам:
«Совет
сэлэтым щхьэщэ хуэфщI,
Арщ
къыфтекIуэныр зылъэкIар!»
1945 гъ.
(К1ыщокъуэ
Алим)
Къалэмым lэщэр
къыдэщтэн хуей щыхъум
Ди
цlыхухэм
Хэку зауэшхуэм
щызэрахьа
лlыгъэр
Кlыщокъуэ
Алим и
тхыгъэхэм
къызэрыхэщыр.
Хэку зауэшхуэр гъэунэхъуныгъэ ин дыдэу щытащ совет къэралыгъуэмрэ совет цIыхухэмрэ я дежкIэ. Ар зэриухынум
елъытат къэралым и къэкIуэнури, цIыхухэм яIэну псэукIэри. Ар фIыуэ
къызыгурыIуэ совет цIыхухэр а
зауэм хэтащ я гуащIи я гъащIи
щымысхьыжу. ТекIуэныгъэм
мылъкурэ цIыху гъащIэу
халъхьари жыпIэ пэтми
пуэмыIуэтэжыным
хуэдиз мэхъу. Аращ совет къэралыгъуэм иса лъэпкъ псори зэкъуэувэу бийр щыхагъэщIа, хуэдэ
къэмыхъуауэ гущIэгъуншэу
щыта зауэ зэманми, абы кърикIуа псэукIэ хьэлъэми тхылъ
мин бжыгъэхэр щIытраухуар.
ЦIыху
мелуанхэм я гум къинэжахэм ящыщщ, псалъэм папщIэ, Симонов
Константин и «Псэухэмрэ лIахэмрэ»,
Бондарев Юрий и «Уэс пщтыр», Чаковский Александр и «Блокада», Астафьев Виктор и
«Iэхъуэ щIалэхэмрэ Iэхъуэ
хъыджэбзхэмрэ», Быков Василий и «Обелиск» романхэр, нэгъуэщIхэри.
Зауэмрэ абы къиша тхьэмыщкIагъэхэмрэ теухуауэ тхыгъэ мымащIэ я
къалэмыпэм къыщIэкIащ адыгэ
тхакIуэхэмрэ
усакIуэхэмрэ.
Ауэ псом хуэмыдэжу мы темэр нэхъ куууэ зи творчествэм щызэпкърахыр Хэку
зауэшхуэм и япэ махуэхэм щыщIэдзауэ ар иухыхукIэ офицер
хахуэу абы хэта. Къэбэдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ,
М.Горькэм и цIэкIэ щыIэ Къэрал
саугъэтми ди республикэм и Къэрал саугъэтми я лауреат, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь КIыщокъуэ
Алимщ. Абы и «Щынэхужьыкъуэ», «Нал къута», «Кхъужьыфэ» тхыгъэшхуэхэр адыгэ,
кавказ ищхъэрэ литературэм къыщымынэу, совет литературэкIэ зэджау
щытам и фIыпIэ дыдэхэм
ящыщ хъуат. И япэ тхылъхэми хуэдэу, мыбхэми К1ыщокъуэр зыкъомрэ къыщытекIащ
социалистическэ реализмэкIэ зэджэм къигъэув
хабзэхэм ящыщ куэдымикIи гъащIэм и IэфIри и
дыджри ди пащхьэ кърилъхьэжащ. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм тхакIуэр
игъэтыншауэ пхужыIэнукъым.
Куэдым зэращIэжщи,
псалъэмакъ ин къикIауэ щытащ
«Нал къута» романым. Мыбы льабжьэ хуэхъуар езы тхакIуэм и нэгу
щIэкIа Iуэхугъуэ
гуузырщ – нэхъыфI защIэу
къыхэщыпыкIауэ щIалэ
минитхум щIигъу хэту
къызэрагъэпэща ди шууей дивизэр губгъуэ джафэм танкхэм щыпэщIагъэувэу,
лIыгъэм щIапIыкIа, Хэкум и
пащхьэм щаIэ я
къэлэным хуэпэж, къикIуэт зымыщIэ шу
щхьэмыгъазэхэр Iисраф
къызэрырагъэщIарщ.
ЗэрыгуэрыIуэгъуэщи,
дэтхэнэ зы Iуэхугъуэ
мыхъумыщIэми и
льабжьэм нэгъуэщI Iуэху
мыхъумыщIагъэ гуэри
щIэлъщ.
Романыр щитхым апхуэдэ ныкъсаныгъэхэми зэрыблэмыкIарт КIыщокъуэм
парт унэфэщIхэм
къыхуамыдар. Ауэ, хаутэну сыт хуэдиз яужь имытами, тхакIуэр къикIуэтыжу и
нэкIэ илъэгъуа
пэжым, зэуапIэ губгъуэм
кърина и ныбжьэгъухэм я фэеплъым епцIыжакъым. Зауэл хуахэу щыта тхакIуэм а
зэманми къыкIуэкIащ и
щхьэр, и пщIэр лъахъшэ
зэримыщIын лIыгъэ.
«Нал къутар»
зытеухуар 115-нэ шууей дивизэм зауэм щызэрихьа лIыгъэмрэ абы ехьэлIауэ щыIа
щыуагъэхэмрэ я закъуэкъым. Уеблэмэ романым и лъабжьэ нэхъыщхьэу къэлъытапхъэр
нэмыцэ фашистхэр зэхэкъутэным теухуауэ цIыхубэм игъэIуэкIа бэнэныгъэр
арагъэнущ. А бэнэныгъэм пыщIэжащ романым къыщыхъу псори. КIыщокъуэм Iэзэу,
гукъинэжу, пэжыр и лъабжьэу къигъэлъэгъуэфащ зауэм Iутхэр
зэуэн, зыхуей-зыхуэфIхэмкIэ
къызэрагъэпэщын папщIэ фронтым
ямыгъэкIуахэм
зэрахьа лIыгъэм и
инагъыр. Народым и образыр тхакIуэм IэкIуэлъакIуэу ди
пащхьэ кърелъхьэ къуажэдэс къызэрыгуэкIхэу Бекъан, Хьэбибэ, Чока,
Аслъэныкъуэ, КIурацэ сымэ
хуэдэхэм я образхэм пкърилъхьа щытыкIэхэмрэ гупсысэхэмкIэ. КIыщокъуэм бгъэдэлъ
тхакIуэ Iэзагъэ
иным нэмыщIкIи мы
тхыгъэр абы апхуэдэу гунэсу къыщIехъулIа щхьэусыгъуэхэм
ящыщщ романым къыщыхъу псори езы тхакIуэм гурэ псэк1э зэригъэвар. Алим и
гукъэкIыжхэм къызэрыхэщыжщи,
усакIуэм мурад
ищIауэ щытащ
псэууэ къанэмэ, шууей дивизэм и щхьэ кърикIуар зэгуэр тхылъу итхыжыну. Ар абы
фIы дыдэу
къызэрехъулIам романыр
къызэрыдэкIрэ блэкIа зэманри
щыхьэт техъуэжащ.
Нал къутам»
хуэдэу, «Кхъужьыфэ» роанми щIыпIэшхуэ щеубыд зауэи Iумыт цIыху
къызэрыгуэкIхэм я IуэхущIафэхэр,
къуажэ гъащIэр, цIыхухэм я
гупсысэкIэм игъуэт
зэхъуэкIыныгъэхэр
къэгъэлъэгъуэным. Абы тэмэму гу лъитащ Москва щыщ критик цIэрыIуэ Огнев
Владимир: «Нал къута» романым хэта лIыхъужьхэм ящыщ зыбжанэм, псалъэм
папщIэ,
колхозым и председатель Апчарэ, абы и анэ Хьэбибэ, Къуэшрокъуэм, зи унагъуэр
полицайхэм ягъэса Наршу зеиншэм, чырбыш заводым и директор КIурацэ,
нэгъуэщIхэми
«Кхъужьыфэм» увыпIэ
нэхъыщхьэхэр щаубыдамэ, адрейхэр – Локотош, партым и обкомым и секретарь
Къулыр, НКВД-м и унафэщI Бахъуэр,
республикэм и нарком Сосмакъым – нэхъ лъэныкъуэкIэ тегъэкIуэта
хъуащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым зауэр къыщысам абы щыIа щытыкIэм тхакIуэр
зыубгъуауэ зэреплъу щытам зихъуэжащ, иджы ар лъэпкъ щхьэхуэ къэскIэ я лIыкIуэхэм
пыухыкIауэ я гъащIэр
къызэрекIуэкIам нэхъ хуэнабдзэгубдзаплъэщ.
Ахэращ зауае илъэсхэм я гугъуехь псори зи фэм дэкIар.
Къуэщрокъуэм е Апчарэ я
гукъэкIыжхэм я
гугъу умыщIмэ,
«Кхъужьыфэм» теплъэгъуэ зыубгъуахэр хэткъым. ТхакIуэм и гулъытэ
псори зыхуиунэтIыр
къуажэдэсхэм я псэукIэрщ,
республикэ зэхэкъутар зэфIэгъэувэжыным
ахэр зэрыхэлэжьыхьырщ.
Романым и зэхэлъыкIэм и джэлэсыр
Къуэшрокъуэ Дотищ. Ар гукъэкIыф псоми я узэщIакIуэщ, цIыхубэм насып
къахуэзылъыхъуэну хуейхэм я щапхъэщ. Малъхъэдисым хуэдэу абы зыщIещэ нэхъугъэр,
лIыхъужьыгъэр.
Къуэшрокъуэр къызыхэкIа лэпкъым и
къуэ пэжщ, цIыхубэ жыгым
и къудамэ быдэщ».
КIыщокъуэм и
творчествэм фIыуэ щыгъуазэхэм
зэращIэщи, усакIуэр зауэм Iухьауэ щытащяпэу
къыдигъэкIа и усэ тхылъыр
иIыгъыу. Iэщэм щIыгъуу къалэмри
зыгъэбзэн хуей хъуа усакIуэм зауэм здыIутми и творчествэм
пищащ. ЗэуапIэ губгъуэм
Алим щыIущIэжащ балъкъэр
усакIуэ, и ныбжьэгъуфI Кулиев
Къайсын. А зэманми иужькIи КIыщокъуэм дилъагъуу щыта цIыхугъэмрэ лIыгъэмрэ теухуауэ
Кулиевым итхыжащ: «Дон губгъуэ диту Алим зы усэ къысхуеджауэ щыта. ИгъащIэкIэ сщыгъупщэжынукъым
сэ а усэр, апхуэдизкIэ гукъинэ сщыхъуащи.
Зи гугъу сщIы усэр цIэрыIуэ дыдэ хъуауэ
щытащ иужькIэ: уIэгъэ хьэлъэ
хъуа и ныбжьэгъур зэуапIэм кърех зауэлIым; сэлэтыр
абы къолъэIу: «Сэ укъызэлIалIэурэ, уэри
уаукIынущ, сэр щхьэкIэ зумыгъэукI, уи щхьэр
къегъэл – насыпыр Iыхьэ мыгуэшщ».
ЗауэлIым и ныбжьэгъур
губгъуэм къринакъым, мафIэм къыхихащ,
езыр хэкIуэдэнкIэ зэрыхъунуми
еплъакъым…
Iэджэ щIащ а усэр Алим
и къалэмыпэмкъызэрыщIэкIрэ – зауэ гуащIэм щыхэта махуэ
хьэлъэрщ щитхар. А усэ телъыджэм къиIуэтар Алим хэлъ лIыгъэмрэ цIыхугъэмрэ я
закъуэкъым – ар усакIуэм и творчествэ
псом щапхъэ хуэхъуащ.
Зауэ гуащIэхэм я курыкIупсэм хэтащ
Алим, абы и мафIэ лыгъейр къыжьэхэлыдэурэ,
сэлэт хуахуэм и гъуэгуанэр иукIащ, и усэри езыри а зауэ гуащIэм и мафIэм ипсыхащ.
Абы къыщыщIидзэри, Алим
хъуащ къэрал псом къыщацIыху, зи цIэр жыжьэ щыIуа усакIуэшхуэ. ЦIыхугъэр, напэр,
лIыгъэр, захуагъэр,
щыпкъагъэр гъуазэ хуэхъуауэ, шу хахуэм и гъуэгур гъащIэми литературэми
щызэпичащ.
ЛIыгъэмрэ цIыхугъэмрэ и
гъуазэмэ, усакIyэм и гъуэгум
кIуагъуафIэкъым. Ар зауэм
щыгъуи, иужькIи Алим езым
и щхьэкIэ игъэунэхуащ,
ауэ зэ закъуэ нэхъ мыхъуми къызэфIэщIауэ, шум и гъуэгум
текIуэтауэ ар зыми
илъэгъуакъым, и псалъэм щытумыгъуэтыж, ныбжьэгъур щимыгъэпэжа, абы и гукъеуэмрэ
и гузэвэгъуэмрэ къэхъуакъым. ИщхьэкIэ зи гугъу сщIа усэ телъыджэр
зи гущIэм къиIукIынкIэ хъунур апхуэдэ
цIыхущ.
Сэ дапщэщи згъэщIагъуэ зэпытщ
Алим хэлъ гъащIэмрэ къаруумрэ
– ар зытемыгушхуэрэ зэпэмылъэщрэ щыIэтэкъым. Iуэхум, лэжьыгъэм
къыхуалъхуа цIыхут Алим
– дэни кърихрэт апхуэдиз къарурэ гуащIэрэ!? И усыгъэхэри гъэнщIащ апхуэдэ
къарурэ гуащIэкIэ — а псор
щызэхыбощIэ Алим и къалэмыпэм
къыщIэкIа дэтхэнэ усэ
сатырми.
Къэзылъхуа лъэпкъращ усакIуэр зыхуэлажьэр
– абы нэгъуэщI плъапIэ иIэнкIэ хъунукъым.
Алим апхуэдэ усакIуэщ – абы и
гъащIэри и гуащIэри зы быдзышэ
ефа лъэпкъым и щхьэузыхьщ.
ТхакIуэм и пщIэр щалъытэкIэ, псом япэ
зэплъыр абы и лъэпкъым и литературэмрэ и щэнхабзэхэмрэ хилъхьа гуащIэрщ. Аращ зэлъытар
абы лъэпкъ тхыдэм къыщылъэс увыпIэр. Адыгэ лъэпкъ щэнхабзэм пщIэшхуэ зиIэ увыпIэ къыщылъос
Алим, ар абы езым и гуащIэдэкIкIэ къылэжьа
пщIэщ».
Зауэм щыIута лъэхъэнэм,
зэрыгурыIуэгъуэщи, КIыщокъуэм итхар
усэхэм я закъуэкъым. Ди зауэлI щхьэмызагъэхэм ди хэкур фашистхэм ирамыгъэубыдын
папщIэ абыхэм къагъэлъагъуэ
хахуагъэ иным теухуа рассказу, очеркыу, репортажу Алим и къалэмыпэм къыщIэкIахэр пщIы бжыгъэ Iэджэ мэхъу.
Ахэр щIэмычэу къытехуэрт
фронтым къыщыдэкI газетхэм,
езы КIыщокъуэр зи
редактору щыта «Хэкум папщIэ!» дивизэ газетри абы яхэту. Алим и IэдакъэщIэкIхэм занщIэу гу лъыптэрт
ахэр зи акъылыр жан, бзэ шэрыуэ зыIурылъ журналистым зэритхамкIэ.
ЛIыгъэ зэрыхэлъам
и щыхьэту, дамыгъэ лъапIэхэр и бгъэм
хэлъу, майору Хэку зауэшхуэм къикIыжа КIыщокъуэм и творческэ
лэжьыгъэр зеи зэпигъэуакъым. «Шум и гъуэгу» фIищу 1946 гъэм абы къыдигъэкIа усэ тхылъым
нэхъыбэу итыр зауэмрэ абы текIуэныгъэ къыщызыхьа ди зауэлIхэмрэ ятеухуа
усэхэрт. ЦIыхухэм занщIэу япхъуатэри
цIэрыIуэ хъуат «ТекIуэныгъэ»,
«Сэлэт сэлам», «Сэлэт шырыкъу», «Си фочым IэплIэ есшэкIауэ», «ЗэныбжьэгъуитI», «Жыр пыIэ», «Сэ сщIэркъым зауэм
никIыжу…», «Фэеплъ
бэлътоку» усэ телъыджэхэр. Ахэри, зауэм, лIыгъэм, цIыхугъэм теухуауэ
нэхъ иужьыIуэкIэ КIыщокъуэм итха
нэгъуэщI усэ
куэди ноби адыгэ тхылъеджэхэм яIурылъщ, цIыхугъэм хэлъын
хуей лъапIэныгъэхэр яIэту. КIыщокъуэм быдэу
и фIэщ хъурт, сыт
хуэдэ гъэунэхуныгъэ хуэмызами, и цIыхугъэр фIэмыкIуэду цIыхур абы къызэрикIыфынур, гъащIэр къэзыгъэувыфын
къару зэрыщымыIaр икIи зэрыщымыIэнур. А гупсысэр
IупщIу къыхощ «Жыр
пыIэ» усэ цIэрыIуэм:
Биишэ бзаджэр
техуати,
ЗауэлIыр уэсым хэхуат
Жэщ борэн щIыIэм щIилъхьати,
Теплъакъым
хьэдэм нэгъуэщI.
ТекIыжри уэсыр
зэуапIэм,
Хъуащ
гъатхэм губгъуэр щхъуэнтIагъэ,
Мес улъияуэ
жыр пыIэм
Иджы удзыщIэр щогъагъэ.
СРЫКЪУЭ Юлэ,
Адыгей
къэрал университетым и аспирант, егъэджакIуэ
Обновлено: 11.03.2023
Утыку къитлъхьэнущ уи Iэзагъыр,
Усэ сатырхэм я пэжагъыр,
Уи адыгэбзэм и къулеягъыр,
ЗэхедгъэщIэнущ гурэ псэкIэ!
КъызэбнэкIауэ илъэс блыщIыр,
Зэхэтхыгъащи дэ хъыбар,
ДыноплъкIэ… хъущэкъым ди фIэщ,
Ауэ щIы мы зыр уи фIэщ —
Уэ тыгъэу лъэпкъым къытхуэпщIар
Ди сабиипсэм зэхищIащ.
Уи махуэ лъапIэр бдэтIыгъыну
Гупыж дэ нобэ псоми тщIащ.
2 езыгъ. Нобэ лъэпкъ литературэм игъуэта зыужьыныгъэм Къагъырмэс Борис и гуащIи и фIыщIи хэлъщ. Ар жыджэру икIи зэфIэкI иIэу хэлэжьыхьащ адыгэ литературэм и жанр зэмылIэужьыгъуэхэм я зыужьыныгъэм.
1 езыгъ. Абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ гур дэзыхьэх усэхэмрэ басняхэмрэ, псэр зыгъэгуфIэ поэмэхэмрэ рассказхэмрэ, сэбэпынагъ зыпылъ литературно-критическэ тхыгъэхэмрэ литературоведческэ лэжьыгъэхэмрэ.
2 езыгъ. Къагъырмэсым и усэ нэхъыфIхэмрэ и поэмэ купщIафIэхэмрэ ди литературэр зыкъомкIэ къагъэщIэрэщIауэ жыпIэ хъунущ. Дэтхэнэ зы усакIуэ нэсми хуэдэу, абы къелъытэ дунейм щекIуэкIхэм, къанэ щымыIэу, езым и Iуэху хэлъу. Дунейм и дэтхэнэ щIыпIэми къыщыIу гуауэр абы и гум джэрпэджэжу къыщоджэж, гуфIэгъуэ гуэр зыщIыпIэ къыщыхъуауэ зэхихамэ, ар абы и псэ къабзэм щоушэ.
КъухьэпIэм нэсу сIэщIэкIыхукIэ,
Си дыгъэр ину сэ згъэблэнщ.
Си хэку, си лъэпкъ дунейм тетыхукIэ-
Си гъащIэр ахэрщ – сымылIэн!
(Къагъырмэс Борис. Тхыгъэхэр.Налшык,19)
Пэжщ, ар нашэкъашэщ,
Бгъузэжь цIыкIущ езыр,
Ауэ ныбжьэгъу пажэ
Къыпхуэхъун хьэзырщ.
Уешэр уздэкIуэнум-
КъэхутакIуэ цIыкIущ.
Хуейщ ар жыIэщIэну,
Хэлъ абы емыкIу?
Сакъщ ар сытым дежи,
УкъыхэмыщтыкI.
Мывэхэм ублешыр,
Псы хуэзам – пхосыкI.
Хьэ самырым хуэдэу,
Уяпэ ит зэпытщ.
Зэми нэм фIокIуэдыр,
ПфIэщIу утемыт.
Удзхэм къыхэмыщу
Мажэ лъагъуэр ущу,
Мажэ лъагъуэр ущу
Махуэу е нэхущу.
ЗыдэкIуэнур ещIэ,
ИIэр зы къалэнщ:
ЦIыхур цIыхум пещIэ,
Ар-тIэ ябгынэн.
2 езыгъ. Борис зыхуэтхэр, зыхуэусэр езыр куууэ зыгъэпIейтей, псэкIэ игъэв Iуэхугъуэхэу щыпсэу зэманым, и гъащIэм нэхъ пэгъунэгъухэрщ. Дунеягъэм, цIыху гъащIэм, уеблэмэ дэтхэнэ зыми, къыщыпэщылъ лэжьыгъэм и философиекIэ узэщIа а усэ сатырхэм куэдым урагъэгупсыс.
Усэ
Мэву, мэушэ къуршыпс цIыкIур.
Ар къызогъахъуэ си пэгун.
Утхэжкъым псы пэгуным итыр,
И бзэ жьгъырури еубыдыж…
Сохьыж ар псыми хызокIэж.
Джэгун щIедзэж абы аргуэру,
Мэву, мэушэ, мэкъуейщIей,
Мэхъуж нэщхъыфIэ, йожэх уэру,
Пэгун IущIамэ, зыщедзей.
Ар зыхуэусэр езыр куууэ зыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэрщ. Абыхэм ящыщ зыщ анэдэлъхубзэр фIыуэ лъагъуныр.
2 езыгъ. Ди усакIуэ псоми хуэдэу, Бориси и усэ нэхъыфIхэм зыщыхуегъазэ зыщалъхуа лъахэм. УсакIуэм сыт щыгъуи зэхещIэ абы и щIыхуэ игъащIэкIэ хуэмыпшыныжыну къызэрытехуар. ГъащIэм цIыхум кърита псом ящхьэжщ щалъхуа унэр, адэ жьэгупащхьэр, къызыдэхъукIа къуажэр.
1 езыгъ. Лэскэнщ къыщыщIидзар Къагъырмэсыр нэгъуэщI щIыпIэ куэдым хуэзыша лъагъуэм, и творчествэм къуэпс хуэхъуами гукIэ сыт щыгъуи зыхуегъазэ. УсакIуэм и дежкIэ Лэскэн мэзри щалъхуа щIыналъэм инабдзэщ. Арыншамэ абы и гъащIэр псэншэщ.
2 езыгъ. Техьэ-текI Iэджэу захъуэж цIыхум и гурыщIэхэм. Ауэ абыхэм къатекIуэ гукъыдэжым дапщэщи хэкIыпIэу иIэр щIым и берычэтагъырщ, дунейм и дахагъырщ, цIыхубэм и гуащIэдэкI узыншэрщ. Гурылъ-гуращэхэм я къэхъупIэр гъатхэ щIэращIэм и нэщэнэ насып пэлъытэхэрщ, и хэкум и теплъэ гухэхъуэхэрщ.
2 езыгъ. ТекIуэныгъэ къэзыхьа сэлэт… Ди Анэ-лъахэр и псэ емыблэжу ихъумащ абы. Сыт хуэдиз лIыгъэрэ хахуагъэрэ, къарурэ шыIэныгъэрэ пхэлъын хуей лъыгъажэ зауэм уи щхьэр Iэтауэ, напэм уемыпцIыжу укъыхэкIыфын папщIэ.
1 езыгъ. ТекIуэныгъэ къэзыхьа сэлэт…Абы и фIыщIэщ нобэ мамыр дыгъэ къызэрыттепсэр. И сабиигъуэм зауэ гуащIэр зи нэгу щIэкIа усакIуэм дежкIэ мамырыгъэр лъапIэ дыдэщ икIи ар хъумэным псори къыхуреджэ.
2 езыгъ. Дунейр дахэу щытыныр, хуэфащэу абы тетыныр, нэхъыфIым, нэхъ дахэм хущIэкъуныр, цIыхугъэ лъагэм и щапхъэу щытыныр сыт щыгъуи и хъуэпсапIэщ усакIуэм, аращ гъащIэм и пщалъэу абы игъэувыр, игъэлъапIэр, гурыщIэ псалъэхэр щIызэпищэр.
1 езыгъ. Нобэ зи цIэр фIыкIэ жытIэ Къагъырмэс Борис узыншэу, къару, гукъыдэж иIэу, лъэпкъым хуэщхьэпэу иджыри куэдрэ, куэдрэ псэуну, ди тхылъеджэхэр дяпэкIи игъэгуфIэну дохъуэхъу. Абы зыхуэдгъэзэну дыхуейт езы Борис и псалъэхэмкIэ:
Сэ сщIэркъым къыспэплъэр, си Усэ,
ИтIани узотх, семызэш,
Узот си гурыщIи гупсыси,-
ИрикIуэ уи гъуэгу, къыумыгъэш.
Пхэлъыххэм къару, мы зы закъуэр
КъысхуэпщIэм – уи Iуэху зэфIэкIащ:
Уэ къоджэм къицIыхуу си макъыр
Ухъуфмэ – си кIэныр къикIащ.
| Вложение | Размер |
|---|---|
| Война России с Черкесией длилась 101 год, с 1763 по 1864 годы. | 107.31 КБ |
| Урыс – Кавказ зауэм адыгэ лъэпкъым къыхуихьа гуауэшхуэм, тхьэмыщкIагъэм, къулейсызыгъэм еджакIуэхэр щыгъэгъуэзэн.1 часть | 2.91 МБ |
| Урыс – Кавказ зауэм адыгэ лъэпкъым къыхуихьа гуауэшхуэм, тхьэмыщкIагъэм, къулейсызыгъэм еджакIуэхэр щыгъэгъуэзэн 2 часть. | 1.22 МБ |
Предварительный просмотр:
21 мая — окончание
1763-1864 гг. — забытая трагедия
Кл.руководитель: Мижаева М.Г.
Учитель родного языка: Нагаева А.В.
Цель: воссоздать панораму событий Русско-Кавказской войны 1763-1864 гг.;
понять суть и истоки этого конфликта;
показать на конкретных фактах героизм и мужество черкесского народа;
способствовать формированию уважения к историческому прошлому своего народа
Темэр: «Лъэпкъым и гум телъ
Мурадыр: Урыс – Кавказ зауэм адыгэ лъэпкъым къыхуихьа гуауэшхуэм, тхьэмыщкIагъэм, къулейсызыгъэм еджакIуэхэр щыгъэгъуэзэн.
БлэкIам и дерсхэм щыуагъэхэм дыщахъумэн зэрыхуейр егъэщIэн.
Урокыр щекIуэкIыну кабинетым темэм теухуа тхылъхэмкIэ выставкэ щIын.
21 мая 2015 года исполнится 151 лет с того дня, как в 1864 году, в глухом урочище Кбаада (Къуэбыдэ) черноморского побережья (ныне — горнолыжный курорт Красная Поляна, близ Сочи), состоялся военный парад по случаю победы над Страной Адыгов – Черкесией и депортацией ее населения в Османскую империю.
Война России с Черкесией длилась 101 год, с 1763 по 1864 годы.
В результате этой войны древняя страна – Черкесия исчезла с карты мира, черкесский (адыгский) народ подвергся геноциду — потерял 9/10 своей территории, свыше 90% населения, был рассеян по всему миру, понес невосполнимые физические и культурные потери.
Меч иноземного вождя
На землю нартов был обрушен,
Гремели вражеские ружья,
Как гром свинцового дождя.
Сгустился мрак, луну печально
Как будто чей-то вздох задул.
Стоит в тиши исповедальной
К горам прижавшийся аул.
Он смотрит с нежностью, как горцы,
Забыв заботу, мирно спят,
Не замечает, что крадётся
К нему карательный отряд.
Не видит он опасность эту,
Не слышит треск чужих шагов.
Он улыбается, согретый
Теплом родимых очагов.
Не чует он дыханье смерти
И жар грядущего огня.
Враги в ночи идут, как черти,
Молчанье грозное храня.
Река бушует, сокрушаясь,
Волнами бьёт о берега,
Предупредить его пытаясь
О приближении врага.
Но он не слышит, оно мечтает,
Людской любовью поражён,
И даже не подозревает,
Что скоро будет он сожжён.
Он ждёт рассвет и пробужденье,
Прохладу утренней росы,
Но наступили, к сожаленью,
Его последние часы.
Макъамэ нэщхъей къеуэу егъэджакIуэм и хэзышэ псалъэхэм щIедзэ
— Майм и 21-м 2004 гъэм (илъэсищэрэ плIыщIрэ) 140 ирокъу илъэсищэм щIигъукIэ екIуэкIа Урыс – Кавказ зауэр зэрыувыIэрэ.
— Зауэм и кIэр хьэдагъэщ, — жаIэ адыгэхэм Кавказ зауэм и кIэр ди лъэпкъым дежкIэ хьэдагъэ мыухыжт, а зауэм адыгэ лъэпкъым къулейсызыгъэу, гуIэгъуэу, насыпыншагъэу, нэщхъеягъуэу къахуихьам хуэдиз къэзыхьа зауэ дунейм къытехъуауэ жыIэгъуейщ. ЦIыху мелуаным нэс адыгэ лъэпкъым щыщу къэнар мащIэ дыдэщ, нэхъыбэр яук1ащ, е хым хэкIуэдащ, ерыскъы щхьэкIэ зэтелIащ, узым ихьащ, е Тыркум Iэпхъуащ.
ЦIэрыIуэу, Кавказым ис лъэпкъ псоми къацIыхуу щыта шапсыгъхэм, натхъуэджхэм, абазэхэм ящыщу къэнар мащIэ дыдэщ. Гуузщ адыгэхэм я кIуэдыкIар, ахэр илъэс мин бжыгъэкIэ щыпсэуауэ къыщалъхуа щIыпIэм залымыгъэкIэ зэрырахуар. Адыгэхэм хуэдэу лей къызылъыса лъэпкъ щыIэу фIэщхъугъуейщ.
ЕгъэджакIуэм: Псори фIыуэ дыщыгъуазэщ адыгэхэм я щIыналъэр, къызыщалъхуа Кавказыр фIы дыдэу ялъагъуу зэрыщытам. Абы и щыхьэтщ адыгэ мин Iэджэм я гъащIэр я щIыпIэм, я щхьэхуитыныгъэм щхьэкIэ зэратар.
Мурадыр: Урыс – Кавказ зауэм адыгэ лъэпкъым къыхуихьа гуауэшхуэм, тхьэмыщкIагъэм, къулейсызыгъэм еджакIуэхэр щыгъэгъуэзэн.
БлэкIам и дерсхэм щыуагъэхэм дыщахъумэн зэрыхуейр егъэщIэн.
Урокыр щекIуэкIыну кабинетым темэм теухуа тхылъхэмкIэ выставкэ щIын.
Тхауэ фIэлъынухэр:
— Майм и 21-м 2004 гъэм (илъэсищэрэ плIыщIрэ) 140 ирокъу илъэсищэм щIигъукIэ екIуэкIа Урыс – Кавказ зауэр зэрыувыIэрэ.
Нобэ, псори дызэрыщыгъуазэщи, илъэсищэм нэскIэ Кавказ бгырысхэм ирагъэкIуэкIа бэнэныгъэм текIуэныгъэ къыхуахьакъым.
1864 гъэм накъыгъэ мазэм и 21 – м урыс пащтыхьым и дзэ фIыуэ гъэсам, IэщэкIэ зэщIэузэдам, топхэр зи куэдым, бгырысхэм я бэнэныгъэм кIэ иритащ.
— Зауэм и кIэр хьэдагъэщ, — жаIэ адыгэхэм Кавказ зауэм и кIэр ди лъэпкъым дежкIэ хьэдагъэ мыухыжт, а зауэм адыгэ лъэпкъым къулейсызыгъэу, гуIэгъуэу, насыпыншагъэу, нэщхъеягъуэу къахуихьам хуэдиз къэзыхьа зауэ дунейм къытехъуауэ жыIэгъуейщ. ЦIыху мелуаным нэс адыгэ лъэпкъым щыщу къэнар мащIэ дыдэщ, нэхъыбэр яук1ащ, е хым хэкIуэдащ, ерыскъы щхьэкIэ зэтелIащ, узым ихьащ, е Тыркум Iэпхъуащ. ЦIэрыIуэу, Кавказым ис лъэпкъ псоми къацIыхуу щыта шапсыгъхэм, натхъуэджхэм, абазэхэм ящыщу къэнар мащIэ дыдэщ. Гуузщ адыгэхэм я кIуэдыкIар, ахэр илъэс мин бжыгъэкIэ щыпсэуауэ къыщалъхуа щIыпIэм залымыгъэкIэ зэрырахуар. Адыгэхэм хуэдэу лей къызылъыса лъэпкъ щыIэу фIэщхъугъуейщ. (макъамэр ягъэувыIэ)
1. АтIэ сыт апхуэдэ залымыгъэр, апхуэдэ телъыджэр къыщIэхъуар, сыт адыгэхэр зэрыкъуаншэр, сыт абыхэм ялэжьар?
2. А упщIэм и жэуапыр кIыхьщ.
Япэу. Урыс пащтыхьым и зэрыпхъуак1уэ политикэ бзаджэрщ. Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэр езыр зэрыхуейм хуэдэу и блэгущIэт ищIыну и ужь зэритарщ.
ХVII-нэ лIэщIыгъэум и кIэухым урыс пащтыхьым и лъабжьэр Кавказ Ищхъэрэм быдэ щищIа нэужь, и политикэр занщIэу зэрихъуэкIащ, ар политикэ бзаджэ, зэрыпхъуакIуэ политикэ хъуащ, ар зыми еплъакъым. Бгырысхэм, къапщтэмэ, адыгэхэм къащысхьакъым, уеблэмэ абыхэм хуитыныгъэу яIа посри къатрихащ, ахэр къыщалъхуа, зэрыс щIыпIэм залымыгъэкIэ зэрырихуным иужь итащ, ящIхэр зэриубыдын, абы къэзакъ станцэхэр зэрыригъэтIысхьэн, и тепщэныгъэр зэригъэбыдэн фIэкIа, нэгъуэщI Iуэху кърихуэкIыжакъым.
4 . ЕтIуанэу. Адыгэ пщы-уэркъхэм я зэрани хэлъауэ жыпIэ хъунущ,
сыту жыпIэмэ абыхэм къагурыIуэрт я щIыпIэм къинэми,
Псыжь Iэпхъуэми, я тепщэныгъэр куэдкIэ нэхъ мащIэ
зэрыхъунур, я пщылIхэри зэрафIэкIуэдынур. Пщы –
уэркъхэм я дежкIэ я пщылIхэр яфIэкIуэдыным нэхърэ
нэхъ шынагъуэ щы1этэкъым. Абыхэм я гугъэт Тыркум
1эпхъуэмэ, я пщыл1хэр къахуэнэну, я 1уэху нэхъыф1
хъуну. Лэпкъым и 1уэхум ахэр егупсысауэ
5.Ещанэу. Муслъымэн диным и лэжьак1уэхэри адыгэхэм я
щIыпIэр хыфIадзэнымкIэ дэIэпыкъуэгъу хъуащ. Абыхэм
гуащIэрыпсэухэм я деж лэжьыгъэ мащIэ
щрагъэкIуэкIакъым, цIыхухэр зэрыIэпхъуэным
6. ЕплIанэу . Езы Тыркум и лIыкIуэхэми къуажэ – къуажэкIэрэ
къакIухьурэ, адыгэхэр къыхураджащ Тыркум
зэрыкIуэным, абы гъащIэ дахэ, насып щаIэну,
7. Етхуанэу . Инджылызым, Франджым я лIыкIуэхэу, эмиссархэу
адыгэхэм я деж щыIахэм я зэрани хэлъщ абыхэм
къалъыса гуIэгъуэм, гузэвэгъуэм. Абыхэм, Тыркухэм
хуэдэу, Урысейм ебэныну адыгэхэр щIагъэсырт,
дэIэпыкъуэгъу хъуну жаIэрт, ауэ къазэрыдэIэпыкъуа
Инджылызми, Франджыми а псор щIызэрахуэр,
езыхэм адыгэ бгырысхэм я деж я тепщэныгъэр
щагъэбыдэну арат, Урысейм Кавказыр Iэрамыгъэхьэу.
8. Ауэ, зэрынэрылъагъущи, адыгэ лъэпкъхэм я гузэвэгъуэмкIэ, я гуIэгъуэмкIэ. Я мыгъуагъэмкIэ жэуап псори зытехуэри зыхьын хуейри урыс пащтыхьыращ, абы и лIыкIуэ Кавказым щыIахэращ. Ахэращ адыгэхэр залымыгъэкIэ я щIыпIэм изыхуар. Урыс пащтыхьым и зэрыпхъуакIуэ политикэм и уэчыл Фадеевым зэритхащи: «Псыжь адрыщIым илъ щIым къэралыр хуейт, езы бгырысхэм зыкIи хуейтэкъым.
ЕгъэджакIуэм: Псори фIыуэ дыщыгъуазэщ езыхэм яфIэфIу я щIыпIэр, къызыщалъхуар къагъанэу лъэпкъ псор зэрымыIэпхъуэным, нэгъуэщI къэрал зэрымыкIуэным, шынагъэкIэ, залымыгъэкIэ ямыхумэ. Псори щыгъуазэщ адыгэхэм я щIыналъэр, къызыщалъхуа Кавказыр фIы дыдэу ялъагъуу зэрыщытам. Абы и щыхьэтщ адыгэ мин Iэджэм я гъащIэр я щIыпIэм, я щхьэхуитыныгъэм щхьэкIэ зэратар .
9. Кавказ зауэр щиухауэ ябжыр 1864 гъэм накъыгъэм и 21-рщ. Абы и ужькIэ щIэхуэбжьащ адыгэхэм я Iэпхъуэныр – ИстамбылакIуэшхуэкIэ зэджэр. Ауэ адыгэхэм я Iэпхъуэныр куэдкIэ абы и пэкIэ щIидзащ.
1858 гъэм щIэхуабжьэу щIидзащ урыс пащтыхьым и дзэм гущ1эгъу лъэпкъ яхэмылъу къуажэхэр, унэхэр, псэуалъэхэр, гъавэхэр ягъэсу адыгэ щ1ыналъэм к1уэц1рык1ыныр, абы ц1ыху 1эджи хэк1уадэрт, къанэхэр я жылэхэм къыдахурт, тенджыз 1уфэм ирахул1эрт, Тыркум зэрагъэ1эпхъуэнум иужь итт.
10. 1860 гъэм щыщIэдзауэ Тыркум Iэпхъуэн хуейуэ хы Iуфэм ирахулIэ адыгэхэм я бжыгъэм куэдIкэ хэхъуащ. Абы шынагъуэ ищIащ Тыркум апхуэдиз цIыхур имыщтэну. ИкIи, абы къыхэкIыу, Тыркум лъэIуакIуэ ягъэкIуащ, адыгэ Iэпхъуэхэр,сыт хуэдиз хъуми, кърамыгъэзэну гурыIуэну. 1858 – 1865 гъэхэм Тыркум Iэпхъуащ цIыху мин щитхум нэблагъэ.
11. ИстамбылакIуэр адыгэ тхыдэм дэнэ къэна, Дуней псом къыщыхъуа мыгъуагъэхэм я нэхъ Iейщ, я нэхъ дыджщ. ИгъащIэм апхуэдэ залымыгъэ къэхъуауэ тхыдэм ищIэжыркъым.
Дунейм теткъым псэущхьэ цIыху нэхърэ нэхъ бэшэч, истамбылакIуэхэм ятелъа бэлыхьыр, тхьэмыщкIагъэр, мэжэщIалIагъэр апхуэдизкIэ инщ, куэдщи, ноби уогъэщIагъуэ, уи гур къызэфIэмынэу укъеджэфыркъым абыхэм ятелъа къулейсызыгъэм, насыпыншагъэм теухуа тхыгъэхэм.
12. Куэдым зэратхыжымкIэ, кхъухьым щитIысхьэкIэ адыгэхэм хэку фIыуэ ялъагъур ягъеижырт, лъэгуажьэмыщхьэу т1ысырти, щIым ба хуащIыжырт. Урысыдзэм ягъэгужьеяуэ хы Iуфэм къыIуахуэхэм, кхъухьхэм ежьэурэ, гъуэмылэ тIэкIури яухырти, мэжэщIалIэу къызэхэнэрт, бжьыхьэ, щIымахуэ щIыIэм хуэфащэ щыгъын зимыIэр куэдти, щIыIэм иук1ырт, сымаджэ зэтехъуэрт.
13. Урыс офицер гуэрым, зауэм хэтам, и нэкIэ илъэгъуахэр мыпхуэдэу итхыжауэ щытащ: «Си нэгум къыщIэнащ, щхьэфэцыр зыгъэтэдж теплъэгъуэхэр: сабийхэм, цIыхубзхэм, лIыжь – фызыжьхэм я хьэдэхэр икъухьат, я нэхъыбэр хьэхэм зэхафыщIат, узымрэ мэжэщIалIагъэмрэ апхуэдизкIэ къарууншэ ищIати, псэууэ хьэ ныбэнэщIхэм зэрызрамыгъэшхыным иужь итт, псэухэр лIахэм егупсысыну е щIалъхьэну хунэсыртэкъым. Езыхэми къапэплъэр щIагъуэтэкъым.
14. Адыгэ тхьэмыщкIэхэр хым зэрызэпрысыкIым сыт хуэдиз бэлыхь пыщIат! Япэрауэ, кхъухьхэр зейхэм уаситху Iахырт, цIыху 30 фIэкIа зэрымыхуэм 100, 150-рэ ирагъэтIысхьэрт, куэд къалэжьын папщIэ. Апхуэдизыр хуэмышэчу щIилъафэ кхъухьхэри мащIэтэкъым, цIыхур куэдыщэти, матросхэм зекIуапIэ ямыгъуэту ц1ыхухэм я гущ1ы1ум къыщак1ухьырт; цIыху Iувым хьэуар яхурикъуртэкъым, бэуапIэ ягъуэтыртэкъыми, куэдыр сымаджэ хъурт, зы тIэкIунитIэ сымаджэу къащIамэ, тенджызым хадзэрт.
15. Тыркум нэса нэужьи, адыгэхэм я Iуэхухэр зыкIи нэхъыфI хъуакъым, уеблэмэ нэхъыкIэ хъуащ. Тыркум и лIыкIуэхэм къызэрагъэгугъа жэнэт псэукIэм, гъащIэ дахэм и пIэкIэ ажал, къулейсызыгъэ, мэжэщIалIагъэ ягъуэтащ. Абы къыхэкIыуи лIэм я бжыгъэр куэдк1э нэхъыбэ хъуащ. Уи гур мыкъутэу къэнэнутэкъым адыгэхэм уаIуплъэмэ.
Адыгэхэм ящыщу лIэр апхуэдизкIэ куэдти, хьэдэхэр щIамылъхьэж хъуат, щIакхъуэ къызэрыратыр цIыху бжыгъэти, лIахэр пщыIэ зэрагъапэщахэм къыщIахыртэкъым, псэухэмрэ хьэдэхэмрэ зэхэлът.
16. ЗыдэкIуа щIыпIэхэм, адыгэхэм, Iэмал зэриIэкIэ, щIыпIэ нэхъ дыджхэр, зыгуэри къызыдэмыкIхэр, псы здэщымыIэхэр, мывалъэ щIыпIэхэр псэупIэ хуащIащ. А гугъуехьхэми адыгэ куэд ихьащ.
А зэманым Тырку пащтыхьыгъуэр езыр инти, адыгэхэр зэбгридзауэ щытащ: Сириеми, Иорданиеми, Ливанми, Полистинэми, Балканми, Крит хытIыгуми икIи нэгъуэщI щIыпIэхэми хигуэшащ. Адыгэхэр зы гупу, зы къарууэ щымытын папщIэ ямыщIа къагъэнакъым.
17. Сыт хуэдиз бэлыхь ямышэчами, сыт хуэдиз гугъуехь ятемылъами, адыгэхэр Iэщ зехуэнкIэ, шы гъэхъункIэ, Iэщэ-фащэ, дыжьын, дыщэхэкI, уанэ, щыгъын гъэхьэзырынкIэ, щIым елэжьынкIэ, хабзэкIэ, нэмыскIэ, хьэщIагъэкIэ, лIыхъужьыгъэкIэ, цIыху гъэсэкIэкIэ лъэпкъ куэдым япеуэфынут. Ноби Тыркуми, Сириеми, Иорданиеми, Израилми, нэгъуэщI къэралхэми щыпсэу адыгэхэр я лэжьыгъэкIи, я пэжыгъэкIи, я гъэсэныгъэкIи, я зыужьыныгъэкIи зыхэс лъэпкъхэм къакIэрыхуркъым.
18. Урыс пащтыхьым и политикэ бзаджэм адыгэхэр къэрал куэдым щызэбгридзащ. Нобэ нэхъыбэр Тыркум щопсэу, абыхэм я бжыгъэр мелуанитхум нос.
— Сирием мини 120-рэ щыIэщ.
— Иорданием – мин 90.
— США-м мини 6-м нэс
— Ливием – мин 350-м щIигъу.
3. Хы фIыцIэм и Iуфэр хьэдэмрэ хьэдэм лъакъуащхьэкIэ хэт цIыху ныбаджэмрэ ясеят, — итхыжащ урыс публицист цIэрыIуэ Я.В. Абрамовым. Ар зи нэгу щIэкIахэм къаIуэтэжым гум зыкъыдегъазэ. Зыр ирихьэлIащ уаем иукIа сабийр зи IэплIэм илъ цIыхубз, — нэгъуэщI зым илъэгъуащ щIыIэм игъэдиижа хьэдэ хъушэ – зэрыгъэхуэбэн щхьэкIэ зэбгъэдэгъуэлъхьауэ, щIыIэм зэтриукIат…
1. Бгырыс хьэжрэтхэм я нэгу щIэкIа гукъутэхэм и хъыбар Iэджэ къэсащ ди деж, уи гущIэм зыкъыдегъазэ абыхэм ящыщ дэтхэнэми. Кипр хытIыгум есылIа кхъухьищым, итхыгъащ газет гуэрым, бгырыс 27000 – рэ исащ, кхъухьхэр хым тетыху, абы хэлIыкIащ цIыху 1441 – рэ.
«Зы зэман дигу къэк1ыжынущ, ик1и ди ф1эщ хъужынукъым ар. » итхауэ щытащ поэт ц1эры1уэ, Хэку захэшхуэм хэта Окуджава Булат. Дунейпсор маф1эм щисым, ик1и щык1ырахъуэм щыгъуэ, ди къэралым мамырыгъэ къихьэжын папщ1э куэдым я псэр ятащ. Абыхэм яхэтщ шэрджэсхэри.
Къэралыр щытык1э гугъым щитым щыгъуэ ар кърагъэлыну зыкъа1этащ урысхэм ик1и украинэм и ц1ыхухэм, Татархэм ик1и узбекхэм, къалмыкъхэм ик1и якутхэм. Абыхэм къыщынэмыщ1а, Кавказым щыпсэу лъэпкъхэри.
Адыгэхэм л1ыгъэ яхэлъыр, я хахуагъыр Хэку зауэшхуэ зэманым щ1ып1э куэдым къыщагъэлъэгъуащ. Псаъэм пащ1эу, Кавказымрэ Станинград деж щек1уэк1а зэхэуэмрэ, Курск деж, ик1и Берлиныр къыщащтэм щыгъуэ. Абы ипкъ итк1э Орденхэмрэ медал зэмыл1эужьыгъуэхэмрэ къратащ, Шэрджэс 17 –м Совет союзым и Л1ыхъужь ц1э лъап1эр хуагъэфэщащ. Абыхэм ящыщщ Къардэнхэ я унэгъуэр: летчик зэкъуэшит1рэ, зы танкистрэ, Къубатийрэ Къабардырэ.
Апхуэдэу, ди къэралым тек1уэныгъэ иныр зы1эригъыхьэу Хэку зауэшхуэм, иухащ. Ди къэралым щыпсэу дэтхэнэ зы лъэпкъми абы и ф1ыщ1э хэлъщ.
Хэку зауэшхуэм тек1уэныгъэ Иныр ди къэралым къызэрихьамк1э , Дынывохъуэхъухэ.
| Совет союзым и Л1ыхъужь ц1э лъап1э зыхуагъэфэща Шэрджэсхэр |
Андрухаев Хъусен Борэжь и къуэр
Аскаров Алексей Алексей и къуэр
Ачмизов Айдамир Ахьмэд и къуэр
Бжигаков Камчари Барокъуэ и къуэр
Иуан Хьэсэн Т1алиб и къуэр
Къэнкъуэш Ахъмэт-Хъан Талэ и къуэр
Къардэн Къабард Лукъмэн и къуэр
Къардэн Къубати Локъумэн и къуэр
Къардэн Мурат Асхъад и къуэр
Къаныкъуей Назир Тит1у и къуэр
Къуныжь Заманшяри Уэсмэн и къуэр
Къуэшей Алий Юсуф и къуэр
Нехай даут Ереждыбий и къуэр
Тхьэгъуш Исмаил Хьэлэл и къуэр
Хьэбэч Умар Хьэмид и къуэр
Абубэчыр Баэрбий и къуэр
Яхогоев Михаил Ардашукович
БАКОВА ЗЕРА ХАЧИМОВНА, докт. филол. наук, профессор КБГУ.
Список известных побед Гвардии лейтенанта А. Т. Канкошева:
(Из книги М. Ю. Быкова — «Победы сталинских соколов». Издательство «ЯУЗА — ЭКСМО», 2008 г.)
п / п Д а т а Сбитые
самолёты Место воздушного боя
( одержанной победы ) Свои
1 14.03.1943 г. 1 Ме-109 Темрюкский залив Як-1, Як-7.
2 21.03.1943 г. 1 Ме-109 Казачий Ерик
3 14.05.1943 г. 1 Ме-109 вост. Неберджаевская
4 16.05.1943 г. 1 Ме-109 зап. Старонижестеблиевская
5 23.05.1943 г. 1 Ju-87 сев. Коса Пероконская
6 28.05.1943 г. 1 Ме-109 сев. — вост. Киевское
7 1 Ju-87 сев. — вост. Киевское
8 02.06.1943 г. 1 Ме-109 юж. Киевское
9 03.06.1943 г. 1 Ме-109 сев. — зап. Киевское
10 1 Ме-109 зап. Красный
11 19.07.1943 г. 1 Ме-109 Верхнебаканская
12 09.08.1943 г. 1 Ме-109 Нижний Дессерим
13 12.08.1943 г. 1 Ме-109 юж. Нижне — Греческий
14 21.11.1943 г. 1 Ме-109 Мама Русская — Мама Татарская
Родился 28 августа 1914 года в селе Дейское, ныне Терского КБР. Окончил 2 курса железнодорожного техникума в городе Орджоникидзе в 1933 году, 1-ю Батайскую школу ГВФ в 1937 году, школу усовершенствования лётного состава Осоавиахима при Центральном аэроклубе им. В. П. Чкалова в Москве в 1938 году. Был начальником лётной части и начальником аэроклуба в городе Йошкар — Ола Mapийской АССР в 1938 — 1942 годах.
К июня 1943 года командир звена 42-го Гвардейского истребительного авиационного полка (216-я смешанная авиационная дивизия, 4-я Воздушная армия, Северо-Кавказский фронт) Гвардии лейтенант А. Т. Канкошев совершил 108 боевых вылетов, в 45 воздушных боях сбил лично 8 самолётов противника и 3 в группе.
2 сентября 1943 года за мужество и воинскую доблесть, проявленные в боях с врагами, удостоен звания Героя Советского Союза.
28 декабря 1943 года пропал без вести в бою в районе Керчи. К тому времени сбил 14 самолётов противника лично и 3 — в составе группы. Ещё 1 самолёт сжёг на земле при штурмовке вражеcкого аэродрома и 13 повредил.
Награждён орденами: Ленина, Красного Знамени (дважды ).
В Нальчике на улице имени Героя, в городах Терек и Йошкар-Ола установлены мемориальные доски. Имя Героя носят улица и средняя школа в селе Дейское, улицы в городах Терек, Баксан, Нарткала, посёлках Кенже, школа № 17 в Нальчике, комбинат бытового обслуживания в Баксане, детская библиотека в Тереке.
Читайте также:
- Путешествие на бали сочинение
- Я ушел в армию восемнадцатилетним мальчишкой сочинение егэ
- Описание горной реки сочинение 3 класс
- Второй этап правления александра 1 сочинение
- Сочинение по высказыванию герцена
Украинэм къыщыхъея зауэм илъэсий лъэужь иІэми, Іуэхухэм нэхъ тегъэчынауэ дакІэлъыплъ, хъыбархэр нэхъ къыднэс, дащыгъуазэ щыхъуар иужьрей зэманращ, е, нэхъ тегъэчынауэ жыпІэмэ, Урысейм и Президентым и унафэкІэ, Украинэм спецоперацэр щрагъэжьа нэужьщ.
Шэч хэлъкъым, лыуз зиІэ дэтхэнэми езым ейм хуэдэу зыхещІэ мамыру псэуныр зи хъуэпсапІэ цІыхухэм ирагъэхъылІэ леягъэр, ирагъэшэч хьэзабыр. КъинэмыщІауэ, дигухэр яхуэмыгъуэщ зэуапІэм Іут ди зауэлІхэм.
Иджыблагъэ и Іуэху еплъыкІэкІэ къыддэгуэшащ Адыгэ-Хьэблэ спортеджапІэм Іэхуитлъэхуит бэнэ
кІэмкІэ и унафэщІ, щІалэгъуалэр хэкупсэ-лъэпкъыпсэу гъэсэным, Іэпкълъэпкъ быдэу къэгъэтэджыным зи гуащІэшхуэ хэзылъхьэ Борсэ Іэуес.
— Зауэр зыми фІэфІкъым. Зауэр — нэпсщ, хэщІыныгъэщ, гуауэщ. Ауэ щыІэщ урыс псалъэжь, зым дежкІэ зауэр гуІэ нэпсщ, адрейм дежкІэ анэбгъафэ пэлъытщ жэуэ. АтІэ, етІуанэхэм яхуэдэщ лІыжь-фызыжьхэр, сабийхэр, бзылъхугъэхэр, уеблэмэ сымаджэхэри лъэгущІэтын зыщІ украин нацистхэр. Зауэм дежи хабзэ гуэр къыщокІуэкІ. Ауэ мы иужьрейхэм уи цІыхугъи, уи зауэ хабзи яцІыхукъым. Абы и щыхьэтщ гъэр ящІа зауэлІхэм ирагъэхъылІэ хьэкІэкхъуэкІагъэхэр.
Жагъуэ зэрыхъущи, зэуапІэм нобэ Іутщ ди лъэпкъэгъу щІалэ куэд. Нэхъри нэхъ гуауэжыр аращи, ди къуажэхэм къыдашэж зауэм хэкІуэдахэри. Иджы дыдэщ дыуэщІ дыщыдэтар. ЯукІауэ къашэжа тхьэмыщкІэм и Іыхьлы-Іэулэдым, унагъуэм къагуІар плъэгъуа нэужь, щІэх зыкъыпхуэщІэжкъым. АтІэ, апхуэдэр илъэсий хъуауэ зылъагъухэр дауэ къэнэжрэ?! Абыи уемыгупсысынкІэ Іэмал иІэкъым.
Дауэ щымытми, пэжым гъуэгу игъуэтынущ, мамырыгъэр тепщэ хъужынущ. Нэхъыщхьэр, хъыбар нэпцІхэм зыдедмыгъэхьэхын, дигухэр пхъашэрэ щІыІэрэ дымыщІынращ, — жиІащ Іэуес.
Газета издается с 12 октября 1924 года
ОТВЕТЫ
И л1ыгъэрэ хахуагъэк1эрэ,1ущагърэ акъылк1э , ц1ыхугъэрэ нэмыск1э ди лъэпкъыр зыгъэбжьыф1эу л1эщ1ыгъуэ куэдым къак1уэц1рык1а ди лъэпкъым нобэми и мащ1экъым адыгэхэм и пщ1эр лъагэу зы1эта хэкул1хэр. «Ди лъэпкъым и л1ыхъужь» яхужып1э хъунущ апхуэдэхэм. Апхуэдэщ – Идар Темрыкъуэ. Темрыкъуэ лэжьыгъэшхуэ ищ1ащ, тхыдэми литературэми увып1э ин щеубыд. Ар къэбэрдей пщыхэм я нэхъыбэм “пщышхуэу” е “пщы нэхъыщхьэу” ябжырт. Ауэ къэбэрдеипщхэм яхэтащ ар къэзымылъытэ, абы пэщ1эувэ. Темрыкъуэ хущ1экъурт Кавказ Ищхъэрэм щы1эщ1элъ хэкум абы и купщ1эм хуэфэщэн пщ1эрэ увып1эрэ Къэбэрдей псом зэкъуэту щи1ыгьыным. Абы и хэк1ып1эт Къэбэрдейм къэралыгъуэ унафэр зы пщышхуэм щы1эщ1элъыныр. Апхуэдэ зы къэралыгъуэ лъэщ къызэгъэпэщыныр Темрыкъуэ и мурад нэхъ ин дыдэт. Ар къехъул1эн папщ1э Урысейм и политикэр къигъэсэбэпурэ, Темрыкъуэ Кавказ Ищхъэрэм лъэщ щыхъуным, урысхэм я ипщэ — къуэк1ып1э къэрал гъунапкъэхэр гъэбыдэным гулъытэ нэхъыбэ щыхуащ1ырт.Мы къэдгъэлъэгъуахэр щыхьэт тохъуэ Темрыкъуэ и пхъур урысей пащтыхьым щритым, и мурадам щыщ зы 1уэхугъуэр — Къэбэрдейм зы пщыгъуэ унафэр щыгъэувыныр быдэу игу зэрилъар. Адэк1э Къэбэрдейм щек1уэк1а 1у
261
Отв. дан
2018-11-20 03:03:20
Виктор
Заор — мэш1уае. Ц1ыфмэ ящы1эныгъэ заом зэщекъо. Нэпсыр , тхьамык1агъор , л1эныгъэр къыздехьых.
Гукъао щыт нахь мыш1эми , тэри тикъэралыгъо а тхьамык1агъор зынэсыгъэмэ ащыщ, 1941-рэ илъэсым июным и 22-м а гущы1э гуаор зэхэтхыгъ, къыднэсыгъ. Германиер ош1э- дэмыш1эу къыттебэнагъ. Къэбар гухэк1ыр зэк1эми алъы1эсыгъ. Зы унагъо мы тхьамык1агъом рэхьатэу къыгъэнагъэп. Ц1ыф лъэпкъ зэфэшъхьафэу исыр зэк1э пыим зэкъотэу пэуцугъэх.
Тэ тинасып къыхьыгъ ык1и мамыр къэралыгъом тыщэпсэу. Ау а мамырныгъэм икъыдэхын мак1эп ц1ыфэу хэлэжьагъэр, фэхыгъэхэри бэдэд. Заом икъэбар тэ тхылъхэмк1э ык1и фильмэхэмк1э тэш1э. Рассказхэу , повестхэу, романхэу титхак1омэ атхыгъэхэм тяджэзэ, л1ыгъэ зезыхьэгъэ л1ыхъужъхэм нэ1уасэ тафэхъу. Ахэмэ къинэу алъэгъугъэр, тэ тынэмэ къак1эуцо, зыхэтэш1э. Адыгэ лъэпкъым ишъэо к1асэхэу: Ш1уц1э Абубэчыр, Къош Алый , Андрыхъое Хъусен ык1и нэмык1хэр пыим пхъашэу пэуцугъэх. Щтэр амыш1эу , псэемыблэжьэу заом пэ1ууцуагъэх.Ныбжьык1э дэдэхэу ахэр мы тхьамык1агъом хиубытагъэх.Ау щыт нахь мыш1эми алъэк1 къагъэнагъэп, апсэ агъэт1ылъыфэ пыим езэуагъэх.Заом къыхьыгъэ тхьамык1агъор хэти щыгъупшэщтэп. Л1ыхъужъэу зыпсэ зыгъэт1ылъыгъэхэр, тэ ренэу тыгу илъыщтых.
Маим и 9-м гъэтхапэм идэхэгъум тек1оныгъэм и Мафэ хэтэугъэнэфык1ы.Л1ыхъужъхэм ягугъу тэш1ы, уасэ афэтэш1ы.
Тэ тызщыпсэурэ Республиэу Адыгеир тидзэхэм 1943- рэ илъэсым мэзаем 18-м шъхьафит аш1ыгъ. А хъугъэ-ш1агъэри лъэшэу тэгъэлъап1э. Зэо лъэхъанхэм къык1оц1 Адыгеим иц1ыфхэм ащыщхэу мин пш1ык1утфым ехъу ( ахэмэ ащыщэу минипш1ым ехъу адыгэхэу) орденхэмрэ медальхэмрэ къафагъэшъошагъэу щыт. Аужрэ илъэсхэм тиреспубликэ къыщыдагъэк1ыгъ « Ш1эжь тхылъыр».Ащ дэт 30543 лъэкъуац1эу, Адыгеим щыщхэу, заом хэк1одагъэу.
Хэтрэ ц1ыфи силъэ1у фэсэгъэхьы тидунай заор къыщемыжьэнэу. Ошъогур къабзэу , уцыр къашхъоу, дунаир мамырэу тыпсэунэу тыфэжъугъэбан!
метки: Срибийщ, Срителъхьэщ, Мамырыгъэм, Хуемыiэ, Цiыхухэм, Куэдым, Гъащiэ, Ситмэ
Поделитесь с коллегами:
Дэ дыкъэзыхъуреихь псори ди Хэку дахащэращ. Дэ Хэкум худиIэ лъагъуныгъэр дызэрыцIыкIу лъандэрэ къытхалъхьащ ди адэ-анэм, ди егъэджакIуэхэм.
Аддэ, зы зэман гуэрым Каспий тенджызымрэ Тенджыз ФIыцIэмрэ я зэхуаку дэлъ щIыналъэм зылI и быну, лъэпкъ пщыкIутIу зэхэт ди адыгэхэр щыпсэугъащ, лажьэрэ шхэжу, я щхьэхуитыныгъэр яхъумэжу. Адыгэхэр зэикI зауэ-банэкIэ зэралъэфэлIа мылъкукIэ, е нэгъуэщI лъэпкъ гъэру яубыдрэ игъэпщылIу абы и пщIэнтIэпскIэ псэуакъым. АтIэ ахэм гъавэ хасэт, Iэщ ягъэхъут, жыг, хадэхэм елэжьхэт, я гуащIэ къабзэ, хьэлэлкIэ псэужхэт. Ахэм я щхьэм пщIэ хуащIу, пагагъэр я бэу, лIыгъэрэ хахуагъэрэкIэ, пэжыгъэкIэ дуней псом цIэрыIуэ щыхъуахэу дунейм тетахэщ. Адыгэхэр тэтэр хъанми, урыс пащтыхьми лъэгуажьэмыщхьэу ягъэувыфакъым, куэдым я хэкур ирагъэбгынами.
Ди адыгэ лъэпкъым зэхэтыкIэ дахэ яIэт. Дэтхэнэ цIыхуми и хэкум нэхъапэ иIэкъым, уеблэмэ и гъащIэм япэ ирегъэщ.
Cи хэкууэ дыщэ губгъуэ,
ГъащIэщIэм и епэр!
Кавказым и щIы фIыгъуэ,
Уи теплъэм IэфI ещI псэр!
Си Хэку дыщэ! Сыту фIыщэу услъагъурэ! Сэ къысщохъу и Хэкум зи псэр хуемыIэ щымыIэу. Дэ ди Хэкум ис лъэпкъ псори фIыуэ зэролъагъу икIи зэдэIэпыкъуу зэдопсэу. Ди Хэкум бий бзаджэхэр къыщытеуам цIыху псори, зым хуэдэу, къызэщIэтэджащ, я Хэкур яхъумэжыну, икIи кърагъэлащ ди щхьэхуитыныгъэр.
Сыт хуэдэ Iуэху яужь симытми, зэпымыууэ согупсыс, си къарум къызэрихькIэ си Хэкум къулыкъу зэрыхуэсщIэным. Хэкум къулыкъу хуащIэмэ, мамырыгъэм хуэлажьэу арщ. Мамырыгъэр ди дежкIэ гъащIэ насыпыфIэщ. Дэ дыхуейщ ди цiыхухэм я гъащiэ насыпыфIэр махуэ къэс нэхъри нэхъыфI, нэхъ тынш, нэхъ хъуэпсэгъуэ хъуну. Аращ къулыкъу зыщIэхэр псэемыблэжу щIыхущIэкъур къэралу щыIэр я нэхъ лъэщу щыт ди Хэкур нэхъри нэхъ лъэщыж зэрыхъуным. Къулыкъу зыщIэ куэдым я гъащIэр лIыхъужьыгъэ хэлъу Хэкум
22 стр., 10815 слов
КЪЭЖЭР ХЬЭМИД УЭРЭД ЩIАУСЫР Литературэ портретхэр НАЛШЫК «ЭЛЬБРУС» …
… нэхърэ нэхъ Iэзэу абы тетхыхьар игъуэ нэмысу дунейм ехыжа Сокъур Мусэрбийщ. Тхьэгъэзит Зубер и творчствэр ди Хэкум щызэлъащIысам, … щытхъу псалъэ гуапэхэр. Тхьэгъэзит Зубер и творчествэр ди лъэпкъ литературэм и тхыдэм зэрыхыхьэрэ куэд щIащ. Абы и тхыгъэ нэхъыфIхэр хрестоматием … Иджырейри, КъэкIуэнури зыуэ щызэхэжабзэж Зэманыр, – а псори щызэхэхуэж «тенджызыр» дахэ къудейтэкъым. Ар икIи абрагъуэт. …
папщIэ ят. Хуей хъууэ щытмэ, сыхьэзырщ си Хэку лъапIэм папщIэ си псэр стыну.
Ди Хэкум дыхуэпэжу дунейм дытетын хуейщ.
Сэ сынасыпыфIэу зызолъытэж, сыту жыпIэмэ си Хэку лъапIэм сисыжщи. Зи Хэку имысыж цIыхур тхьэмыщкIэщ. И Хэкум зи псэр хуемыIэ щыIэкъым. Хэкум и джэ макъыр зылъэмыIэси дунейм теткъым. А псалъэхэр дэ хамэ къэралхэм ипхъыхьа ди лъэпкъэгъухэм я щапхъэкIэ жыдоIэф. Адэжьхэм я псэр зыщыхуарзэ хэкужьым къэмыкIуэным щIэмыхъуэпс хэхэсу псэу ди дэлъхухэм, шыпхъухэм зэрахэмытыр хьэкъщ. Адыгэхэр дэнэ хэку къыщымыхутами, зэрыадыгэу къэнэжын хуейщ. Дэнэ щIыпIэ щымыпсэухэми ди адыгэбзэр, ди хабзэр, нэмысыр яхъумэжын хуейщ. Сэ согугъэ, си лъэпкъ уардэ, зэгуэрым адыгэ псори зэрыгъуэтыжыну.
Хырехъуэ махуэ къэс ди мылъкум, ди Хэкум, цIыхухэм зраужь!
Адыгэ уафэ,
Адыгэ щIылъэ,
Уэгум сихьамэ,
щIылъэр си плъапIэщ.
Адыгэ уафэ,
Адыгэ щIылъэ,
Уи лъахэм ситмэ,
Дунейм сытеткъэ.
Уи къалэ щхьиблым
Зыкърагъэщхьу,
Вагъуэзэщиблыр
жэщкIэ зэщIоблэ.
А блым еянэу,
Нэхъ ябжьэфIэкIыу
Си гурыфIыгъуэр
Адыгэ хэкукъэ.
Уи нэр зыдэплъэм
Уи лъэр лъоIэсыр.
Къырым илъ дани
УлъэIэсакъэ.
Адыгэ уафэ,
Адыгэ щIылъэ,
Уи лъахэм ситмэ,
Дунейм сытеткъэ.
