Сочинение си нанэ дыщэ

Скачать:

«Анэ,уэ пхуэдэ

теткъым дунейм!»

^{Мурадыр:}

1. Анэхэм теухуауэ адыгэ усак1уэхэм ятха усэхэм
   щыгъуазэ щ1ын.

2. Усэхэм анэм и1э пщ1эр, нэмысыр, гуапагъэр,
   дахагъэр, гу щабагъэр къызэрыщыгъэлъэгъуам,
   езы усак1уэхэм ф1ы лъагъуныгъэк1э анэхэм
   зэрыхуэусэм к1элъыгъэплъын..

3. Удихьэхыу, гум дыхьэу къеджэфу егъэсэн.

1. Анэхэмрэ бынхэмрэ я зэхущытык1эр мы усэхэм
   къызэрыщагъэлъэгъуам тегъэпсэлъыхьурэ
   усэхэр зэпкърегъэхын, я бзэм зегъэужьын, я
   зэхэщ1ык1ым хэгъэхъуэн.

5.Анэхэм хуа1э щытык1эм еплъык1эщ1э,
бгъэдыхьэк1эщ1э егъэгъуэтьн. Пщ1э хуащ1у,
къыхуащ1эр къагуры1уэрэ анэ нэмысыр
яхъумэжыфу сэнымк1э лэжьыгъэ егъэк1уэк1ын.

Фыкъытхуеблагъэ ди хьэщ1э лъап1эхэ!

Ф1эхъус апщийхэ, ди лъэпкъэгъу лъап1эхэу ди псэм и щ1асэхэ!

Лъэпкъым и тыгъэ нэхъыф1хэм щыщу нобэми къэгъуэгурык1уэ адыгэ усыгъэхэр, хъыбарыжьхэр, хъуэхъухэр тыгъэ фхудощ1.

Адыгэм и насыпым ф1ык1э зыкъыдигъэзэну,

Лъэпкъ хабзэхэм утыкур яубыдыжыну,

Анэдэлъхубзэ дахэр мыувы1эу бзэрэбзэну.

Щ1эблъэр ф1ымрэ гуапэмрэ хуэушэу,

Ипэк1э плъэуэ псэуну дыщыгугъыу нобэрей ди зэ1ущ1эр къызэ1удох,

Нэхъыф1ыр къык1элъык1уэну фыдогъэгугъэ!

Егъ. Дэ нобэ фэдгъэлъэгъунущ зы классщ1ыб лэжьыгъэ, ар зытеухуари ди анэ лъап1эхэрщ. Абы и гугъу тщ1ын хуей щ1эхъуам и щхьэусыгъуэри мыращ: Анэмрэ бынымрэ я зэхуакум дэлъын хуей хуабагъэр, пщ1эр, нэмысыр ди зэманым т1эк1у нэхъ къелъэхъшэхауэ зэрыщытырщ. А ныкъусэныгъэрхэр тлъэгъужын, къэмыгъэхъун папщ1эщ псори зыхуэдунэт1ар.

Ди ехъул1эныгъэхэри флъэгъунщ, ди ныкъусэныгъэхэри къыджеф1энщ.

Егъ. Анэ, сыту псалъэшхуэ ар. Анэ псалъэр щыжып1эк1э гущ1эр егъэп1ейтей. Анэ зимы1эм гу1эр и махуэщ, ауэ жи1акъым ар пасэрейм. А псалъэхэм урагъэгупсысыж 1эщабэ-1ущабэу, хуэсакъыу анэхэр хъумэн зэрыхуейр.

Едж. Анэр дунейм и дыгъэщ.

Анэр дунейм и мазэщ.

Анэр дунейм и жылэщ.

Егъ. А псалъэхэм купщ1эшхуэ хэлъщ, арауи жып1э хъунущ ц1ыху гъащ1эр пызыщэр.

Девгъэгупсысыжыт псори, зэгуэр и анэ хэт и жагъуэ ищ1ами хэт игу хигъэщ1ами. Анэхэм я гур махэщ, анэхэм я гур п1ащ1эщ. Ахэм я макъ унэм щ1эмытмэ абы нэхърэ нэхъ 1ей сыт щы1э мы дунейм. Девгъэда1уэт анэм и макъыр къызэрытщыхъум.

Едж. «Анэм и макъыр».

Анэм и макъыр щысхуэбзэрабзэк1э,

Къысф1ощ1 си Хэкур къэзгъуэтыжа.

Жызмы1эфыни анэдэлъхубзэк1э

Къысщохъур зыри къэмынэжа.

Анэм и макъыр щысхуэбзэрабзэк1э,

Бзухэм я усэр сф1ощ1 ефэгъуэк1.

Гъащ1э, зыгуэрк1э укъысхуэупсэмэ,

Анэм и макъым сыпомыгъэк1. .

Анэм и макъыр псэм дощ1эращ1э,

Анэм и псалъэм гур егъэин.

Анэм и макъым тынш ещ1 си гъащ1эр

Къару къысхелъхьэ, сещ1ыр нэхъ ин.

Егъ. Анэ псалъэр щыжып1эк1э гущ1эм зыкъыдегъазэ. Абы быным хуи1э лъагъуныгъэм к1э и1экъым, сытым дежи быныр балигъ хъуами, ар сабийщ анэм дежк1э, и гур хуэмыгъуэщ жэщи махуи, мы дуней псом тету п1эрэ адэ-анэм хуэдэу псэ къабзэ гу хьэлэлрэ зи1э нэгъуэщ1 ц1ыху! Ялъэк1амэ, быным и зы щхьэц налъэ хагъэхунтэкъым. Дэк1амэ, къыдэмыхьэжын къаф1ощ1ыр, жьы къепщамэ, ирихьэжьэнк1э шынэу мэпсэу. Нэгъуэщ1у жып1эмэ, анэм и гур сытым дежи быным и гъусэщ, аращ анэр нэм щ1ыхуагъадэри, абы и щыхьэтщ мы усэр.

Едж. Гъащ1эр ехь

И быным тегужьеик1ауэ:

Жьыр къепщамэ

Ф1ощ1 ирихьэжьэн.

Къытехъуам уэлбанэ,

Унэм ар щ1эк1ауэ,

Псыдзэм ихьын ф1эщ1у

Ныпежьэнщ.

Химыгъэхьэ жэщым,

Химыгъэхьэ щ1ы1эм-

Ф1ощ1ыр псоми

Зыгуэр къращ1эн…

Дыгъэ закъуэрщ анэм

Дзыхь зыхуищ1у щы1эр

А т1ум зэщхьщи аращ

Я хьэл-щэн.

Егъ. Анэ лъагъуныгъэм к1э имы1э, пэжыр жып1эм куэд 1ей ар хуэмей, илъагъу закъуэу щытмэ бынхэм я гуф1эгъуэ, къыхуащ1эну псори къыхуащ1ащ « Анэр бынхэм сытк1э ящыгугърэ?»

Анэр быным сытк1э ящыгугърэ?

Жыс1энщ пэжи куэд 1ей ар хуэмей

Илъагъу закъуэу щытмэ бын гуф1эгъуэ,

Къыщохъу абы дуней ф1ыгъуэр ей.

Я нэщ1эбжьэ бынхэм имылъагъумэ

Плъыжь дэмыхъумэ псэк1э къигъэщ1ам

И жьы хъугъуэм ф1ыуэ т1эк1у къалъагъумэ

Къыхуащ1ыну псори къыхуащ1ащ.

Куэд хуей анэр?

И пхъум и 1эф1ыгъэ

Къуэ гулъытэ, 1эф1агъ т1эк1ущ зыхуейр.

Дунейм щехыж махуэм къуэм и л1ыгъэ,

Пхъум и гъыбзэ и нэпс – ар къудейщ.

Егъ. Емызэшыж ди анэхэр нэху мыщу къотэдж. Унагъуэм 1уэхуу илъыр ящ1эр, ауэ дэ къытщохъур абыхэм я къарум хэмыщ1у. Дахущывгъэсакъыт псори анэхэм, дащывгъэсхьыт ахэм я къарум.

Укъотэджри к1ыф1зэхэту,

Къыбошыр жэмыр,

Бжэ1упэр уопхъэнк1.

Ужьыщ1эу, уеблэм,

Пхъэ щыпкъути щы1эу

Ет1ысэхыншэу

Махуэ псор йохьэк1.

Пщыхьэщхьэ хъуами

1уэху щы1эр мащ1э?

Уи 1ит1 мыувы1эу

Сыхелъафэр жейм.

Си шхы1эн к1апэр

Сакъыу схущ1эбупщ1эу,

Сыкъызэщоур

Жэщ ныкъуэм деж.

Зыщыбгъэпсэхур, мамэ,

Сытым деж?

Егъ. Гъащ1э щыхъук1э, 1эджэми дыхуозэ, 1эджи щыдолъагъу, щызэхыдох, псалъэ гуапи псалъэ жагъуи. Щы1эу п1эрэ адэ-анэр 1эф1у зымылъагъу е абыхэм я гумм ежэл1эн псалъэ жагъуэ езыпжсыфын бын? ! Хьэуэ, щы1эн хуейкъым апхуэдэ! Гупсыси псалъэ, зыплъыхьи т1ыс щ1ыжа1эри аращ. Демыгупсысу жыт1а псалъэ жагъуэр анэм и гум зэреуэр,ар абы зэрызэхищ1эр къыдегъащ1э мы усэм.

«Псалъэ жагъуэ».

Зэгуэрым семыгупсысу

Зы псалъэ къызжьэдэк1ат

Ар мамэ игущ1эм нэсри

И нэпсхэр къыщ1игъэк1ат.

К1иякъым мамэ схуэшхыдэу

Зы псалъи къызжимы1ат

И 1элъэщ1 к1апэм щэху дыдэу

И нэпсхэр к1уэц1игъэпщк1уат.

А нап1эзып1эм си псалъэм

Сык1элъыпхъуэнут слъэк1ам,

Ауэ шэм хуэдэкъэ псалъэр-

Къимыгъэзэж п1эщ1эк1ам.

Сымыщ1эу сщ1энур, сыхэплъэу

Сэ махуэ псор есхьэк1ат

Мамэ и жагъуэ хъун псалъэ

Щхьэ си жьэм къыжьэдэк1а?

Сэ шыгъушыпсыт1эм сыхэлъу

Жэщ к1ыхьри езгъэк1уэк1ат

Зи псэм щыщ хъуауэ къысхэлъым

Сэ дауэ сегуэуэк1а?

Анэгухэм нэхърэ нэхъ п1ащ1э,

Нэхъ махэ умыгъуэтын,

Зы мыхьэнэншэу къыпф1эщ1ри

Яхуохъур ахэм удын.

Дахущывгъэт нэхъ гумащ1эу

Анэхэм дахуэвгъэсакъ,

Сэ псалъэ жагъуэ жыс1ар зэ

Зезгъэ1этамэ си макъ

Тенауэ, къупщхьэ къысф1эщ1у,

Иджыри телъщ си тэмакъ

Вед: Анэр сабийм и чэнджэщак1уэщ, гъащ1э гъуэгу пэжым и гъэлъэгъуак1уэщ.

Си псэм хуэдэу сэ си анэ,

Уэр нэхъыф1 дунейм темыт.

Псынэ дахэу уи псэр къабзэщ

Уи гур дыгъэу къысщхьэщытщ.

Щхьэфэм уи 1эр къыдыболъэ,

Къызжыбо1эр псалъэ 1эф1.

Тхьэм уи гъащ1эу къэбгъэщ1ынур

Насып защ1эу пхуиугъэпс.

Сэ сода1уэ уи чэнджэщым

Узохьэл1э си щэху куэд.

Гук1э жыс1эу махуи жэщи

Пхузоусыр сэ уэрэд.

Егъ. Анэм и быным лей къытримыгъэхьэн, ихъумэн папщ1э маф1э лыгъэм хыхьэфынущ, хуей хъуми и псэр итыфынущ. Абы быным хуимыщ1эн ф1ыгъуэ телъкъым мы дунейшхуэм, ауэ ахэр зэхэзмыщ1ык1 бынхэри щыкуэдщ мы гъащ1эм, абы и щыхьэтщ иджыпсту фэдгъэлъагъуну пычыгъуэр.

Сценкэ гъэлъэгъуэн.

Авт. И щхьэгъусэр дунейм ехыжауэ зы фызабэ гуэр псэурт. Абы зы къуэ ц1ык1у закъуэ ф1 эк1 и1этэкъым. Арат абы мы дуней дахэшхуэм гурыф1ыгъуэу щилъагъуну и1эххэри! Зы гъэмахуэ пщыхьэщхьэ гуэрым мыпхуэдэу къэхъуащ. Анэр и къуэ закъуэм зыкъомрэ бгъэдэта нэужь:

Анэ: Иджы, си дуней нэху, дыгъэгъуэлъыж! Мы дуней нэхушхуэм алыхьым гу щыуигъахуэ!

Теуэ макъ.

Псэхэх: Уи хъуэпсап1эр къохъул1энукъым , анэ насыпыншэ!

Анэ: Ухэт уэ?

Псэхэх: Сэ сы-Псэхэхщ! – Уи къуэ закъуэм и псэр хэсхыну сыкъэк1уащ.

Анэ: Кхъы1э, псэхэх, си нит1ыр ищ1и хьэфизу дунейм сыкъытенэ! Си тхьэк1умит1ыр с1ыхи дэгу сагъроуэ дунейм сытеут1ыпщхьэж! Ауэ си къуэ закъуэм и псэр хыумых! Щхьэщэ пхузощ1- гущ1эгъу къысхуэщ1!

Псэхэх: Хьэуэ. Ар зэрыпхуэсщ1эн ф1ыгъуэ щы1экъым.

Анэ: Кхъы1э, псэхэх, иджыри зы тхьэмахуэ закъуэ п1алъэу къызэтыж. Зы тхьэмахуэ закъуэк1э си щ1алэ ц1ык1ур сыгъэлъэгъуж.

Псэхэх: Ирехъу апхуэдэу, анэ насыпыншэ!

Анэ: Нак1уэ, си щ1алэ, мы бгъуэнщ1агъыжьым дыщ1эт1ысхьэмэ,псэхэх угъурсызым ды1эщ1эк1ауэ къэплъытэ хъунущ.

Псэхэх: Ущоуэ, анэ насыпыншэ!

Анэ: Ухэт уэ?

Псэхэх: Сэ сы-псэхэхщ! Уэста п1алъэр къэсати, уи щ1алэ закъуэм и псэр хэсхыну сыкъэк1уащ.

Анэ: Кхъы1э, Псэхэх, хьэфизи сыщ1, дэгуи сыщ1, бзагуи сыщ1! А псом нэмыщ1к1э, япэ щ1ык1э сэ си псэр хэх, ауэ си щ1алэ ц1ык1у закъуэм и псэр хэпхауэ сумыгъэлъагъу!

Псэхэх: Хьэуэ. Ар зэрыпхуэсщ1эн ф1ыгъуэ щы1экъым.

Анэ: Кхъы1э, Псэхэх, иджыри зы тхьэмахуэ закъуэ п1алъэу къызэтыж. Зы тхьэмахуэ закъуэ си щ1алэ ц1ык1ур сыгъэлъэгъуж.

Псэхэх: Ирехъу апхуэдэу, анэ насыпыншэ!

Анэ: Нак1уэ, си щ1алэ, тэхъуанэр быдэу гъэжащ, абы жьы дэхуп1и, псы дыхьэп1и, нэху дэдзып1и и1экъым, абы дисмэ псэхэх угъурсызым ды1эщ1эк1ауэ къэплъытэ хъунущ!

Псэхэх: Ущоуэ, анэ насыпыншэ!

Анэ: Ухэт уэ?

Псэхэх: Сэ сы-псэхэхщ!Ещанэу Уэста п1алъэр къэсати, уи щ1алэ закъуэм и псэр хэсхыну сыкъэк1уащ.

Анэ: Кхъы1э псэхэх, хьэфизи сыщ1, бзагуи сыщ1! А псом нэмыщ1к1э, япэ щ1ык1э сэ си псэр хэх, ауэ си щ1алэ ц1ык1у закъуэм и псэр хэпхауэ сумыгъэлъагъу!

Псэхэх: Еуей. Сыту 1ейщэу дзыхэ сыкъэпщ1а, анэ насыпыншэ, уэ к1уэж, уи щ1алэм сэ зы лъэ1у хузи1эщи ар жес1энущ.

Псэхэх: Иджы си щ1алэ уэ къэда1уэ, уи анэ тхьэмыщк1эм и ф1ыгъэк1э уи псэр хэсхыну сэ къэзгъэнащ, ауэ зы лъэ1у пхузи1эщ, к1уэжи уи анэм и гур къысхуэхь. Махуищыр п1алъэу сэ узотыр.

Авт.: Щ1алэр и шым мэшэсыжыр. И унэм щ1алэм егъэзэж. И 1эгур гушхуэм къегъэнэху. Абдежым ар мэлъэпэрапэ, анэгури щэхуу къопсэлъапэ: «игъэуза си щ1алэ нэху?!»

Анэм быныр зэрилъагъур

Псы ежэхым и к1ыхьагъщ,

Быным анэр зэрилъагъур

Телъ лъэмыжым и к1ыхьагъырщ.

Егъ. Дымыщ1эххэу гъащ1эр мак1уэ, анэхэр нэхъ т1орысэ мэхъу, я нэк1ухэр золъэ, я щхьэцхэм тхъугъэ хедзэ.

Едж.:

Ирожэ гъуэгум п1ащ1эу ди машинэр

Си анэр сщ1ыгъуу док1уэр къалэ жыжьэ

Блолъэтыр жыгхэр, бгыхэр къыдргъанэ

Щ1э щ1эткъым тлъагъухэм къиднэхэм ди ужьым

Машинэм зэми дызэридзэу дехьыр

Хъыринэ дисым ещхьу зэми йощ1э

Иригъэша хъунт мы гъуэгуанэ к1ыхьым

Зеущэхур мамэ, сэ зыкъызегъэщ1ри.

Ар жейм здыхэтым хэщэтык1ырт, къащтэрт,

Абы сэ сеплъырт седэхащ1эу псэк1э:

Си анэ, жей уэ, жей укъыхэмыщту,

Иджыри и1эщ дынэсыным 1эджэ.

Абдежым, сымыщ1эххэу, гу лъызотэ

И щхьэцхэр си анэм зэрытхъуам

И нэк1ум телъ зэлъахэм си нит1ыр

Жы1эмыда1уэу зэуэ сф1ытоплъызэ.

Ар дауэ, гумащ1агъэр къызэлыжу

Сф1эщ1ыжу махуэ къэск1э сыбдэщ1ыгъути

Иджы сыноплъри си гум зефыщ1ыжыр

Пхэлъыж щымы1э уипхъэхащ уэ жьыгъэм.

Апхуэдэу щхьэ ухуа мы дунеижьыр

Гулъытэр къинэу сыт щыгъуи иужьым?

Ячыху лъэбакъуэ хъуурэ тпэ1эщ1э

Хохьэжыр пшэхум ди анэхэр дымыщ1эу.

Ирожэ гъуэгум п1ащ1эу ди машинэр

Сыдэплъу абдежым си нэпсхэр къысф1ыщ1ок1ыр

Сыкъигъэнауэ къызбгъурыс си анэр

Зыщ1ып1э мак1уэ, мак1уэ сэ с1эщ1эк1ыу.

Вед: Гъащ1э зи1эм уахътыи и1эщ, жыжьэ дыплъэурэ ди псэм и гъунэгъу ц1ыхухэр т1эщ1ок1. гъэщ1эгъуэныракъэ, мылъку гуэр тф1эк1уэдамэ, ди гум щ1охьэ, ауэ зэи дегупсысыркъым гъащ1эр зэрызэхэлъ махуэхэр къамыгъэзэжыну зэрыт1эщ1эк1ым. Дэк1уеигъуэ зи1эм ехыжыгъуи къыпэщылъщ, ауэ дэ абы и чэзум дегупсысыфыркъым. Мис апхуэдэурэ зи псалъэхэр хьэуа тхуэхъуа ди анэхэр т1эщ1ок1.

Анэу дунейм ехыжахэм мы уэрэдыр тыгъэ яхудощ1.

Уэрэд къоуэ — Нэхущ Чэрим «си Анэ»

Вед: Ц1ыхур гузэвэгъуэ хэхуэу 1эмалыншэ дыдэу къыщынэм деж, и гур япэ зыхуэжэр анэрщ… И псэм къилъыхъуэр аращ… Фэ гу лъывмытэжагъэнк1и мэхъу, ауэ 1уэхур и нэм щынэсым, фигухэр сэ къызэджащ. Фи псэхэм сыкъышащ …. Анэпсэхэр зэи л1эркъым. Ар бынхэм я гущ1эм щопсэу. Нэрымылъагъуу. Къатемыплъэкъук1ыу.Я ф1ым иригуф1эрэ я 1ейм иригумащ1эу….

Едж.: «Мамэ».

Сыту пасэу жьы ухъуа уэ мамэ,

Сыту пасэу сэ балигъ сыхъуа

Жэщи махуи иджы 1э бдэслъами,

Схуэщ1ыжын сэ щ1алэ уи щхьэ тхъуар?

Сот1ысэх уи гъащ1эм сегупсысуи

Хъуам уи теплъэ къызетыр гухэщ1.

Зэрешам уэ апхуэдизу уи псэр

Си зэрану куэд хэлъу къысф1ощ1.

Дунейм теткъым хунэсауэ анэм

Хуищ1эжыну игу илъ псор зы бын

Ауэ мырщ сэ жыс1эр сигу ит1ани:

Си гулъытэр пасэу уэ пщ1ыгъуамэ,

Щ1эх мыпхуэдэу мамэ умыхъунт.

А гупсысэм сэ иджы сыкъес,

Сыкъес сыкъэсащи уи деж к1асэу

Уэ уи гъащ1эр уохь иджы хэлъ-хэсу

Сэри уи п1э лъапэм мис сытесщ.

Схупыщэну махуэ, сщ1амэ уи гъащ1эм

Уэ си гъащ1эр щхьэузыхь пхуэсщ1ынт

Махуэ къэс иджы сыныпхуоп1ащ1э

Си нэ къик1ыу уэ сынып1уплъэн.

Егъ.: Быным щхьэк1э жэщ-махуэ имы1эу анэр гугъу йохь.

Едж.: Сэр папщ1э жеиншэу

Нэху куэдхэр уэ бгъэщт

Ц1э лейхэр бжыгъэншэу

Уахэдэу къысф1эпщт.

Уи макъыр сэ си псэт

Сигу хуабэ къысхуищ1т

Окопэм сыщисми

Зэхэсхыу къысф1эщ1т

Зауэшхуэм и гъуэгуу

Гъуэгу к1ыхьу сэ ск1уам

Слъэгъуакъым уи нэгум

Гуэк1уагъэк1э тек1уа

Уи нит1ым нэхъ гуапи

Слъэгъуакъым зым ей

Уи шхынхэм нэхъ 1эф1и

Ехакъым си джий

Уи 1ит1у си цейхэр

Зыдыжхэу щытам

Хуэдэ1э дунейм

Сэ сщ1эркъым тетау.

Едж..:

Джэдкъурт зи быным хуэсакъым нэхъей

Стетт сытым щыгъуи уи нэ1э

Бадзэ си нэк1ум тет1ысхьауэ сыжейм

Уи гумм псэхуп1э имы1эт

Ауэ гъатхэпэу щыгъагъэм дунейр

Зыщумыгъэнщ1у гуф1эгъуэм

Хъуауэ дахагъэр уэ уи гумм пык1ыгъуей

Унк1ыф1ыпащ уи нэ вагъуэр

Уи п1эк1э гъащ1эр сэ ф1ыуэ слъагъунщ

Нэзгъэсыжынщ уи 1уэху 1ыхьэр.

«Си псэк1э»уэ укъызэджэу щытам

Анэм и бынырщ и псэр.

Егъ.: Анэм теухуауэ тхыгъэм нэмыщ1и уэрэд куэди щы1эщ абыхэм папщ1э.

(Си анэ — уэрэд) Уэрэдыр къоуэ

1. Къысхуэгуф1эт уэ си анэ

Мазэ нуру пыгуф1ык1

Ей си анэ уезэшамэ

Сэ уэрэдк1э пщхьэщысхынщ.

Ежьу: Ей си анэ, псэм и дамэ

Дамэу стетри уэ аращ

Си уэрэдым и макъамэм

Псэуэ хэслъхьэри уэ аращ

1. Ущыгуф1эм деж си анэ

Си гур уэ къыпщогуф1ык1

Сыхэбгъэлъу щытми данэ

Уэ уи 1эпл1эр йохуэбэк1

Ежьу: Ей си анэ, псэм и дамэ

Дамэу стетри уэ аращ

Си уэрэдым и макъамэм

Псэуэ хэслъхьэри уэ аращ

1. 1ейуэ щы1экъым зы ани

Я нэхъ дахэри аращ

Сахэдэжми сэ ит1ани

Къахэсхынури уэращ.

Ежьу: Ей си анэ, псэм и дамэ

Дамэу стетри уэ аращ

Си уэрэдым и макъамэм

Псэуэ хэслъхьэри уэ аращ

Егъ.: Иджыри къыздэсым зи гугъу тщ1а анэхэм, пхуэмы1уэтэн хуэдиз я ф1агъщ, ц1ыху псори фэк1э зэрызэмыщхьым хуэдэу анэ псоми я гур зэхуэдэкъым, щы1экъэ анэ зи гур мып1ейтей, къыхэмыщтык1, абыхэм папщ1эщ мы усэр.

Едж.:

Сэ ухэту щытми узмыц1ыху,

Ауэ сощ1э шэч къытезмыхьэхэу

Пщ1ам иужьк1э, уигу щ1эмыузыжу,

Пхуэмыфащэ пхужа1эну – ц1ыхущ.

Пхуэдэ гуэрхэм япэм я хъыбар

Зэхэсхати, сигу щ1ыхьащ жагъуащэу

Нывжес1эну иджы сигу илъу хъуар

Зэрыфхэтыр нэмыплъ къывэзгъащ1эу.

Хамэ унэм къыщ1эбна сабийр

Къыпк1элъыгът зэхэпхыу, зиук1ыжу,

И 1э ц1ык1ухэр гужьейуэ

Аф1эк1а и макъ къыщимык1ыжым.

Гъырт сабийр пф1эщ1ыу зэгуэуд

Сымаджэщыр щубгынэм уп1ащ1эу

Сабийншэм анэ гъащ1эр нэдщ,

Уц1ыхубзт, арат ар зэхыумыщ1эу?

Зэхэпх хъумэ сабийхэм я гъы макъ

Укъэск1энкъэ, гъыр ууей къыпф1эщ1у?

Е ц1ык1у джэгу ущрихьэл1эм Дей

Ублэк1ыну уигу зимыфыщ1ыжу?

Ухуэмейми зык1и си чэнджэщ

1эф1 щ1элъыжкъым уэ къыппэплъэ гъащ1эм

Ухуэп1ащ1эу къэблэгъэным жэщ

Епхьэк1ынщ ущ1ыгъуу узы1ущ1эм.

Хьэуэ, къэплъыхъуэжу уи насып

Щ1ым иджыри зыщыбгъэдахэну?

Зи сабийр зэгуэр зыщ1ам 1эщ1ыб, Семыхъуапсэ уэ къыдэпхьэхыыум.

Сщ1ырэ пэт сэ иджыпсту уи гугьу Къэк1ыжащ сигу си анэ гумащ1эр

Си анэ дыщэм сэ къысхурегьэгьу

Пщ1ыгъуу и ц1эр къызэрис1уэм папщ1э.

Къытхуэсакъыу ди анэхэм дап1ащ,

Щ1ы1и жьыбгъи къыдамыгъэуэк1ыу

Щымэжал1и езыхэр къэхъуащ

Шхын нэхъыф1хэр тхузэрагъэт1ылъэк1ыу

«Си псэ, си насып» — къытхужа1энт, Уэрыншауэ гъащ1э сэ симы1э»

Хьэуэ, бгъуэтыжынкъым уэ насып,

Ар иук1ыжащ зэгуэрым уи 1эм.

Уи сабийрщи и нэпс гъущыжынщ, Хыф1эбдзами ар зейншэ къабзэу

Зи1эм анэ иримыгъэхъуапсэу

Зыхуей хуэзэу Хэкум ип1ыжынщ.

Быну тетым я ц1эк1э дунейм

Анэу щы1эм ягу сыкъипсэлъык1ыу

Сэ узох нэлатым я нэхъ 1ейр Зэрысхузэф1эк1к1э узгъэик1эу.

Егъ.: Анэм теухуауэ зы тхыгъэ нэхъ мыхъуми зи 1эдакъэ къыщ1эмык1а

тхак1уэ щы1экъым жып1эми ущыуэну си гугьэкъым. Анэ псалъэр алыхь-талэм и тыгъэ нэхъыф1хэм щыщу жып1э хъунущ, арауи къыщ1эк1ынщ мыпхуэдэ псалъэжьхэри хъыбархэри щ1ыщы1эр:

Едж.: Анэ бгъафэрэ хъурыфэ джэдыгурэ.

Едж.: Анэ зимы1эм гу1эр и махуэщ.

Анэр нэщи, адэр лъэпкъщ.

Анэм и быным хуищ1эр ф1эмащ1эщ.

Анэм къуипэсыр гунэсщ

Анэм къуитыр 1эф1щ.

Быныр нэм и хъуахуэщ.

Анэм и щапхъэр пхъум и бзыпхъэщ.

Анэнэп1сыр уэсым нэхърэ нэхъ щ1ы1эщ.

Бзаджэр уи пэшэгъумэ, уи анэ мыгъуэ хъунщ.

Анэнэп1эсрэ гупк1э т1ысып1эрэ.

Сабийм адэ имы1эжмэ, зеиншэкъым, анэ имы1эжмэ, зеиншэщ.

Едж.: Зи анэ-адэр жьы хъуа нэужь еплъыжыну хуэмейхэм щхьэк1э сэ хъыбар

гуэрым седжащи сыхуейт къыжыс1эжыну. Зы ц1ыхубз гуэрым и гъащ1эр фызабэу зы къуэ ип1ат. Къуэр балигъ хъури, абы щхьэгъусэ къригъэшащ. Мыгувэу унагъуэм щ1алэ ц1ык1у ягъуэтащ. Зэманыр к1уэрт, къуэрылъху ц1ык1ур 1ыхьэ лейм ик1ауэ илъагъурт анэшхуэм, щ1алэ ц1ык1уми нанэ зэхилъхьэ щы1этэкъым

Ауэ зы махуэ гуэрым нысэр къыщ1ыхьэжауэ нанэ и хьэпшыпхэр
зэщ1икъуэрт, щхьэнтэ уэншэкухэр зэк1уэц1илъхьэрт. Къуэрылъху ц1ык1ум
1уэхур зы1утыр къыгурымы1уауэ къижыхьырт. Щимыгъэпсэухэм абы анэр
къыщ1эк1иери жи1ащ: «Нанэ жьы хъуахэр щап1ыж унэм» — зэришэр. Абы
щ1эк1ар къыщ1ыхьэжыху, щ1алэ ц1ык1ум щхьэнтэмрэ уэншэкумрэ
зэк1уэц1илъэфащ, уэншэкур т1ууэ зэпиупщ1ащ. Анэ п1ащ1эу къыщ1элъэдэжар къэу1эбжьауэ щ1эупщ1ащ: «Мыр сыт?» — сабийм жэуап къитащ: «Иныкъуэр ууейщ, мамэ, нанэ ещхьу жьы ухъуауэ ущысшэк1э уэри уэншэку ухуейщ» жи1ащ щ1алэ ц1ык1ум.

Егь.: Анэм и 1эм ищ1 псори щ1эщыгъуэщ, абыхэм я 1эхэм дыщэ къапощэщ. Ёдж.: 1. Жа1эр мамэ и 1эм

Дыщэ къыпыщэщу

Абы зыгуэр щищ1эм

Соплъ зыщызмыгъэнщ1ыу.

1. Ар хэмыхьэм 1уэхум

Жа1эри хэмыщ1у

Щы1экъым зы закъуи

Ар зьпэмылъэщу.

1. Мамэ дахэ, уи 1эм псори лъок1

Ахэм я щэбагъым ещхьщ уи 1эпл1эм

Мамэ дахэ, уи 1эм псори лъок1,

Ахэм я хуэбагъыр ещхыц у и нит1ым.

1. Жа1эр мамэ и 1эм Дыщэ къыпыщэщу

Абы ещ1эр псори

И къалэн къыф1эщ1у.

5. Щыскъым ар 1уэху хъуамэ
Зэик] епэщэщу
Зэф1игъэщ1у ахэр

Езым еим щымыщу.

1. Жа1эр мамэ и 1эм

Дыщэ къыпыщэщу,

Сак1элъоплъыр ахэм

Сэ защызмыгъэнщ1у.

7.Ауэ си ф1эщ хъуркъым,

Сэ абы зезгъапщэм,

Си 1э ц1ык1ухэр мамэ

И 1эхэм щымыщу.

Егъ.: Анэм и быныр балигъ хъуа нэужьк1эщ, ар тыншып1э щихуэр, ауэ абы щыгъуи абы и гур сабыркъым, зы мэскъалри и гум йожал1э.

Едж.:«Сн анэ»

1. Уэ тыншып1э ущихуапхъэщ нобэ,

Уэ тыншып1э щыбгъуэтын зэманщ, Пхузэф1эк1ыу зыри къэбгъэнакъым,

Уэ уи бынхэм тхуэблэжьыну 1уэху ин.

2.Дыхэпшащ гъащ1эм нэхъ гъуэгу 1ущк1э

Гугьуехь псори уи бгым ибгъэхуащ.

Хъунщ тхуэпщ1ар, зыгъэпсэху ди анэ,

У и къалэныр ек1уу бгъэзэщ1ащ.

1. Ауэ мис, ит1ани усабыркъым,

Дысабийуэ къытк1элъывожыхь.

Нэхъ гугъуехь ихуэрщ узигьусэр,

Дэр щхьэк1э уи гум ину телъщ бэлыхь.

1. Жи1эт, дауэ апхуэдизу л1ыгъэ Зэбгъэгъуэтыжыфу уи насып къихьа,

Дауи, пэжу къэплъхуа бынхэракъэ Насыпыф1эу гьащ1эр щ1епхьэк1ар.

Едж.: «Анэм и псалъэ»

Зи узыр сипкък1э зыхуэзгъэву,

Щыгу1эм гу сызыхуэхъун,

Уэращ сэ гъащ1эр схуэзыгъэф1ыр,

Си щ1алэу гу щысхуэху слъагъун, Ажалк1э си япэ уимыщ закъуи, Щымы1э уэ пхуэзмышэчын,

Си 1э лъэныкъуэр пыбупщ1ами, Къэнамк1э 1эпл1э уэсшэк1ынщ.

Едж.: Куэдрэ тхурепсэу ди анэхэр, ди япэ куэдрэ тхьэм анэхэр иригъэт, яхуэтщ1ыфу анэхэм дэ гулъытэ нэс. Ди насыпщ ди анэхэр тхуэпсэумэ. Ди насыпщ, ди анэхэр дунеягък1и ахърэтк1и къытхуэаразымэ.

Едж.: «Анэм»

Анэм еп1 и быныр хуэсакъыпэу

Гъащ1эу и1эр хуещ1ыр щхьэузыхь

И псэм япэ быныр ф1энэхъапэу

Г’ъащ1эм и бэракъыу сабийр ехь.

Ди насыпщ ди анэр тхуэпсэуху,

Ди делагък1э имылъагъумэ гуауэ нэпс

Ди насыпщ бын щапхъэу ды1умахуэу

Анэм хуэтщ1ыжыфмэ дэ гулъытэ нэс.

Ди насыпщ т1эунейрэ, ди лэжьыгьэм

Анэм игу хуэзагьэу ц1ыху дыхъуам

Ди насыпщ мардэншэу дэ ди гъащ1эр

Анэм къабыл ищ1у дэ къытщыхъуам Дунеягъэ 1эф1к1и ахърэтк1и

Сыпхуэаразыщ си щ1алэ гурэ псэк1э

Егъ.: Анэм теухуауэ усэ зэхэзылъхьи ди еджак1уэхэ

Едж.: «Анэ» «Сабий гъыбзэ»(къеджэр Жьэк1эмыхъу Марьянэщ)

Анэм и куэщ1ым уилъым

Нэхъыф1 щымы1эу солъытэ,

Анэм и 1эр уи щхьэм къыдилъэм

У и гур хэхъуэу къыпщохъур.

Анэм къуит хуабэр

Дэни щылъыхъуэ бгъуэтынкъым а хуабэр,

Ухуейм дэпхуэдэуи жы1э

И псэр ш1итынущ хуей хъумэ

Анэм нэхъапэ щымы1э.

Едж.: «Си мамэ» (къеджэр Хьэхъупащ1э Светэщ

Мамэ щ1эсым унэр хуабэщ

Псэр мэгуф1э, гур мэпсэху

Мамэ дыгъэм хузогъадэ

Мамэ гъащ1эр схуегъэнэху!

Едж.: «Си дыщэ вагъуэ» (Кыржын Эльдар)

Си анэу дыщэ вагъуэ,

Ф1ыгьуэу си1эр уэзыращ

Уэ пхуэдэну зы щымы1э

Сигури си псэри уэзырщ зейр Дунеишхуэм ф1ыгъуэу телъыр Зыхуэфащэр уэзыращ.

Си анэу дыщэ вагъуэ

Щымы1э пхуэзгъэдэн!

Едж.: «Анэ» (Шыбзыхъуэ Ислам)

Си анэ сыту удахэ,

Си анэ сыту у1эф1.

У и нит1ым нэхъ дахэ

Слъэгъуакъым зым ей

Уи шхынхэм нэхърэ нэхъ 1эф1и

Щысшхакъым зым я дей

Схуэпсэу куэдрэ сянэ

Ф1ыщэу узолъагъу.

Едж.: Нобэ зыхэтха псалъэхэм дригъэгупсысыжащ, анэхэм къытхуащ1э

псори. Мы дунеишхуэм ф1ыгъуэу телъым нэхърэ нэхъыф1щ ди анэхэр.

Едж.:

Быну щы1эм ягу сыкъипсэлъык1ыу Анэ псоми хъуэхъу сэ фхузотхыр Къахуэвгъэгъуу бынхэм я сэкъатыр Насып лъагэм фи щхьэр фигъэ1эту.

Анэ, анэ, анэ дыщэ

Быну щы1эр си щхьэм хузогъадэ Фытхуэпсэу къепсыхук1э щ1ылъэм дыгъэ Фи щхьэц тхъуахэр хурегуф1э ф1ыгъуэм.

Быну щы1эм ягу сыкъипсэлъык1ыу

Анэ псоми хъуэхъу сэ фхузо1этыр

Бын гуф1эгъуэм напщ1эр дыхэлъэту Жьыщхьэ махуэу бынхэм фащхьэщыту

Егъ.: Зэгуэр демыгупсысыжу псалъэ жагъуэ жыт1ами

Едж.:Аф1эк1а апхуэдэ къэмыхъуну тхьэ фхудо1уэ ди анэ лъап1эхэ.

Егъ: Нобэрей ди зэ1ущ1эр абдежым щызэхудощ1ыж. Узыншэу фыщытхэ!

Адыгэбзэ… Налъкъут мывэу зэтепщ1ык1, адэжь щ1эину л1ыщ1ыгъуэ миным къыхэк1а, илъэс бжыгъэншэр зи ныбжь, адыгэлъым хэпщауэ къэзыхь, адыгэ лъэпкъым и гупсэ, адыгэгур зыгъэп1ейтейуэ и гурылъ-гурыщ1эхэр макъ жьгъру дахащэхэмк1э къэзыт1эщ1, дэтхэнэ зы адыгэми гукъыдэж къезыт, и пщэдейм гурыф1ыгъуэ хэзылъхьэ, мывэ къурш псынэу бзэрабзэ си адыгэбзэ! Уэ упсэуху псэущ лъэпкъыр, уэ ущымы1эжмэ — лъэпкъыр к1уэдыжауэ аращ. Ди адыгэбзэр псэунущ ар налъкъутналмэсым пэтщ1у зетхьэмэ, тхъумэмэ, гъащ1эм деж хуэфэщэн увып1э едгъгъуэтмэ бзэм и 1эф1агъыр, лъэщагъыр зыхэтщ1эу дыщытмэ, пщ1э хуэтщ1у дыкъэхъумэ, дыкъэтэджмэ.

Адыгэхэм ди дежк1э бзэм мыхьэнэуэ и1апхъэр къегъэлъагъуэ бзэр къыщыунэхуам абы «анэдэлъхубзэр» зэрыф1ащам.

Анэм нэхърэ нэхъ лъап1э щыщымы1эк1э, бзэр анэдэлъхуу Тхьэм къыщыдитак1э, лъэпкъым и дэтхэнэ ц1ыхуми абы пщ1эшхуэ хуэтщ1у, лъагъуныгъэ мыкуэщ1 худи1эу дыщытын хуейщ.

Ди адыгэбзэр, анэдэлъхубзэр лъпкъыбзэ нэхъыжьхэм хабжэ. Апхуэдэ хъугъуэф1ыгъуэри хъумауэ дэ къыднагъэсащ ди узэщ1ак1уэхэмрэ еджагъэшхуэхэмрэ, нэхъыжьхэм. Ик1и, абыхэм тхуахъума бзэр дгъэк1уэдыныр, ар 1эщ1ыб тщ1ыныр емык1ушхуэ зыпылъщ.

Дауэ 1умпэм пщ1ын хуей укъэзылъхуа анэм и бзэр?

Ди бзэр 1умпэм тщ1ымэ, абы дыхуэмысакъмэ, зэдмыпэсыжмэ, сытым дрищ1ысыж? Адыгэбзэм и пщэдейр дэращ зэлъытар.

Дэ адыгэхэм тщыгъупщэ хъунукъым: л1ыщ1ыгъуэ бжыгъэ къэтхьащ тхэк1э – еджэк1э 1эмал димы1эу, «к1ыф1ыгъэм» дыхэту дызэрыпсэуар. Къыдэзауэхэми хъуащ, ди щ1ыгу ттрахами кърагъэк1уащ, ауэ ди адыгэбзэр хэти хуэгъэк1эдакъым,т1урахыни ялък1акъым. Псынэр пхудэжмэ нэгъуэщ1 щ1ып1эм къызэрыщиудыжым, жыг ираупщ1ык1ам и лъабжьэр къызэрыдэжыжым хуэдэу ди адыгэбзэри зауэ-маф1эм къелащ, лъэхъэнэ бзаджэхэри къызэринэк1ащ.

«Зи бзэр ф1ыуэ зымылъагъум и Хэкум гулъытэ нэс хуи1энукъым. Зи бзэр зыф1эмы1уэху ц1ыхур мыгъасэщ. Абы и бзэр къыщ1ыф1эмы1уэхур и лъэпкъым и блэк1ари, нобэри, къэк1уэнури зыуи къридзэкъыми аращ»,- жи1эгъащ Паустовскэм. Гупсысэшхуэ зыщ1элъ мы псалъэхэр тщымыгъупщэу дыщытын хуейщ дэтхэнэ адыгэри. Ит1анэщ ди къэк1уэнур хъуэпсэгъуэ зыщ1ын щ1эблэ узыншэ, зи щхьэм, зи бзэм пщ1э хуэзыщ1ыж ц1ыху дыщыхъунур.

Ди адыгэбзэм хуэдэ бзэ дахэ, бзэ бей щы1экъым.

Зы лъэпкъ псо зэгурызыгъа1уэ бзэщ ди адыгэбзэр, ар я1урылъащ зи напэм япэ псэр изыгъэща ц1ыху щэджащэ куэдым .

Урыс литературэр иропагэ Александр Пушкин усэбзэк1э итха и «Евгений Онегин» романым, усыгъэмрэ псэмрэ я лъагъуэр хэзыша Лермонтов Михаил…

Дауэрэ умыщ1энрэ Горький М., Толстой Н. сымэ я 1эдакъэщ1эк1 щэджащэхэр зэратха бзэр? Ари щхьэпэщ, псэм ф1эф1щ.

Ауэ псом япэр уэ къыбдалъхуа , сэ къыздалъхуа бзэращ. Абы зыри иридэуэфынукъым. Я нэхъ лъагап1э дыдэм тетщ си лъэпкъ мащ1эм и классик щоджэнц1ык1у Алий и «Къамботрэ Лацэрэ» романыр, Уэхътэ Абдулыхь и «1эсят и мывэ» повестыр…

Ди лъэпкъыр дызэрыгушхуэ тхак1уэщ Брат Хьэбас,Кхъуэхъу Цуцэ, Хьэкъун Исуф, Ахъмэт Мухьэдин, нэгъуэщ1хэри. Сынасыпыншэу зыслъытэжынут абыхэм я тхыгъэ телъыджэхэм седжэн папщ1э нэгъуэщ1 бзэ къэзгъэсэбэпын хуей хъуамэ. Гум нэсыр гум къыбгъэдэк1ыращ, ик1и зэи зэщхь хъунукъым анэм и бзэмк1э псэм къедэхащ1эу ятхамрэ хамэбзэм ирагъэзэгъамрэ зэрызэхэпщ1эр.

Дахэщ ди бзэр, хуэпщ1аф1эщ, пшынэбзэ шэщ1ауэ мэбзэрабзэ. А зэщ1эпщ1ыпщ1эр уи гум 1эпап1э зэмыфэгъуу, нурыбзэу къытонэ, уи псэр ехьэху. А дахагъэр тф1эмык1уэду пщэдейрей махуэм нэтхьэсыфын, къык1элъык1уэ л1ыщ1ыгъуэхэм гъащ1э щи1эу адыгэбзэр щы1ун папщ1э,нэхъыщхьэу къэслъытэр адыгэбзэм иригупсысэ, иритхэ, иреджэ, жьабзэ дахэ 1урылъу ирипсалъэ щ1эблэу дыщытынращ.

Бзэ лъэрызехьэ куэд тетщ дуне1м, къэралышхуэхэм я бзэ хъуауэ, ц1ыху куэд ирипсалъэу. Адыгэгу зык1уэц1ылъым, адыгэпсэ зы1утым и бзэр абыхэм нэхърэ зык1и нэхъ ф1эц1ык1унукъым. Къэбэрдей усак1уэ Щоджэн Аслъэнджэрий итхащ бзэм теухуауэ сатыр гъуэзэджэхэр:

Зи бзэр зымыдэу,зы лъэпкъ щымы1э,

Зи бзэр зыхъумэр мис ар лъпкъ къабзэщ,

Бзэм пщ1э хуэщ1ыныр лъэпкъхэм я хабзэщ…

Адыгэбзэм ди дежк1э мыхьэнэуэ и1эр зыхуэдизым, ар зи уасэм ехьэл1ауэ куэд хужа1ащ ди япэ ита нэхъыжьыф1хэм, тхак1уэ ц1эры1уэхэм. «Дуней нэхум япэпсалъэр къызэрысщ1ар си анэдэлъхубзэращ»,- итхащ Мэшбащ1э Исхьэкъ. Жыс1эну сыхуейщ бзэми 1уэры1уатэми увып1э ин зэрыщиубыдыр, мыхьэнэшхуэ зэри1эр ди адыгэ псалъэжь дахэхэм. Бзэм и хабзэмк1э адыгэхэм зэи уи нэр кърищ1у жэуап къыуиткъым, ат1э псалъэжь щ1агъыбзэ, нэгъуэщ1хэри бзэм къегъэсэбэп,бзэр дахэ ещ1.

Щы1экъым бзэ ц1ык1у, е бзэ ин. Си адыгэбзэр а нэхъ бзэ ин дыдэхэм,дахэхэм,нэхъ куухэм, нэхъ шэрыуэ-1эрыхуэ дыдэхэм ящыщщ. Ди1экъым дэ хуитыныгъэ ар дымыхъумэну. Зи щхьэ пщ1э хуэзыщ1ыж лъэпкъым и бзэр сыт щыгъуи игъэпсэунущ, игъэдахэнущ, игъэкъэбзэнущ.

Усак1уэ Бемырзэ Мухьэдин и усэм щыже1э: «Адыгэу нобэ ущытыныр гугъущ, адыгэу нобэ упсэуныр хьэлъэщ».

Адэк1и щ1оупщ1э:

«Ауэ сыт щыгъуэт щыщытар ар тыншу?

Къвгъуэти тхыдэм зэ щищ1ыж ди гугъу,

Ди гъащ1эр тхьауэ дэ къэзэуатыншэу!»

Апхуэдиз зи лъап1агъ мы дунейшхуэм ц1эры1уэ щыхъуа адыгагъэр зэи лъэпкъым ар тхъуэжурэ къигъэщ1акъым, ат1э махуэ къэс, сыхьэт къэс, дакъикъэ къэселэжьурэ, зихъумэжурэ, игъэдахэурэ игъэпсащ.

Апхуэдиз бэлыхьрэ хьэзабрэ тхыдэм щызышэча, илъэсищэ зауэмрэ истамбылак1уэ гу1эгъуэмрэ къела си лъэпкъыри и бзэри хэмык1эдэжын щхьэк1э хэти тхузэф1эк1ыр тщ1эн хуейщ.

Анэдэлъхубзэ! Ар зэбгъапщэ хъун щы1экъым. Ар зыми емыщхьщ. Ди бзэр дызэрыгушхуэщ,ди 1эщэщ, дин эм и нэхущ:

Адыгэпсэ – нанэ и псэ, сыту иупсэ дахэ!

Адыгэбзэ – дадэ и бзэ, сыту убзэ дахэ!

Еджап1эм щыддж предмехэм щыщу сэрк1э нэхъыщхьэ дыдэр анэдэлъхубзэращ. Адыгэбзэр дэ сэбэп къытхуохъу адыгэ л1акъуэм зэхуихьэса щ1эныгъэр, лъэпкэ щэнхабзэр джынымк1э. Ди еджап1эм сыщыщ1эхьа япэ илъэсым къыщыщ1эдзауэ сэ куууэ зыхэсщ1ащ анэдэлъхубзэм и 1эф1агъыр, и къарур, и лъэщагъыр. А гурыщ1э 1эф1хэр си лъым хэту сыкъэтэджащ. Ик1и абы щхьэк1э сэ сынасыпыф1эу зызобжыж.

1863 гъэм Нэгумэ Шорэ жи1эгъащ: «Сэ сымылъагъунк1и хъунщ а дакъикъэ 1эф1ыр – си лъахэм щ1эныгъэншагъэр 1эщ1ыб щищ1ыну лъэхъэнэр; сыт хуэдиз гухэхъуэгъуэ зыхэсщ1энт сэ абы щыгъуэм…Слъэк1ым хуэдиз сщ1ащ сэ, ф1ыгъуэ зэрызлэжьыным сыхуэпсэуащ. Ухыгъэмрэ къэхъугъэр зи 1эмырымрэ солъэ1у анэдэлъхубзэм хузи1а лъагъуныгъэр здэзыгуэшын щ1эблэ си ужь къихъуэнк1э»,- жэуэ. Нобэк1э гуры1уэгъуэ тхуэхъур зыщ: бзэр хьэпшипкъым, нобэ пф1эк1уэдамэ, пщэдей къэбгъуэтыжыфыну. Ар ящэкъым ик1и къащэхукъым, ат1э ар ди анэдэлъхущи, нэгъуэщ1 гуэрк1этхуэхъуэжынукъым.

Абы сыт щыгъуи дыхэсакъын , зедгъэужьын хуейщ ик1и а псори зи пщэрылъыр дэращ,щ1эблэращ.

Си сочиненэр сыухыну сыхуейщ ф1ыуэ слъагъу си адыгэбзэм теухуа мы усэ зэхэслъхьамк1э:

Адыгэбзэ, си лъэпкъ дыщэм и бзэ!

Ц1ыхум и гуращэр на1уэ зыщ1.

Гуауэр зыгъэщащэ, жыр зыгъэущыкъуей

Ц1ыхум и гупщысэр жан хуэзыщ1.

Адыгэбзэ, къаруушхуэ зи1э,

Зи лъэпкъ и пэжыр зыгъэув.

Мыл 1уву щтахэр зыгъэвыж.

Узибзэм и щхьэр ину елъагъуж.

Си адыгэбзэу гуф1эгъуэбзэ!

Хъуэхъубжьэ дахэ зэрыжа1э.

Сабий къэхъуамэ и анэбзэ.

Адыгэщ зи бзэр жыбогъэ1э.

1ущыгъэр уи 1унк1ыбзэщ, адыгэбзэ.

Гуапагъэр уи 1эпэгъуурэ уопсэу

«Анэ» псалъэ дахэр ирижа1э

Хэкум ухуэусэурэ уопсэу.

Адыгэбзэу инджыджыпсу къабзэ!

Зи бзэр толъкъун лъэщу къэукъубей.

Дыщэ жыгыу зи жылэр купщ1аф1э

Зи лъэпкъ тхыдэр ену зыгъэбей.

Дахагъэу щы1эу хъуар гуэхъу фхуэхъуныр си гугъап1эу,сэлам гуапэ фызох адыгэбзэр зи гъащ1э дэк1уасэхэм,абы пщ1э лей хуэзыщ1хэм!Лэжьап1э нэужьым гъуэгум сащыхуэзащ зэанэ-зэпхъу. Хъыджэбзыр и анэм зэрепсэлъа,зызэрыхуищ1а псори си нэгу щ1этщи,слъэк1акъым  «Гъащ1эр зыт анэм» сытемытхыхьын.
Гъащ1э зыт анэ,гъащ1э зыт анэ,
Узэзгъэщхьынур къысхуэмыгъуэт…
Фагъуэ1уэщ си бзэр,пэлъэщкъым си псэр
Къызэщ1охъае псэ гумэщ1ар….
Блок1 зэманыр,мак1уэр гъащ1эр…Ц1ыхум зехъуэж,1уэхугъуэ гуэрхэри гум щогъупщэж.Ауэ сыт хуэдэ зэмани,сыт хуэдэ лъэхъэник1 гум имыхуу,хуабэу,гуапэу,щабэу илъщ анэр.
Анэ…Сыт хуэдиз 1эф1агърэ гуапагърэ къуитрэ мы зы псалъэм,сыту мыхьэнэ куэд къик1рэ мыбы.
«Анэр анэщ» жып1эмэ,абы псори къок1:укъызэрилъагъури зэрыплъагъужри,къыпхуи1э щытык1эри,хуи1эжри,зэрумыужэгъури укъызэримыужэгъури.Куэдрэ,куэдыщэрэ,уеблэмэ игъащ1эк1э зэрыбгъэпсэунури.Анэм и 1эф1щ япэ дыдэ зыхэпщ1эри,зи хуабэ къыплъысри,зи лъагъуныгъэ мык1уэщ1к1э зозыгъэгъэнщ1ри.Аращ уи унэр дыщэк1э зыблэну яужь итри,псоми нэхърэ нэхъ насыпыф1э уищ1ыну хущ1экъури,игъащ1эк1э къомыфыгъуэну-къомыижынури,сыт хуэдиз ехъул1эныгъэ е къулеягъэ умыгъуэтами.
Гъащ1э мыхъумыщ1эми,зэман бзаджэми азырщ-анэрщ-зызымыхъуэжу къанэр:и сабийм тегужьеик1ауэ,жей лъэпкъ имыщ1эу,абы и псэук1э,п1ык1э хъунум йогупсыс.Анэр сыт щыгъуи быным папщ1эк1э хыхьэфынущ маф1эм.
Ц1ыхум гузэвэгъуэ къыщылъысам деж ипэ псалъэу а гузэвэгъуэм къыхихыжыфыр «мамэ» жыхуи1э а псалъэ закъуэрщ.Щ1ым дытетыф дызэрыхъуу,жьым дытесу псым депыджын щ1ыдодзэ.Ауэ анэгур маблэр,анэпсэм ди гъащ1эр нэху тщещ1.Анэгур дэнэк1и мажэ:еджэн хуейщ,яшэн хуейщ,абы пыщ1а дэтхэнэ зы 1уэхугъуэри зи фэм нэхъыбэу дэк1ыр анэрщ.Анэгур тхьэмыщк1эщ.И быныр «мыпхуэдэ сыхьэтым къэк1уэж» жи1эу щ1игъэк1арэ къэгувамэ,маф1эм ирегъэс,псым ирегъэтхьэлэ,мыгъуагъэ куэдым анэпсэм къыщежыхь…
Щ1алэгъуалэм куэдым къагуры1уэркъым анэм къытхуищ1э псор.Анэм и джэ макъи и лъэ1уи ди тхьэк1умэм щызэхимых щы1эщ.Ауэ анэм и джэ макъыр псом нэхърэ нэхъапэщ.
Дунейм узэрыхэплъэр,уэзыгъэлъагъур,1эф1 къыпщызыщ1ыр нэращи,анэр-нэ пэлъытэщ.Аращ щ1ыжа1эр»Анэр нэщ», жа1эу.
Анэм къуитар къуетыпэ,анэ1эм къы1эщ1эк1ам нэхъ хьэлэл щы1экъым.Анэм къуит тыгъэр чэнджащи щ1егъуэжи зыхэмылъ гуапагъэщ.Укъыщалъхуа махуэм щыщ1эдзауэ анэм хузэф1эк1 псори къыпхуещ1э.А псоми урегъэгупсыс -Анэгук1э къе1эри анэ1эк1э къитри къызитам къысхуищ1ащ -жыхуи1э псалъэжьым.Уэри укъэзылъхуа,гугъу апхуэдизрэ къыбдехьа анэм и хьэкъышхуэ зэрыптелъыр зэик1 зыщыбгъэгъупщэ хъунукъым.Щ1ымахуэ щ1ы1и,жьапщэ махуэми анэм дыгъэр къытхурегъэпсыф,уэрэдыр щ1ыналъэм макъыбэу зэрылъэлъу щегъэ1уф.
Къапщтэмэ,анэм хужамы1а,хуамытха псалъэ гъуэтыгъуейщ.Ауэ дэтхэнэ псалъэри гурыхьщ ар гум ,псэм къыбгъэдэк1мэ:
Жа1амэ ц1ыхухэм жьы хъуауэ анэр
Мычэму си гур сэ къызэф1онэ.
А псалъэ жагъуэу гум сэ хэзы1ур
Ф1эмык1ыу си 1ум,тэмакъым ф1онэ.
Зэпыу имы1эу псэ хуабэ зытыр
Сыт-т1э щ1эфлъытэр хъуауэ ар нанэ?!
Жэщ хъуху мыпсэхуу ц1ыхунэм ф1эбэр
Гъуэлъамэ п1эм фщымыхъу п1эхэнэ.
Игу къыдэмыжми,щхьэлажьэу хэлъми
Анэ1э щабэр къодахэщ1эф.
Уигу химыгъэщ1у,узыр пщибзыщ1у
Дахагъэ къыбжи1эу и псэм ухэлъщ.
Гъэдахэ анэр,щыщ1агъэ данэ
Умыщ1 и жагъуэ,ар къыпхуэгъункъым.
Зыгуэрк1э анэм и жагъуэ пщ1амэ
Къэщтэжи псалъэр-жагъуэ щыхъункъым.
Анэгур щ1алэщ дэгуф1эу щ1эблэм
Дыгъэ нурыф1эу зэщ1эблэу маблэр.
Анэпсэр махэщ,еубзэ дахэм
Арщ зыщ1эхъуэпсыр анэ гу къуэпсыр…

12 Декабря в Музее изобразительных искусств Нальчика прошло награждение школьников за лучшее сочинение на кабардинском диалекте черкесского языка.

Конкурс, объявленный среди учащихся 9-11 классов, оказался разнообразен географически, участвовать в нем съехались 160 ребят, причем не только из нашей республики, но и из Карачаево-Черкесии, Адыгеи, Ставропольского края. Основная часть прошла в Национальной библиотеке имени Т. К. Мальбахова, где старшеклассники писали очное сочинение.

«Были предложены десять ключевых слов, из которых ребята выбирали те слова, которые они могли бы обыграть, развить и изложить в своих сочинениях. Никаких ограничений не было», —  пояснил корреспонденту РИА «Кабардино-Балкария» Мурат Табишев, руководитель ассоциации преподавателей черкесского языка и литературы имени Кази Атажукина.

Он добавил, что конкурс получился интернациональным, участие в нем приняли и представители других национальностей, изучающих адыгэбзэ.

За каждое место ребята получат денежные призы, а те счастливчики, кто получил первое место в любой из четырех номинаций, решением ассоциации преподавателей черкесского языка и литературы будут получать стипендию имени Кази  Атажукина в течение всего года. Помимо этого любой участник конкурса, при условии поступления на факультет черкесского языка, в течение двух лет будет получать вышеназванную стипендию.

«Объявление конкурса вызвано желанием стимулировать интерес к изучению своего языка среди подрастающего поколения. Сочинения были оригинальны каждое по-своему, умение изъяснять художественно оформленную мысль среди молодых людей радует, и если среди конкурсантов найдутся желающие поступить на факультет черкесского языка, наша миссия будет выполнена. Во время конкурса о таком желании заявили уже семь человек», — сказал Мурат Табишев.

Ассоциация имени Кази Атажукина действует уже на протяжении двух лет, выявляя талантливых подростков и поддерживая интерес к изучению родного языка.

© РИА «Кабардино-Балкария», 2014