Татар эдэбиятында мэхэббэт темасы сочинение

Әйе, чыннан да, нәрсә соң ул бәхет? Һәркем үз-үзенә шушы сорауны бирәдер. Кемдер бәхетне рухи байлыкта, кемдер сау-сәламәт булуда, кемдер дуслар күплектә, мәхәббәтен табуда, гаиләдә, хезмәттә, әти-әнисе исән булуда, матди яктан тәэмин ителүдә күрә. Алар, бер-берсе белән тоташып, бәхет чылбырын тәшкил итәләр. Санаганнарның берсе генә булмаса да, бу алтын чылбыр…

Кош — очар, кеше бәхет өчен яратылган, ди бит халкыбыз. Әйе, чыннан да, кеше гомере буе үз бәхете өчен көрәшеп яшәргә хаклы. Татар теленең аңлатмалы сүзлегендә дә бит: бәхет — тулы канәгатьләнү халәте һәм хисе, диелгән. Бәлки, бәхет — азрак михнәт күреп, күбрәк рәхәт кичерүдер. Ләкин, бәхетсезлек күрмичә, бәхетле булып булмый бит. Күрәсең, бәхет төшенчәсенә кешеләр үз тормышы тәҗрибәсеннән чыгып бәя бирә.
«Зур бәхетләр сызганып эшкә бирелгәннән килә», «Бөтен илнең тормышы яхшырганда гына без бәхетле була алабыз икән», «Бәхетсезләргә ярдәм итү, аларга кул бирү — бәхетле булуның бер шарты ул» дигән сүзләрне дә әйткән олуг әдипләребез Габдулла Тукай һәм Фәтхи Бурнашлар. Шулай ук татар әдәбиятында да бәхет төшенчәсе һәм аның кеше тормышында нинди роль уйнавы турында язылган әсәрләр бик күп. Мәсәлән, Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф», Габдрахман Әпсәләмовның «Ак чәчәкләр», Туфан Миңнуллинның «Әниләр һәм бәбиләр», Муса Җәлилнең «Ана бәйрәме», Фәнис Яруллинның «Җилкәннәр җилдә сынала» һәм башкалар.
«Нәрсә соң ул бәхет?» — дигән сорауга депутат һәм яраткан шагыйребез Разил Вәлиевнең дә фикере бик урынлы: «Бәхет ул һәрвакыт алда була. Гомумән, бәхетле мизгел генә булырга мөмкин. Сагынып сөйләрлек гамәлләрең, дусларың булсын. Бәхет, оҗмах шикелле, һәрвакыт алда. Оҗмах һәрвакыт алга дәшеп тора. Ул шундый хыялый, серле бер көчтер инде. Бүген үзен бәхетле дип санаган кеше, минемчә, бәхетле түгелдер. Ул фәкать шатлык, канәгатьләнү кичерә.Бәхет ул матди хәлдә була алмый, аны тотып карап булмый. Күңел түрендәге хис, рухи халәт ул. Сау-сәламәт, бәхетле булыйк!»
Гомумән, бәхетне мин гел алга омтылып яшәүдә күрәм. Кеше үз алдына куйган ниндидер максатларга ирешеп, яңадан үз-үзенә максатлар куеп, шуңа омтылып яшәве белән көчле. Кешене хыял, өмет яшәтә, диләр бит.
Шәхсән үземә килгәндә, өйдә мин — үз балаларыма, тормыш иптәшемә, ә инде эштә укучыларыма, хезмәттәшләремә кирәк булуымны тоеп яшәвем белән бәхетле.

Аллаһ Раббыбыз Җирне һәм күкләрне, алар арасында булган барча мәхлукатны нинди гүзәл итеп яралткан. Бу гүзәллек эчендә иң камил итеп адәм баласы яралтылган. Үзеңнең кеше булуың, барча мәхлукаттан өстен булуың бәхет түгелмени? Әмма без күп вакыт канәгать була белү хисен югалтып, үзебезне бәхетсез сизәбез. Бу дөньяда яшәү — ул бер сәяхәт. Сәяхәт итүче үзе белән никадәр күп әйбер алса, аңа хәрәкәтләнү өчен уңайсыз була. Ул иркен сулап, рәхәтләнеп йөрсен өчен әйберләренең җиңелчә һәм җитәрлек кенә булуы шарт. Ә без еш кына бик күпне телибез, теләгебез үтәлгән саен, нәфсебез тагын да арта төшә, һәм тынычлыгыбызны югалтабыз, азапланабыз, алдашабыз, урлашабыз, җинаять юлына басабыз, кешегә бирелгән гүзәл сыйфатларны да югалтып бетерәбез. Хәтта үзебезнең иң якыннарыбыз булган әти-әниебез, туганнарыбыз белән дошманлашабыз һәм араларны өзәбез. Иң кызганычы — барча нәрсәне юктан бар иткән һәм ике дөньяның хуҗасы булган Аллаһ Раббыбызны дә онытып җибәрәбез, иманыбызны байлыкка алыштырабыз.

Аллаһ Раббыбыз Коръәни Кәримдә (14 нче «Ибраһим» сүрәсе, 7 нче аять): «Минем биргән нигъмәтләремә шөкрана кылучыларга Мин нигъмәтләремне арттырып бирермен, көфранә кылучыларга, зарланучыларга газабым каты булыр», — диде. Димәк, нигъмәтләребез күп булсын, үзебез дөньяда һәм Ахирәттә бәхетле булыйк, дисәк, иң элек барына канәгать булырга һәм шөкрана кылырга кирәк. Күзләребез күрә, колаклар ишетә, ис сизәбез, тәм тоябыз, йөрибез, кулларыбыз белән төрле эшләр эшли алабыз, бәхет түгелмени? Матур-матур йортлар төзеп, матур келәмнәр, җиһазлар алабыз. Аларны күзебез күрмәсә, бу гүзәллектән безгә рәхәтлек булыр идеме? Кош сайрауларын, чишмә челтерәвен, яңгыр шыбырдавын тыңларга яратабыз. Әгәр ишетмәсәк, болар безгә шатлык китерер идеме? Матурдан-матур киемнәр алып, кешеләр янында мактанып йөрергә яратабыз. Аякларыбыз йөрмәсә, өйдә утырсак, кирәк булыр идеме икән безгә кыйммәтле туннар? Сау-сәламәт булуыбыз зур бәхет икән, ә без шуңа шөкрана кылабызмы? Канәгатьме?

Пәйгамбәребез Мөхәммәд Мостафа (с.г.в.) үзенең бер хәдисендә:
«Һәркем үзенең һәр буыны өчен һәркөнне сәдака бирсен. Ике дошманны килештерү — сәдака, юлчыга ярдәм итү — сәдака, яхшы сүз — сәдака, намазга баручының һәр адымы — сәдака, юлда кешеләргә комачаулык ясаучы әйберне алып куюың — сәдака», — дип әйтте.

Бу хәдистә иң беренче итеп ике дошман кешенең арасын төзәтү турында әйтелә. Кайсы да булса бер җирдә, бер авылдамы, бер коллективтамы, үзара дошман ике кеше бар икән, аларны килештерү — фарыз-кифая. Әгәр алар дошман хәлендә яшиләр икән, авылның бар халкы, яки бөтен коллектив гөнаһлы була, һәркем көченнән килгәнчә аларны дуслаштыру өчен тырышырга тиеш. Бу очракта ялганлау да гөнаһ түгел. Ә без нишлибез? Ике кеше арасында низаг чыкканын, яки үпкәләшкәнен белсәк, әле бер якка, әле икенче якка куәт биреп, шуннан сөенеч табып яшибез.

Оныта күрмик, бервакыт безгә дә шулай «куәт» бирүчеләр табылыр. Әмма изгелек эшләү өчен дуслаштыру нияте белән үзара дошман булган кешеләрне эзләп йөрү дә кирәкми. Кайберәүләр әйтер: «Безнең авылда андый кешеләр юк, мин ничек итеп сәдака бирим, кемне дуслаштырыйм», — дип. Пәйгамбәребез: «Сәдаканы үзеңнән башла», -диде. Әйдәгез, үзебездән тотыныйк. Бәлки күңелебездә күпмедер көнчелек, хөсетлек, кемгәдер үпкәбез, кемнеңдер уңышыннан көнләшү бардыр. Менә шушы хисләр безне эчтән корт кебек кимерә бит. Гүзәл дөньяда яшәвебезне кыенлаштыра, авыруга сабыштыра. Гаеп кемдә? Үзебездә бит. Хисләребезне тезгенли белмибез, кемгәдер юл куя белмибез, кеше сөенеченә шатлана белмибез. Башкаларга килгән сөенечкә ихластан шатлана белсәк, безгә начарлык кылганнарны чын күңелдән гафу итә алсак, шөкрана кылучы да, сәдака бирүче дә, араларны төзәтүче дә булырбыз, иншаллаһ.

Юлаучыга, сәфәрдәге кешегә булышу, ярдәм итү дә — сәдака. Юлга чыккан кеше үз авылыннан, танышларыннан читтә була, һәм инде ниндидер уйламаган-көтмәгән мәшәкать килеп чыкса, бөтенләй ят булган бер кеше аңа ярдәм кулы сузса, әлбәттә, юлаучы чиксез шатлана. Ярдәм итүче дә — зур игелек кылучы, ягъни сәдака бирүче санала. Бүген әле һәркемнең дә машинасы юк, кешеләр очраклы машинага ышанып юлга чыгарга да мәҗбүр.

Машинада баручылар истә тотсын иде: юл кырыенда кул күтәреп торучыны игътибарсыз калдырмыйк. Килер бер көн, кулларыбызны күтәреп Аллаһтан нидер сорарбыз. Безнең күтәрелгән куллар ул көнне буш калмаслармы? «Теләгем кабул булмады», — дип ул көнне кемгә үпкәләрбез? Без Аллаһның биргән нигъмәтенә шөкрана кылучы булырбызмы?

Халык: «Яхшы сүз — җан азыгы, начар сүз — баш казыгы», — ди. Ә без күркәм сүзләр әйтәбезме? Аны кемнәргә әйтәбез? Өйдә якыннарыбыз белән матур итеп сөйләшеп утырабызмы, әллә хуҗаларыбыз алдында ялагайланыр өчен генә итагатьле булып, игелекле сүзләр кулланабызмы? Бүген: «Бик саваплы бер дога укыйсым, өйрәнәсем килә, сүрәләрнең кайсын укысам, саваплырак булыр икән?» — дип йөрүчеләр күп. Әгәр саваплы буласың килә икән, башкалар белән күркәм мөгамәләдә бул, ихлас сүзләреңне кызганма, башкаларны хөрмәт ит, кимчелекләрен гафу ит. Үзеңне яныңдагы кеше урынына куеп кара. Үзеңне яратасың икән, башкаларны да ярат. Үзең күркәм сүзләр ишетәсең киләме, башкаларга да шундый сүзләр ишеттер. Берәр кешенең кимчелеген күреп, эчең поша икән, ә синең үзеңдә дә күпмедер кимчелек бардыр, башкаларның да сиңа ачуы чыгадыр, шуңа тизрәк төзәлергә тырыш. Әллә үзгәрә алмыйсыңмы? Алайса, башкаларга ник үпкәлибез?

Әти-әниебезгә, хатыныбыз, балаларыбызга матур сүзләрне күпме әйтәбез? Хәлләрен сорашып, сөйләшеп утырабызмы? Пәйгамбәребез: «Үзеңнән соң сәдака гаиләңә тиеш», — диде. Кешеләр янында матур булып кылансаң да, Аллаһ каршында тәкъва булам, дип тырышсаң да, гаиләңне кайгыртмасаң, алар белән күркәм мөгамәләдә була алмасаң, яки кешеләрнең үзеңә файдалы булганнары белән генә үзеңне күркәм тотсаң, бу изгелекме, әллә монафикълыкмы? Аллаһ кешене гүзәл сурәттә яралтты, аның сүзләре дә үзенең асылына муафикъ булырга, Аллаһ аңардан канәгать калырлык күркәм булырга тиеш. Аллаһ Раббыбыз Коръәндә (2 нче «Бәкара» сүрәсе, 263 нче аять): «Яхшы сүз рәнҗеп биргән хәердән яхшырак», -диде.

Әлбәттә, сәдаканың иң әҗерлесе һәм мәҗбүрие — фарызларны үтәү һәм хәрамнан тыелу. Акылның шөкранасы — намаз, сәламәтлекнеке — ураза, байлыкныкы — зәкят, хаҗ. Аллаһның биргән нигъмәтләренә шөкрана кылучы фарызларны үтәүдән, хәрамнардан тыелудан зур сөенеч таба, аның барча күзәнәкләренә дә шатлык иңә, чөнки Раббылары каршындагы бурыч үтәлде. Дөнья яралтылганда яралтылып, Раббысын күргән һәм иман китергән җан Җир йөзендә намаз вакытында Хак Тәгалә белән кавыша. Шуңа күрә дә намаз укучылардан нур бөркелеп тора. Намаз укучының җаны тантана итә. Ә укымаучының җаны — хәсрәттә. Ул әллә нинди байлыклар, кәеф-сафа корулар, исерткеч эчемлекләр белән җанын тынычландырмакчы була, әмма булдыра алмый. Җаны тынычсыз кеше канәгать була алмый, андый бәндәдә нур булмас. Шуңа күрә намаз укучы гыйбадәткә бәйрәмгә әзерләнгән кебек хәстәрен күрә, җаны Раббысы белән очрашуга әзерлек тантанасын кичерә. Ихластан намаз укучы кеше гыйбадәт урынында үзен Раббысы белән янәшә хис итә. Ул вакытта аның өчен Аллаһ кайдадыр еракта түгел, ә каршысында, янында, һәм инде ул үзе гүя җирдә түгел, ә күкләргә күтәрелә. Намаз укучы инде үзен дөньяның барча мәшәкать-борчуларыннан, ваклыкларыннан өстен итеп сизә, аның күңеле аркылы Раббысының барча сыйфатлары һәм гүзәл исемнәре үтә һәм ул чиксез бәхетле булу хисен кичерә. Андый кешенең намазда әйткән һәр зикере, догасы, һәр укыган сүрәсе аның үзенә генә түгел, ә янәшәсендәге кешеләргә, барча мәхлукатка сөенеч-шатлык китерә. Менә шул инде чын намаз була һәм без шуңа омтылырга тиеш. Ашыгабыз, чабабыз, дөнья куабыз, әйдәгез, әз генә тукталыйк, ял итеп алыйк, тәнебезгә генә түгел, җаныбызга да Раббысы белән очраштырып, рәхәтлек бирик. Бер көн килер, без куа торган дөнья безне үзеннән куар. Аллаһ кушканча яшәмәсәк, җаныбыз Раббысы каршына ничек кайтыр, мәңгелегебездә үзен ничек хис итәр?

Һәр буынның сәдакасы — намазны мәчеткә барып укуда. Бер көн килер, йөри алмабыз. «Аллаһны искә алырга җыелган кешеләр, шул җыелудан шифа табарлар», — диде Пәйгамбәребез. «Мәчеткә баручының һәр адымына бер савап булыр һәм адымы табан озынлыгы белән үлчәнер» һәм «Мәчеткә баручыга да, аннан кайтучыга да, барган саен да, кайткан саен да Аллаһ Җәннәттә табын әзерләр», — дигән хәдисләр бар. Күзләребез күрә икән, әле аякларыбыз йөри икән, аларның шөкранасы итеп, әлбәттә, мәчеткә йөрик. «Шөкрана кылучыларга арттырып бирермен», — диде Аллаһ Тәгалә. Сәламәтлекне хастаханә юлында гына түгел, ә мәчет юлында күбрәк эзлик. Хакыйкатьтә дә шулай бит: мәчеткә еш йөрүче өлкәннәребез хастаханәгә сирәгрәк баралар. «Караңгыда мәчеткә баручыларның Кыямәт көнендә йөзләре якты булыр», «Азапланып мәчеткә баручыларга әҗер-савап икеләтә булыр», — дигән хәдисләр дә бар. Ә без әле караңгылыкны, әле пычракны, әле яңгырны, әле эссе кояшны сәбәп итеп, мәчеткә бармаска тырышабыз. Әйткәннәр бит: «Теләгән кеше әмәлен таба, теләмәгән кеше сәбәбен таба», — дип. Сәбәпне табарбыз, әмма барысын белеп, күреп торучы һәм Кыямәт көнендә гадел хөкем чыгаручы Аллаһ бар. Аның хозурына баргач, тел түгел, сүзләр түгел, кылган гамәлләребез генә кыйммәткә ия булачак. Шулай булгач, мәчеткә йөрмәвебезгә, намаз укымавыбызга ураза тотмавыбызга, сәдака бирмәвебезгә аклана торган сүзләр сәбәпләр тапмыйк, Аллаһ каршында аларның кыйммәте юк. Тизрәк тәүбәгә килик һәм изге гамәлләр кылыйк, җаныбыз тыныч булыр.

Бүген һәркем диярлек юлда. Кешегә комачаулаучы әйберне алып кую яки чүп ташламау — менә бу да сәдака. Трамвайдан төшкәч, билетыңны җиргә ташладың икән, менә инде бу да иманның зәгыйфьлегенә бер дәлил. Без бүген ничек яшибез соң? Ике күрше, өендәге чүпне нинди дә булса савытка тутырып, урамга чыгарып түгә дә, янәшә утырып урамнарның пычрак, чүпле булуыннан зарлана, тәртип урнаштырмый, дип, авыл җитәкчесен, хөкүмәтне сүгә. Урамнардагы, чирәмлекләрдәге, елга буйларындагы, урман кырыйларындагы чүп өемнәренә карап та иманыбызның ни дәрәҗәдә икәнен билгеләп була. Хәдистә әйткәнчә, без юлда комачаулый торган әйберләрне алып куючы булсак, хәзерге кебек чүпләүче булмасак, үзебез өчен дә, иманыбыз өчен, җәмгыять өчен дә яхшы булыр иде. Җәмгыятькә файдалы икән, димәк, сәдака.

Нәрсә генә эшләсәк тә, әлбәттә, Аллаһ ризалыгы өчен эшләү кирәк. Аллаһ риза булсын өчен тырышып тормышын алып баручы, башкалар сөенгәннән шатлык хисе кичерүче чын бәхетле кеше була. Аллаһ Раббыбыз хакыйкый бәхетебездән аермасын, вакытлыча гына булган дөнья байлыкларын гына бәхеткә санап, җәннәт нигъмәтләреннән мәхрүм кала күрмик. Бәхет ул — дөнья һәм Ахирәт байлыкларын тигез күреп, икесеннән дә тәм таба белүдә.

Ахирәт өчен дип, дөньядан бөтенләй ваз кичү дә дөрес түгел. Дөнья малына Ахирәтеңне алыштыру да акылсызлык. Барысына канәгать булып, шөкрана кылып, Аллаһ кушканнарны үтәп, тыйганнарыннан тыелып яшәргә насыйп булсын.

Җәлил хәзрәт ФАЗЛЫЕВ,

Обновлено: 11.03.2023

Оценить 1111 0

Әлки районы Чуаш Кичүе урта мәктәбе

Хәсән Туфан иҗатының тормышчан-биографик нигезләре.

(Дәрес-презентация)

Укытучы: Фатыйхова Резидә М.

2014 нче ел

Тема: Хәсән Туфан иҗатының тормышчан-биографик нигезләре.

Эпиграф: “Шагыйрьнең үзе турында белергә теләсәгез, аның шигырьләрен укыгыз”, дигән гыйбәрә бар.

Ничек икән синең йөрәк?- дисәң,

Ничек икән гомер көннәрең?-

Кулыңдагы китабымда, чордаш,

Шигырьләрдә минем йөрәгем.

(Хәсән Туфан)

-Әмма шагыйрь йөрәген тулырак аңлар өчен, аның биографиясен, ул кичергән әһәмиятле вакыйгаларны, ул яшәгән урыннарны, аның тормышына кагылып үткән төбәкләрне дә белергә кирәк. Чөнки шигырьләрендә һәр сүзнең, һәр детальнең әһәмияте бар.

Максат: шагыйрьнең тормышчан-биографик нигезләре белән таныштыру, анализ ясый белүне камилләштерү, фикер йөртү сәләтен үстерү, якыннарыңа, туганнарыңа ярату, ихтирам хисләре тәрбияләү.

Метод, алым: укытучы сүзе, эзләнү-тикшеренү, сорау-җавап, укучылар сөйләве.

Җиһазлау: шагыйрьнең портреты, аның китаплары, Хәтер китабы 2 томда, хронологик таблица, компьютер, магнитофон, “Мәйдан” журналы.

Дәрес барышы

Оештыру.

-Исәнмесез, укучылар!

-Кәефләрегез ничек?

Без бүгенге дәрестә поэзиябезнең бөеклеге, тирәнлеге, горурлыгы булган Хәсән Туфанның тормышы, иҗаты белән танышырбыз.Шигъриятебезнең якты йолдызлары Г.Тукай, Һ.Такташ, М.Җәлил дисәк, алар янында яктыларның берсе булып Х.Туфан балкый.

-Дәресебезнең эпиграфы итеп Х.Туфанның үзенең сүзләрен алдым.

-Ни өчен шул юллар икәнен дәрес ахырында әйтерсез.

2. Хәзер безне шагыйрьнең тормышы һәм иҗаты белән укучылар үзләре таныштырып китә.

(1 укучы 20-30 нчы еллар, 2 нче укучы 40-50 нче еллар, 3 нче укучы 60-70 нче еллар иҗаты белән таныштыралар)

Әйе, укучылар, ил күләмендә барган репрессия афәте беркемне дә читләтеп үтми . Безнең Чуаш Кичүе авылыннан да бер гаепсезгә кулга алынып, репрессия корбаннары булган авылдашларыбыз бар. Менә алар:

Ибраһимов Зариф (1989 нчы елда акланган)

Исхаков Мияссәр (1989 нчы елда акланган)

Исхаков Галимҗан (кирәкле документлары булмау сәбәпле акланмаган)

Гомәров Мөбәракша (1989 нче елда акланган)

3 кешенең документларын тикшергәннән соң, аларны гаепсез дип табып, исемнәре яңадан аклана.

Укучылар, хәзер мин сезгә Х.Туфан шигырьләреннән өзекләр язылган карточкалар таратам. Ә сез шул шигырьләреннән тормышын чагылдырган юлларны билгеләгез.

(Әдәбият дәфтәрләрендә эшләү. Индивидуаль эш).

Х.Туфанны шигырьләреннән башка күз алдына китерү мөмкин түгел.

-Укучылар, сезгә аның күңелегезгә якын шигырьләрен ятларга кушылган иде.

“ Агыла да болыт агыла”, “Ромашка”, “Кайсыгызның кулы җылы?”, “Каеннар сары иде”,

-Үзегезнең алдыгызга шундый сорау куегыз.

-Сез сөйләгән шигырьләрдә тормышчан-биографик нигезләре чагыламы?

Нәтиҗә ясау.

Аның шигырьләре турында сез уйландыгызмы? Шагыйрьнең күп кенә шигырьләре сөекле хатынына багышлана. Х.Туфан шигырьләрен лирик-герой исеменән яза. Димәк, ул үзен күз алдында тота. Хис-кичерешләрен лирик герой аша әйтеп бирергә тырыша.

Слайд ачыла.

2000 нче елның ямьле май аенда Әлки районы татар теле укытучылары Аксубай районы Иске Кармәт авылында Х.Туфан музеенда булдык. Эченә килеп кергәч тә,шагыйрьнең магнитофон язмасында үзе сөйләгәннәрне ишеттек.

Музейда аның күп кенә китаплары, рәсеме, хатынының рәсеме, эш өстәле, утырып эшләгән урындыгы, хатынына бүләк иткән радикюле, Сөргеннән тотып кайткан чемоданы, токынлыкта булганда үзе теккән күлмәге, чалбары һ.б. экспонатларын күрү бәхетенә ирештек.

Шигырь юлларында язып калдырганча, музей эчендә барысы да “аны хәтерләтә”. Без бу сәяхәттән бик зур онытылмас тәэсирләр белән кайттык. Шагыйрьнең үзе белән якыннан күреп сөйләшкән кебек булдык.

Ә хәзер, әйдәгез әле без дә яшь шагыйрьләр булып карыйк. Мин сезгә 2 сүз бирәм, сез шулар ярдәмендә шигырь язып карарсыз.

Туфрак, яфрак

Кире информа ц ия.

-Ни өчен дәреснең темасы шулай аталды?

-Укучылар,әйтегез әле Х.Туфанның иҗаты сезне кызыксындырдымы?

Нәтиҗә. Х.Туфан татар әдәбиятында үзенә бер аерым урын алып тора. Үзенең гүзәл шигырьләре белән генә түгел, күңел кылларын сыкрата торган язмышы белән дә. Әйтергә кирәк, Туфан – Сталин төрмәсенең бөтен газабын кичергән, 16 ел гомерен туган җиреннән читтә үткәргән кеше. Шигырьләрендә моң, сагыш, сагыну шуңа бәйләнгәндер дә. Күпме еллар буе яраткан хатыныннан, кызы Гөлгенә белән улы Идегәйдән аерылып читтә яшәгәндә йөрәгенең ничек сыкравын үзе генә белгәндер.

Ә хәзер дәресебезне Х.Туфан сүзләренә Сара Садыйкова көй язган “Казан кичләре” дигән җыр белән дәресебезне тәмамлыйбыз.

Тукай! Татар халкы телендә, күңел түрендә яңгырап торган бу исемнең халык өчен нинди кадерле, аның язмышында никадәр әһәмиятле икәне шөбһәсездер. Нигә шулай, берәүләр, ижаты белән әдәбиятта тирән эз калдырып та, халыкныкы булып китә алмый, икенчеләре, әдәбият тарихына гына тугел, халык тарихына җуелмас битләр яза. Г.Тукайга багышланган инша.

Г.Тукай – татар халкы күгендә якты йолдыз.

“Күңел берлән сөям бәхтен татарның,

Курергә шаһлыгын, тәхетен татарның.

Татар бәхете өчен мин җан атармын:

Татар бит мин, үзем дә чын татар. ”

Тукай! Татар халкы телендә, күңел түрендә яңгырап торган бу исемнең халык өчен нинди кадерле, аның язмышында никадәр әһәмиятле икәне шөбһәсездер. Нигә шулай, берәүләр, ижаты белән әдәбиятта тирән эз калдырып та, халыкныкы булып китә алмый, икенчеләре, әдәбият тарихына гына тугел, халык тарихына җуелмас битләр яза.

Тукай феномены, Тукай талантының бөеклеге һәм яшәү көче хакында күп уйландым мин. Бу уйланулар бер нәрсәне ачык аңларга ярдәм итте: халык язмышы милләт язмышыннан аерылгысыз, халык өметләрен һәм әрнүләрен, сөенечләрен һәм тормышын сурәтләгән иҗат кына озын гомерле, кадерле була икән.

Г.Тукай 1886 елның апрелендә дөньяга килә. Балачагы. ятимлек ачысын татып үтсә дә , язмышында зур роль уйнаган изге күңелле кешеләр яхшылыгы , туган як табигатенең гүзәллеге аны шагыйрьлеккә әзерләгән. Инде 1905 елда Тукайның шигырьләре басыла, үзе таныла башлый. Ләкин бу иҗат гомере 1913 елда туктап, өзелеп кала. Нибары унсигез елга сузылган бу юл Г.Тукайга мәңгелек дан, исем, дәрәҗә алып килде.

Жисми яктан шагыйрь тормыштан китсә дә, еллар үткән саен Тукай шәхесе безгә якыная, кадерлерәк була бара. Аның тарафыннан иҗат ителән 400 дән артык классик шигырь , 9 поэма, 350 дән артык чәчмә әсәре чын татар телендә язылуы, телнең нәфислеге һәм саф булулары белән аерылып тора.

Тукай ижаты куптән инде халыкара хәзинәгә әверелде. Ул татар әдәбиятында дөнья халыкларының телләренә иң күп тәржемә ителгән әдип. Тукай иҗаты дөнья мәдәнияты бакчасындагы татар чәчәге ул. Үзе дә төрек, гарәп, фарсы, рус, казах, татар телләрен яхшы белеп Пушкин, Лермонтов , Толстой, Крылов, Некрасовны, рус теле аркылы көнбатыштан Байронны, Шекспир, Гейне, шәрыкътан оригиналда Хафиз, Сабир, Сәгъди, Низаминыукыган, тәржемә иткән, алар иҗаты белән татар халкын һәм башка төрки халыкларны таныштырган язучыларның беренчесе.

Шуңа күрә дә безнең куңелләрдә, йөрәкләрдә, Тукай рухы, Тукай шигырьләре, Тукай моңнары. Тукай рухы яшәгәндә, Тукай моңнары яңгыраганда татар милләте, аның теле яшәр, киләчәге якты булыр!

­Роль Габдуллы Тукая – любимого татарского поэта – в моей жизни. Мой дед знал его.

Здесь:
О Тукае
Единственная любовь Тукая, которую он стеснялся всю жизнь.
О памятнике в СПб
Дополнительные материалы, которые предлагаю.

(В конце повествования предлагаю для родителей, учителей и заинтересованных читателей некоторые ссылки на сказки-мультфильмы Г. Тукая, рекомендую прочесть книги-биографии серии ЖЗЛ, в интернете можно найти аудиосказки, электронные варианты произведений писателей и поэтов)

«Габдулла Тукай родился в деревне Кушлавыч 26 апреля 1886 года. Его отец умер, когда мальчик был младенцем, а спустя 4 года скончалась и мать, оставив ребенка круглым сиротой. Отчим не стал брать на себя обязанности по воспитанию Габдуллы и передал его на руки деду, мулле Зиннатулле. Жизнь мальчика была нелегкой. В те времена всему народу жилось непросто, поэтому лишний человек в доме означал непредвиденные и нежеланные расходы.

Дед нашел удачное решение, отправив внука в Казань в приемную семью. Мальчика приняли с теплом и добротой. Но через 2 года названные родители заболели и отправили Габдуллу восвояси. Дома его никто не ждал. Дед вновь пустился на поиски приюта для ребенка.

Постоянные переезды, нищета, отсутствие внимание и заботы сказывались на мировосприятии Тукая, который рос истощенным и болезненным. Кров ему решился предоставить крестьянин Сагди, живший в селе Кырлай. Он тоже был беден, но лишние руки в деревне всегда были к месту. От тяжелого физического труда здесь было не сбежать никому, и в детстве Тукаю приходилось много работать.

В 1895 Габдулла Тукай подался к тете в Уральск. Он нашел приют в доме купца Усманова. Юноша начал учиться, посещая мусульманскую школу. Он стал учить русский язык и демонстрировать способности в разных направлениях. Окружающие обращали внимание на его талант.

В 19 лет Тукай сделал первые переводы на русском языке. Произведениями, над которыми он работал, оказались басни Ивана Крылова. Поэзия так увлекла молодого человека, что он стал переводить работы русских литераторов на татарский язык, знакомя публику с талантами великих поэтов и писателей.

Поэзия и общественная деятельность

Тукай предпринял путешествия вдоль Волги. Он побывал в Астрахани, где познакомился с местными активистами. Весной 1912 года поэт отправился через Уфу в Санкт-Петербург, где к тому моменту сосредоточились революционные идеи и продвинутая интеллигенция. Впечатление от поездки закрепило знакомство с поэтом Нариманом Наримановым, революционером Муллануром Вахитовым и писателем Мажитом Гафури.
Проблемы со здоровьем, уже в этот период дававшие о себе знать, не остановили поэта. Из Петербурга он поехал в Троицк, а оттуда держал путь в казахскую степь, надеясь на чудодейственное лечение кумысом. Вернувшись в Казань, Габдулла Тукай понял, что начинающаяся чахотка не отступает. Высокая нагрузка и плохие условия существования усугубляли ситуацию. Но воинственный настрой не исчезал со страниц его произведений.

Личная жизнь

По воспоминаниям современников, Габдулла Тукай сторонился девушек, стесняясь собственной внешности. Худой и невысокий, с бельмом на глазу, вынуждавшим носить темные очки, он не верил, что может кому-то нравиться. Поэт не слыл модником, потому что не позволяли финансы, да и интереса к этому не было. Деньги в его кармане периодически появлялись, ведь публикации приносили гонорары, но Тукай не умел копить: он раздавал в долг без возврата, устраивал дружеские вечера, помогал знакомым.

Девушки то и дело оказывали Габдулле знаки внимания, поджидая у редакции, а поэт избегал любых встреч. Зайтуна Мавлюдова, купеческая дочь, также мечтала о знакомстве с Тукаем. Она обратилась за помощью к родственникам. Фатих Амирхан представил девушку поэту, когда тот играл с коллегами в карты в издательстве. Первая встреча была краткосрочной: Тукай не проявил интереса, и Зайтуна ретировалась. Всего молодые люди виделись 5 раз.

Вторая встреча состоялась случайно: Тукай заметил девушку из окна трамвая и приветствовал ее. В третий раз инициативу проявила Зайтуна. Их общение продлилось чуть дольше. Тукай был несмел, постоянно собирался уйти, а влюбленная Зайтуна удерживала его под любым предлогом. Четвертое свидание дало Тукаю возможность чувствовать себя свободнее.

Они вместе провели время после литературного вечера, прогуливаясь по улице. В пятый раз молодые люди встретились в редакции. Зайтуна уезжала из Казани в Чистополь и зашла попрощаться. Габдулла обещал прийти на пристань проститься и не пришел.

Спустя 5 лет, когда Тукай был на смертном одре, Зайтуна приехала навестить его в больницу. Она дожидалась разрешения войти в палату, но Габдулла запретил это. Позднее девушка вышла замуж за церковного служителя, ее сын и внучка стали поэтами. Перед смертью женщина просила похоронить ее как можно ближе к могиле Тукая. На его надгробном камне высечены строки из стихотворения, посвященного возлюбленной.
Личная жизнь Габдуллы Тукая не сложилась. У него не было жены и детей. Вплоть до самой смерти в его сердце теплились чувства к Зайтуне.

Смерть

Биография татарского поэта коротка. Он скончался в возрасте 26 лет в апреле 1913 года. Причиной смерти стала чахотка, осложнившаяся голодом. Работа в пыльной типографии в 1912 году обострила заболевание. Смерть Габдуллы Тукая стала потерей для литературы и искусства.

Сейчас интерес к творчеству поэта, публициста и переводчика поддерживается на государственном уровне. В память о Габдулле Тукае открыт литературный музей в Казани. В сквере на улице Пушкина, названном в его честь, стоит памятник писателю, а его фото украшают учебники по литературе. Его персоне посвящен официальный сайт, где описана биография Тукая и приведены примеры произведений.

Библиография

29 марта 2011, 10:00

…не
Сегодня он встретил тебя на улице, поклонился;
Он и этому рад: разве не безумец?
Читала ли ты в Коране хвалу?
Это о тебе сказано: «Нет другой
ни на востоке, ни на западе!

— Без укучылардан Габдулла Тукайның мәхәббәт лирикасы турында сораулар алдык. Тукайның иҗатында мәхәббәт лирикасы аз урын алган, гомумән мәхәббәт турында шигырьләр язмаган дигән фикер бар. Бу чыннан да шулаймы?

«Җир яшәрмәс, гөл ачылмас — төшми яңгыр тамчысы;
Кайдан алсын шигъре шагыйрь, булмаса илһамчысы».

Анда бит бөтен Көнчыгыш образлары кергән. Ул шулкадәр көчле интонация белән язылган. Сүз уңаеннан, Тукайның иң матур, иң камил формада язган шигырьләре – нәкъ менә мәхәббәт шигырьләре. Образлылык ягыннан да бу аның иң кызыклы шигырьләре. Аның бит иҗатында биографик, тормыштан кергән фактлар күп. Ә мәхәббәт шигырьләрендә абстракция көчле. Соңгы шигырьләрендә, Зәйтүнәгә һәм башкаларга багышланган шигырьләрендә конкретлылык та бар. Шулай да шигырьне гомуми планда аңлатасың икән, аның укучысы күбрәк, аңлаучысы күбрәк. Гомумләштергән образлар белән язу ул чор укучысы өчен кызыклырак булгандыр дип уйлыйм мин. Бер яктан, Тукайның мәхәббәт лирикасы үзенчәлекле — аның иҗатында башка образлар системасы белән аерылып тора. Икенче яктан, структур планда иҗтимагый лирикасын да кабатлый. Һәр строфа эчендә каршылыклар. Әсәрнең гомуми каршылыгы, аның көчәеп баруы, иң соңгы строфага җиткәч шартлар хәлгә китерүләре шушы шигырьләрне бик эффектлы итә.

Рифә Рахман: Тукай кызлар белән йөрмәгән дә, кызлар өчен язмаган дигән стереотип бар. Тукайны укымаучылар, аның биографиясе белән өстән генә таныш кешеләр шундый фикер йөртә ала. Зур шагыйрь бервакытта да тормыштан гына этәрелеп язмый. Әгәр кеше гашыйк булгач кына мәхәббәт шигыре яза ала икән, ул профессионал түгел. Мин, мәсәслән, илһам килгәнне көтәм әле дигән кешеләргә бераз көлеп карыйм. Габдулла Тукай – теләсә нинди темага, теләсә кайвакытта яза алган шагыйрь. Мәхәббәт шигыре язар өчен бернинди пассиялар, музалар кирәк булган дип санамыйм. Зөфәр абый әйткәнчә, эчке мәхәббәт табигатькә, ата-анага, балага булган мәхәббәт аша да мәхәббәт аша чагылырга мөмкин. Карагыз, аның баласы да булмаган бит, ә балалар өчен нинди шигырьләр язган.

— Тукайның мәхәббәт лирикасына нинди мотивлар хас булган?

Зөфәр Рәмиев: Ул һәрчак оптимистик рухта булмаган, бу аның язмышы белән дә бәйле. Тукай хатын-кызның матурлыгын күрә белгән. Көнчыгыш поэтикасына хас образлар да булган. Шул ук вакытта да шул замандагы моментлар да чагылган. Һәм ул тукта, мәхәббәт турында языйм дип түгел, ә, мәсәлән, трамвайда барганда Зәйтүнәгә баш селкеп калганнан соң шигырь яза. Реаль тормыш детале белән бәйлелек, минемчә, шигырьне укучыга аеруча якынайта. Мәхәббәт лирикасының мотивлары – бергә була алмау, күңеле төшкән кызны идеаллаштыру, үзен кечерәйтеп күрсәтү. Физик кимчелекләре дә йогынты ясагандыр. Зәйтүнәнең тырышлыгы белән алар өч-дүрт мәртәбә очрашканнар. Мәхәббәте төшсә дә, шул мәхәббәткә Тукай үзен лаек түгел кебек тапкан. Мәхәббәтнең киләчәген матур тормыш кору белән бәйли алмаган дип уйлыйм.

— Көнбатыш авторларыннан да үрнәк итеп алганмы Тукай мәхәббәт лирикасында?

Зөфәр Рәмиев: Гейне, Гете әсәрләре белән дә таныш булган. Татар әдәбияты нәкъ менә Тукай чорында Көнбатышка ныграк игътибар итә. Көнчыгышны да кире какмый. Дөрес, Көнбатыш рус әдәбияты аша керә. Тукай гарәп-фарсы, төрек телләрен дә белгән. Аның немец телен өйрәнәсе килгән дигән истәлекләр бар. Тукай шактый алдынгы мәдрәсәдә укыган, Казанга килгәч тә, белемгә омтылган. Аннары Уральскида өч класслы рус мәктәбен тәмамлау да аңа Көнбатыш, рус әдәбиятына якынаюга этәреш ясаган. Аннары, минемчә, аның Казанга килүе дә, мондагы әдәби тормыш, вакытлы матбугат, театрлар тирән фикерләүгә мөмкинлек тудырган.

Илһам Гомәров: Казанга килгәнче үк, Җаекта яшәгәндә дә, ул Казан белән тыгыз элемтәдә торган — хатлар алышкан, китапларын чыгару турында килешкән. Аның Казан белән танышлыгы Казанга килгәнче башланган. Ул Казанга өенә кайткан шикелле кайткан.

— Кызлар Тукайга игътибар иткән, ә ул алар белән аралашмаган, оялчан булган дигән стереотип бар. Ул чынлыкка туры киләме?

Зөфәр Рәмиев: Ул аралашырга бик атлыгып тормаган, ләкин туры килгәндә матур итеп сөйләшкән. Мәсәлән, Әхмәтгәрәй Хәсәнинең Васильевода дачасы булган. Анда аның хатыны Зәйнәп Хәсәни дә булачагын белгәч, Тукай аларга барудан баш тарткан, аны чак күндергәннәр. Ләкин очрашкач, озаклап сөйләшеп утыралар

Илһам Гомәров: Фатих Әмирханның шулай ук туганрак тиешле бер сеңлесе белән утырганда Тукайның ишекне ачып каравы һәм бүлмәдә кызлар да бар икәнен күргәч шунда ук ябып кую турында Әмирхан истәлекләрендә телгә алына. Бу аның характер үзенчәлеге дә булган. Минем уйлавымча, Тукай иҗатында мәхәббәт лирикасы юк дигән сүз чыннан да электән килгән стереотип фикер.

Зөфәр Рәмиев: Ул вакыттагы истәлекләрдә дә бераз куерту булган бит инде.

Илһам Гомәров: Аннан уйлап карасаң, ул 27 яшендә дөньядан китеп барган икән, аның яшьлек гомере дә бары сигез-ун ел дәвам иткән. Соңгы елларда авыруы да көчәеп китә бит. Бу электән килгән хисне, күрәсең, тагын да арттыра. Ул вакытларда аралашуын ул бигрәк тә чикли. Бәхетле тормышка корылган гаилә төзи алмачакмын дип уйлый күрәсең.

— Габдулла Тукайның Зәйтүнә Мәүлүдова белән аралашу тарихы билгеле. Аның турында сөйләп китегезче – ул кем булган? Алар ничек танышканнар, аралашканнар?

Чистайда Зәйтүнә Мәүлүдованың Бәдриҗиһан исемле апасы булган. Алар – Фатих Әмирханга кодачалар. Без үскәндә дә тере шагыйрь, тере язучы күрү кызык иде, ә кызлар тере шагыйрьләрне бигрәк тә яраталар – бу күптәннән килгән матур традиция дип саныйм мин моны. Казанга килгәч, Зәйтүнә Фатих Әмирханнан Тукай белән таныштыруны сорый. Аңа кадәр ул аның шигырьләре белән таныш булган – алар Чистайда вакытлы матбугатны, Казан газета-журналларын, Уральск матбугатын укып барганнар. Тукайны инде 1906-1907 нчы елларда ук таныганнар. Фатих Әмирхан ул вакытта «Әл-ислах» газетасын языша. Алар редакциягә киләләр. Зәйтүнә белән Тукай белән өч мәртәбә очрашалар. Һәр очрашу кыенлык белән уза – Тукай я чыгып китә, я салкынлык күрсәтә. Ләкин бер кичә алдыннан ул Зәйтүнәгә контрамаркамы, билетмы бирә, Кичәдән соң очрашырга сөйләшәләр, ләкин очраша алмыйлар. Тукай Зәйтүнәне киткәндә озатырга төшмәкче була, ләкин соңарган дип әйтәләр, ул пристаньга төшә алмый. Бу турыда хикәя дә бар.

Бер яктан, Тукай Зәйтүнәгә һич тә битараф булмаган, икенче яктан, сәламәтлеге булмау, күзендәге табы аркасында мәхәббәт хисләрен куертудан үзен-үзе тыеп торган.

— Габдулла Тукайның язмышында Зәйтүнә туташтан башка хатын-кызларның булуы билгелеме?

Зөфәр Рәмиев: Аны конкрет әйтмиләр, ләкин профессор Рәфыйк Нәфыйков Уральскида чакта Тукайның күзе төшкән икеме-өчме кыз турында яза – кызык, аларның исемнәре Фатыйма булган.

Илһам Гомәров: Берара Тукайның иптәшләре дә аны башлы-күзле итү мәсәләсе белән йөреп алалар. Ул барыбер барып чыкмый инде.

Зөфәр Рәмиев: Ул вакытта мәхәббәт шигырьләре язу татар әдәбиятында зур урын алган дип уйламыйм.

Зөфәр Рәмиев: Тукайның лирикасы бик бай – мәхәббәт темасы да, башка темалар да чагылыш алган. Шул ук вакытта ул төрле жанрларда иҗат иткән – аның мәдхияләре, мәрсиялары, газәлләре бар. Ул шул жанрларга туры китереп тә язган. Анда традиционлык та, яңалык та бар.

Илһам Гомәров: Мәхәббәт төшенчәсен төрлечә биреп була бит. Гомәр Хәйямне мәхәббәт шагыйре дип әйтәбез. Шул ук вакытта мәхәббәт тышчасына ул бөтен кешелекнең яшәеш фәлсәфәсен, дөнья, вакыт агышы фәлсәфәсен – барсын да дүртьюллыкта бирә алган. Тукай аларны укып, шигъри традицияләрне кабул итеп үскән.

Читайте также:

  

• Сочинение яшь ана нэжип думави

  

• Ирина заярная как писать сочинение скачать

  

• Матренин двор отзыв сочинение

  

• Сочинение как я отношусь к поступку дуни

  

• Сфу баллы за итоговое сочинение

А.Гыйләҗевның “Җомга көн кич белән…” әсәрендә мәхәббәт һәм язмыш темасы

Шәфигуллина Гөлдания

Балтач районы  югары  Шубан авылы

МБГБУ “Шубан төп гомуми белем мәктәбе”,  8 класс

Фәнни җитәкче: Хәйруллина Д.Д.

2013

Эчтәлек.

1.Кереш………………………………………………………………………………………………………………………….3

2.Аяз Гыйләҗевның  “Җомга көн кич белән..” повестында мәхәббәт һәм язмыш темасы.

2.1.Татар әдәбиятында  мәхәббәт темасы………………………………………………………………4

2.2.Әсәрнең төп герое-Бибинур карчык………………………………………………………………..5

2.3.Ана күңеле-балада………………………………………………………………………………………….6

2.4.Сөйдем сине яшьлегемдә, беренче ярым итеп…………………………………………………9

            2.5.Җиһангирга булган олы, бөтен барлыгын  биләгән мәхәббәт…………………………10

2.6.И язмыш, язмыш…………………………………………………………………………………………..11

3.Йомгак………………………………………………………………………………………………………………………13

4.Кулланылган  әдәбият……………………………………………………………………………………………….15

Кереш

Аяз Гыйләҗев иҗатын үз итмәгән, аның бай, күпкырлы иҗатына сокланмаган кеше юктыр. Әйе, А.Гыйләҗев тумыштан ук хөр булып адәм баласының рухи азатлыгын яклап, геройлары белән үзе дә утка-суга керә, кеше рухлыгының сыналган көрәш мәйданында  сөлге тотып, ярсып-ярсып көрәшә. Ул әнә шулай татар әдәбиятында кеше җанының әле әдипләрнең кулы тиеп җитмәгән «чирәм җирләрен” үзенчәлекле әсәрләре аша сөреп бара. Мин үзем дә язучы иҗатына битараф түгел. А.Гыйләҗевның иҗаты белән, яңадан-яңа гыйбрәтле әсәрләре , повесть-хикәяләре белән гел кызыксынып торам.  А.Гыйләҗевны бер баскычка югары күтәргән “Җомга көн кич белән…” повесты иң яратып укыган әсәрләремнең берсе. Әсәрдә рәхимсез балалары тарафыннан онытылган Бибинур карчыкның, физик яктан шактый зәгыйфь тоелган әбинең көчле рухы, чиксез мәхәббәт белән сугарылган олы җаны, әрнүле һәм фаҗигале эчке дөньясы мине тирән тетрәндерде. Әсәрдә күтәрелгән проблема бүген дә актуаль. Чөнки авылда торып калган ата-ана алдындагы бурычны оныткан кешеләр хәзер дә исәпсез-хисапсыз. Капка төбендәге таягына кулын куеп утырган ялгыз картларның күпмесе чит җирләрдә, калаларда көндәлек мәшәкатьләр чоңгылына кереп чумган улларын, кызларын уйламый һәм сагынмый икән. Каядыр китеп урнашкан тәкъдирдә дә нигә алар үзләрен һәм ата-бабаларын, иң кадерле җирне мәңге ятим калдырулары  хакында уйланып карамыйлар. Фәнни-практик эшемә мин “Җомга көн кич белән…” повестында  мәхәббәт һәм язмыш темасын сайлап алдым. Әлеге хезмәтнең максаты — “Җомга көн кич белән…” әсәрендә күтәрелгән мәхәббәт хисләренең күптөрлелеген билгеләү һәм аның кеше язмышындагы ролен ачыклау. Максатка ирешү юлында миңа түбәндәге бурычларны хәл итәргә кирәк дип табылды:

1.А.Гыйләҗев иҗаты белән тирәнрәк танышу, аның әсәрләрендә күтәрелгән төп     мәсьәләләр, проблемаларны ачыклау.

2.Бибинур карчык күңелендә яшәгән мәхәббәтнең өч төрен һәм алар арасындагы бәйләнешне ачу.

3.Балаларга карата булган мәхәббәтнең өстен чыгуы Бибинур карчыкның язмышына ничек тәэсир итүен ачыклау.

4.Әсәрнең татар әдәбиятында тоткан урынын билгеләү.

Теманы яктырту өчен миңа күп кенә А.Гыйләҗев иҗатына кагылышлы материаллар белән танышып чыгарга, әсәрләргә мөрәҗәгать итәргә, башка язучы һәм тәнкыйтьчеләрнең  А.Гыйләҗев турында әйткән фикерләрен тупларга туры килде.Үз фикерем белән бергә аларны бер системага салдым.

Төп өлештә мәхәббәт һәм аның бирелеше турындагы фикерләр урын алды.

Мәхәббәт-тыелган җимешнең татлысы.

Мәхәббәт-йөрәкләр хисенең затлысы.

Мәхәббәт-гашыйклар күңеленең мең кылы.

Мәхәббәт-йөрәкнең мәңгелек чоңгылы.

Мәхәббәт-… Нинди татлы сүз ул. Нинди татлы хисләр, киләчәккә өмет һәм хыяллар бүләк итә ул. Кешенең акылы белән, алай гына да түгел, аның бөтен барлыгын, рухы, холык-фигыле, хыял омтылышлары белән дә иң элек шул хис, тойгы, рухи халәт җитәкчелек итә түгелме…

“Мәхәббәт-ул үзе иске нәрсә,

Ләкин һәрбер йөрәк аны яңарта”-дип язган бөек шагыйрь Һ.Такташ.

Нәрсә соң ул мәхәббәт? Мәхәббәт-ул сөю, ярату. Мәхәббәт кеше күңеленә үтеп кереп, туң йөрәкләрне дә эретерлек бөек көч ул. Ул мәңгелек. А.Гыйләҗевның  “Җомга көн кич белән…” повестында мәхәббәт проблемасы әсәрнең буеннан-буена ярылып ята. Автор аны Бибинур карчыкның яшьлек мәхәббәте Мирзаһитка булган хисләре, картаймыш көнендә Бибинур карчыкны япа-ялгыз калдырып киткән рәхимсез балаларына һәм авыл председателе — Җиһангирга булган мәхәббәте рәвешендә сурәтли.

2.Аяз гыйләҗевның  “Җомга көн кич белән…” повестында мәхәббәт һәм язмыш темасы.

2.1.Татар әдәбиятында  мәхәббәт темасы.

Мәхәббәт темасы –әдәбиятта мәңгелек тема ул. Борынгы татар әдәбияты мәхәббәткә мәдхия җырлаган. Кол гали, Сәиф Сараи, Котб-мәхәббәткә дан җырлаучы  әдипләребез. Аларның мәхәббәт темасы язган әсәрләре кемне генә дулкынландырмаган. Борынгы әдәбиятта мәхәббәт темасын башлап җибәрүчеләргә тукталып китик.

Кол Галинең  “Кыйссаи Йосыф” әсәре озак гасыр буе укылып, халыкның рухи юлдашы, сердәше булып килде һәм киләчәк дип уйлыйм мин. Бу әсәрнең төп геройлары-Йосыф һәм Зөләйха. Йосыфны автор пәйгамбәр белән тиңли. Зөләйха искиткеч чибәр, гүзәл, олы мәхәббәткә ия. Аның бөтен күңелен мәхәббәт хисләре биләп алган. Зөләйханың мәхәббәт ялкыны шулкадәр көчле, хәтта ул өргәч, Йосыфның камчысына ут каба.  Ләкин аларның мәхәббәтләре ирекле түгел, ул бик күп каршылыкларга очрый. Шулай да ике гашыйк кавыша, үзләрен дә, башкаларны да бәхетле итеп, тирә-юньгә үрнәк булып яшиләр. Гашыйк кеше бары тик яхшылык кына эшли ала, чөнки  күңелеңдә изге хис-тойгылар булганда явызлыкка урын юк.

Мине әсир иткән борынгы әсәрләребезнең  тагын берсе-Сәиф Сараиның “Сөһәил вә Гөлдерсен” дастаны. Бу әсәрдә мәхәббәт фаҗигалы тәмамлана: геройларыбыз икесе дә вафат булалар. Ни өчен ике яшь гомер өзелә соң? Бу сорауга җавап табу авыр  түгел. Гөл-былбылсыз, былбыл гөлсез яши алмый. Гөлдерсен гөл итеп сурәтләнсә, гөлнең кибүен былбыл кичерә алмаган кебек, Гөлдерсеннең  үлемен Сөһәил  дә күтәрә алмый. Бу  әсәрдә мәхәббәт үлемнән көчлерәк булып чыга. Әсәр кайгылы тәмамлана. Шулай булса да, ул безгә нинди матур мәхәббәт маҗаралары бүләк итте бит!  Парын  югалткан аккош кыяга бәрелеп үлә. Шуңа күрә тормышта бер-береңнең күңелен табып, хөрмәт итеп, авыр сүзләр әйтмичә, бергә булган һәр мизгелнең кадерен белеп яшәргә кирәк.

Борынгы әдәбиятта Котбның “Хөсрәү вә Ширин” поэмасында мәхәббәт кешене үзгәртергә мөмкин булган тәэсирле көч итеп раслана. Автор, кешеләрдә мәхәббәт хисләрен үстереп, җәмгыятьне сафландыра.

Шушы бөек әсәрләргә таянып язучыларыбыз мәхәббәт турында яңадан-яңа әсәрләр тудыра. М.Фәйзинең “Галиябану” пьесасын кем генә белмидер? Пьеса мәхәббәт моңы белән сугарылган. Анда Хәлил белән Галиябануның романтик, әмма фаҗигалы мәхәббәтләре сурәтләнә.

Күп кенә шагыйрьләребез дә иҗатларын мәхәббәт темасына багышлап, үзләрен “мәхәббәт җырчысы” итеп танытты. Һади Такташ, Илдар Юзиев һәм башкалар-шундыйлардан.

Гыйбрәтле язмышмы ул, матур мәхәббәтме, яшьләрнең кавыша алмыйча гомер буена берсен-берсе көтеп яшәүләреме — боларның барысын да язучыларыбыз, шагыйрьләребез билгеле бер югарылыкка күтәреп, матур итеп тасвирлый белгәннәр. Бу әсәрләрне укыган саен укыйсы килә. Чөнки мәхәббәт үзе дә, аның турында язылганнар да шагыйрәнә матур бит! Татар әдәбиятында һәр язучы, һәр шагыйрь аны үзе тойганча, үзе яратканча, үз хис-кичерешләре аша укучысына җиткерергә тырыша. Ә минемчә, мәхәббәт ул — яңа туган гөнаһсыз сабый, әле генә яралган ямь-яшел, чиста, саф  агач яфрагы, ачылып кына килгән  умырзая чәчәге, шомырт, сирень агачлары, шау чәчәктә утырган, сихри хис яраткан язгы бакча. Дөньяны  бары яхшы кешеләр генә, игелекле  эшләр генә чорнап алсын иде. Яшәсен мәңгелек яшьлек һәм мәхәббәт!

2.2.Әсәрнең төп герое-Бибинур карчык.

А.Гыйләҗевның “Җомга көн кич белән…” әсәренең төп герое Бибинур карчык. Бибинур кечкенәдән үк итагатьле, намуслы, эшчән, саф күңелле булып үсә. Үзенә җан аткан егет тә табыла. Ләкин Мирзаһит белән Бибинур бергә бәхетле булырга, матур итеп гаилә корырга гына җыенганда аларның мәхәббәтенә киртә корыла — Гайшәнең вакытсыз үлеме Бибинурның хыялларын чәлпәрәмә китерә. Ул үз гомерендә мәхәббәтнең ни икәнлегендә  татый алмаган килеш, үзенең яшьлеген ятим балалар хакына корбан итә. Ни кыяфәте, ни тазалыгы булмаган Габдуллаҗанга кияүгә чыга. Балаларга булган олы мәхәббәте, яратуы Мирзаһитка булган мәхәббәтеннән өстенрәк булып чыга. Мирзаһитны яратса да, ул беренче урынга балаларны куя. Бөтен көчен куеп, тырышып-тырмашып дигәндәй, балаларның тамагы тук, өсләре бөтен булсын өчен кулыннан килгәннең барын да эшли. Ләкин шунысы аянычлы — туган якларына, туган җиргә, ата-баба туфрагына күңелләре  суына балаларның. Туган авылда ике күзен  алмый үзләрен көтеп  торган Бибинур барын, әни дип үскән якын кешеләре — ата-ананы алыштырган изге җанлы кеше барын оныталар. Балаларга булган мәхәббәт тә үги балаларны кызгану, шәфкатьлек күрсәтү булып кына кала. Ә бит адәм баласы үз гомерендә әле үзенең оныкларын да яратып өлгерергә тиеш. Кеше мәхәббәтнең шундый өч төрен үтсә генә бәхетле була ала. Бибинур оныкларын, дөресрәге үги балаларның балаларын бөтенләй күрми. Аның мәхәббәте иреккә чыга алмыйча кала. Ләкин мәхәббәт иреккә чыгарга омтыла. Моның өчен уңайлы шарт кына көтеп ята. Ниһаять, шарт туа, авылга нечкә күңелле, кешеләрне хөрмәт итә торган, матурлыкка гашыйк кеше килә. Һәм  Бибинур күңелендә буылып торган мәхәббәт тышка бәреп чыга. Еракта яшәгән балаларын сөю, оныкларын багу бәхетеннән мәхрүм ителгән Бибинур карчык аларга булган мәхәббәтен колхозның булдыклы, уңган рәисе, кече җанлы, ихлас табигатьле Җиһангирга күчерә.Үз егетенә, иренә, улларына, оныкларына булырга тиешле мәхәббәт бөтенләй башка кешегә багышлана. Күңеле, җаны, бар күзәнәге балаларын сөяр өчен яратылган Бибинур карчык шул рәвешчә йөрәк ярасын басарга омтыла. Гомере буе бала сөюгә, бала назлауга сусап йөргән җаны әнә шулай күңел бушлыгын тутыра. Гомерләрен башкаларга багышлаган, кешеләр бәхете өчен яшәүчеләр, үз ихтияҗларына килгәндә, артык тыйнаклар, үзләрен якларга күнекмәгәннәр һәм намуссызлык, битарафлык, әрсезлек каршында көчсез, башкаларга ярдәмчелләр кыен вакытта үзләре ярдәмсез калалар. Бибинур фаҗигасенең сәбәпләрен әнә шуннан эзләргә кирәк. Аның кешеләргә булган олы мәхәббәте җавапсыз калган.

2.3.Ана күңеле-балада.

“Җога көн кич белән…” повестында без кешеләр арасында эчкерсез, саф, дусларча, туганнарча мөнәсәбәтләр тарафдары — Бибинур карчык белән очрашабыз. Биредә А.Гыйләҗев повестьларын аз-мазлап урата башлаган идиллиянең эзе дә калмаган. Кеше өчен изге теләктә булганнар гадәттә үзләре дә бәхетле тормыш итәләр дигән хакыйкать бар. Бибинурга бу сыйфат чама белән генә бирелмәгән. Димәк, ул үзе дә чамасыз бәхеткә лаек булып чыга. Ләкин бәхетлеме соң ул ялгызак? Штрихлар формасында гына булса да аның тормыш юлын күздән кичереп карыйк.

Бер гаиләдә биш кыз! Ата белән ана тилмереп малай көткәндә тагын кызлар-игезәкләр өстәлде… Иманага җир бүлгән чор. Бурасында җиде тычкан кимерерлек тә азыгы булмаган, нечкә усак бүрәнәләрдән салынган унбер ниргәле, дүрт тәрәзәле йортта тезелешеп җиде кыз үсә. Урамнан гармун уйнап уза башласалар, кызлар тәрәзә өчен пыр тузып шаярышалар… Җиде  кыз-җиде бәла!  Аларга җиде әйбәт кияү кирәк! Бу турыда төпчек игезәкләр уйлый белми әле, балачакның бөек бәхете — гамьсезлек. Зөһрәбану белән алар бик тату яшәделәр, бергә уйнадылар, башны башка куеп, җәйләрен чоланда  агач сандык өстендә бергә йокладылар. Тора-бара апалары кияүгә чыга башладылар, җизниләр килде, бүләкләр килде, кодалар булды. Кодалар арасында хәлле генә кешеләр дә бар иде. Җиде кызлы йортның да тормышы аз-мазлап җиңеләя башлаганда, йортка  кайгы да ишелеп килде. Өченче кыз Маһитап урак өстендә бума чире белән авырды да бәрәңге алган мәлдә дөнья куйды. Уртанчылар Кафия белән Рәхиләне зимагурлар Ситдыйк белән Камил  кунакка кайткан җирдән дөнья читенә алып киттеләр. Кафия дә озакламый, бәбәй тапканда, вафат булды. Дүрт тәрәзәнең дүрт пәрдәсе анага калды.

Кызлары матур иде Гыйльфанның! Аерата төпчек кызлар-игезәкләр сылу булып үсте. Берсенә икенчесе тамчы су кебек охшамасалар да, уртак яклары да күп иде Зөһрәбану белән Бибинурның. Бибинур әтисе төсле зәп-зәңгәр күзле булса, Зөһрәбану әнкәсе ягына тартып чәчрәп торган кара күзле дә, чаярак та, кыюрак та иде. ”Ай-һай, Гыйльфан абзый, күз тимәсен, Зөһрәбануың пешкән алма булып килә, тегесе кайтыш түгел, мәгәр бусы чая — унҗидесе дә тулмас моның: я урлап китәрләр, я ябышып чыгар!”-дияләр иде күршеләре. [1.40] Кызларының үз вакытында ару җирләргә китә баруына сөенеп, дага кебек кенә калдырып китәргән сөннәтле сакалын сыпырып, Гыйльфан күршеләр куанычына бик теләп кушыла иде. “Ходайга мең шөкерләр инде.. Шулай анысы, кем, һәр баланың бәхете үзе белән икән! Ходай бәхет-тәүфыйктан аермасын. Төпчекләремә дә язганы булыр, ходайның ирке киң!”[1.40].

Үзләренә булдымы бәхетләре, әллә төпчекләренең бәхетләрен апалары ияртеп киттеме, унҗидене дә тутырдылар сылу Бибинур белән гүзәл Зөһрәбану, унсигездә дә,  егермегә дә җиттеләр, кызыл йорт капкасына берәү дә ат бәйләмәде, яучы абыстайлар да Гыйльфан йортын читләтеп уза башладылар, авыл өчен бик хәтәр хәл иде бу. Ата-ана хафалана ук башладылар. Буйга артык ук калку булмасалар да, төскә-биткә күркәм, исемнәре-чабы чыкмаган Гыйльфан агайның төпчекләре егерме бердә дә ата йортында иделәр. Егерме бердәге кыз – ул заманда карт кыз, сазаган кыз, утырган кыз.

Аксыргакта да  колхоз төзелде, колхоз ныгыды, бер заман, районда беренче буларак балалар бакчасы  ачтылар, аны “Площадка” дип атап йөртә башладылар. Бибинурны шунда эшкә чакыралар. Игезәкләрнең икенчесе Зөһрәбану, ни сәбәптер, үтә дә явыз, усал холыклы булып үсә — Зәһәрбану атлы кушамат алуга кадәр җитә. Хуш, игезәкләр булуларына да карамастан, Бибинурны танучылар табыла — яхшы гына  эшкә урнаша, үзенә җан аткан егет тә табыла. Шуңарга чыгасы да, гаилә бәхетенә чумасы гына бит югыйсә. Нәкъ шул чакны кулак калдыклары авылда колхоз төзеп йөргән активистның хатынын Гайшәне үтерәләр. Яңа тормыш һәм яңа хуҗалык өчен җан атып йөргән коммунист Габдуллаҗан өч баласы белән берьялгызы торып кала. Бу сабыйларның бәхетсезлегендә, аларның ятимлегендә кем гаепле? Бибинур түгел! Ләкин балалар бакчасында  эшләгән кыз өч нарасый хакына яшьлеген, матурлыгын да кызганмыйча, йөргән егетен калдырып үзеннән күпкә өлкән Габдуллаҗан йортына күчә. Бу адымны кешелек дигән олы төшенчәне аңлаган, бөтен тирәнлегенчә аңлый алган тәкъдирдә генә кабул итәргә мөмкин. Тиздән, сугыш башланып, гаилә башлыгы фронтка китә һәм Ватан өчен башын сала. Үз гомерендә әле бер тапкыр да чын мәхәббәтнең ни икәнлеген кичермәгән Бибинур ана булу бәхетен дә күрми бер итәк бала белән тол кала. Бөтен көчен куеп, тырышып-тырмашып дигәндәй, балаларның тамагы тук, өсләре бөтен булсын өчен кулыннан килгәннең барын да эшли. Үзе турында, үзенең шәхси бәхете хакында уйлап карарга да җөрьәт итми, дөресрәге, бу очракта да ул үзенең яшәү бәхетен өч ятимне тәрбияләп, аякка бастыруда күрә. Алар өчен ана һәм ата да булуы белән бәхетле саный үзен. Бибинур балаларны укыту турында да онытмый: һәркайсы югары белем алып, зур шәһәрләрдә тормыш корып дәрәҗәле урыннарда эшлиләр. Ятимнәрне кеше арасына кертә алуы, кеше итүе белән чиксез горурлана Бибинур. Ләкин шунысы аянычлы — туган якларына, туган җиргә, ата-баба туфрагына күңелләре суына балаларның. Туган авылларында ике күзен офыктан алмый үзләрен көтеп торган Бибинур барын, әни диеп үскән якын кешеләре — ата-ананы алыштырган изге җанлы кеше барын оныталар. Һәр елны Сабантуйлары җиткәндә киек казлар кебек тезелешеп ерак-ерак җирләрдән авылга кунаклар кайта, туган җирне сагынап, җирсеп кайта аксыргаклар. Шулар арасында үзенең аккошлары, күңел парәләре булмауга өзгәләнә, телгәләнә Бибинурның бәгъре. “Бибинур карчык та көтте. Бер кайтырга тиеш бит инде алар! Җаннары булса, аналары янына Сабан туена бер кайтырга тиешләр”.[1.60]  Повестьтагы вакыйгаларның төп өлеше авыл өчен аеруча олы бәйрәм булган Сабантуй алды көннәрендә бара. Бөтен авыл кунаклар каршылый, телеграммалар җибәрә, хат һәм посылкалар ала — тантана һәм бәхетнең чыганагы авылга килә торган юлларда  һәм Бибинурның салам түбәле иске өе каршында гына урнашкан почтада. Берьялгызы һәм көтеп яшәгән ялгыз хатынның күңелендәге кичерешләр, ышаныч һәм өмет җепселләре, борчу һәм  авылдашлары каршында кимсенү, гарьләнү тойгылары бер-берен алыштырып тора, кайсы өстен чыкканны да аңламаслык дәрәҗәдә үзара үрелеп, болганып беткәннәр. Әмма ул кешелеклелек бәрабәренә үз кичерешләреннән өстен, югары тора. Балаларының исән-имин, бәхетле булуларын гына тели. Әлеге эчке драма, Бибинур күңелендә барган борчу һәм уйларның якалашуы повестьта гаять дәрәҗәдә сәнгатьле итеп күрсәтелгән. А.Гыйләҗевнең психологик анализ осталыгы, кеше күңелен укый һәм үтә нечкә кичерешләренә кадәр түкми-чәчми укучыга  илтеп җиткерү сәләте бу очракта аеруча тулы чагылыш тапкан. Бибинур образын озак эзләнүләрнең уңышлы нәтиҗәсе дип карарга кирәк тә. Бибинур — гади хезмәт кешесе, сәнгатьчә төгәллеккә җиткән гуманистик образ. Геройның бөтен тормыш юлы — сабый һәм үсмер еллары, яшьлек юмартлыгы һәм толлык газаплары тулысынча кичереш агышы булып сурәтләнә. Автор чынбарлыкка персонажның рухи дөньясы аша карый, ул яшәешне чагылдыра торган телескоп ролен үти. Герой үзенең күңел дөньясында башка персонажлар белән диалог кора, кирәксә бәхәсләшә, билгеле бер күренешләргә бәя бирә, нәтиҗәләр ясый.

2.4.Сөйдем сине яшьлегемдә, беренче ярым итеп.

Өч йорт аркылы гына яшәп яткан аксыл юка чәчле, тоз күзле, бик киң чыгынкы майгайлы Мирзаһит Бибинурны кичке уеннан озата кайтты. Капкадан ерак та түгел әткәсе хәстәрләгән эскәмиядә алар сабан туе таңын каршыладылар. Шулай итеп алар гел очраша башладылар. Арада четрекле бер нәрсә калды: Мирзаһит Бибинурдан ике яшькә кече иде. Башта кызыксыныбрак йөрсә дә “Булса соң?” дип  уйлады кыз. “Ике яшь зур аермамы  әллә?! Егет уңган, телгә беткән җилбәзәк тигел, моңарчы кызлар кулы тотканы юк, ипле; Бибинур да тормыш җаен белән, рәхәт кенә, тату гына яшәп китсәләр, яшь аермасын кем хәтерләп торыр?

Сөя идеме ул Мирзаһитны? Монысына ул кистереп кенә җавап бирә алмас иде. Егет тә анысын сорап тормады. Сүз әйтеп, вәгъдәләр биреп араны ныгытмасалар да, егет белән кыз быелның көзен җиткерә алмыйча зар булдылар!  Авылда “кияү-кәләш” дигән исемнәре чыкты, ата-аналарга ишетелде, барысы да үз җае белән якынлашып,өлгереп килә иде. Ләкин яшьләр бергә бәхетле булырга, матур итеп гаилә корырга гына җыенганда аларның мәхәббәтләренә, бәхетләренә киртә корыла — Гайшәнең үлеме Бибинурның хыялларын чәлпәрәмә китерә. Чөнки ул үз гомерендә мәхәббәтнең ни икәнлеген дә татый алмаган килеш, үзенең яшьлеген ятим балалар хакына корбан итә. Балаларга булган олы мәхәббәте, яратуы Мирзаһитка булган мәхәббәтеннән өстенрәк булып чыга. Мирзаһитны яратса да, ул беренче урынга балаларны куя. Бу гамәл исә Мирзаһитны бөтенләй аяктан ега.

“-Бибинур, дөресме?-диде ул, килеп җитәрәк. Бибинур малайны җиргә бастырып, малай Мирзаһитның тавышыннан еларга тотынды.

-Дөрес, Мирзаһит.

-Ә мин?- Егет  бик нык җәберсенгән иде.-Миңа биргән вәгъдәң кайда?

-Вәгъдә үк бирешмәдек. Мирзаһит ялгышма. Мәгәр өметем синдә иде. Син әйбәт егет, кече күңелле, күпме дус булып йөреп, бер авыр сүз дә әйтмәдең. Синнән дә әйбәтне табачагым юк иде. Мирзаһит… хәзер дә авыр сүз әйтеп ямьсезләнмә.. Син үзеңә тиңне табарсың, иеме?

-Габдуллаҗан  абый олы ич сиңа!-диде Мирзаһит, һаман өметләнеп.

-Әйе, яшь түгел. Тик бел, сабыйлар хакына, балаларын жәлләп чыктым мин аңа. Син ишеңне табарсың,  ә ул балаларга  ана ничек табар?”[1.53]

Япь-яшь  Бибинурның бу сокландыргыч гамәле хакынды уйлаганда, аның шундый рухи бөеклеккә күтәрелүенең сәбәпләрен эзләгәндә, миңа калса, иң элек халкыбызның гүзәл традициясенә һәм аның гуманлы әхлагына мөрәҗәгать итәргә кирәктер. Саф милли җирлектә һәм милләт бишеге булган авылда тәрбия алган, кеше һәм шәхес буларак шунда җитлеккән, рухи дөньясы камилләшкән, дөньяга карашы ачыкланган Бибинур Әхмәт Сәхапов фикеренчә рухи халәтенең көче-куәте белән авылдашларыннан бер башка өстен тора. Хатын-кызлык һәм аналык бурычын үтәүне изге гамәл, саваплы эш дип кенә санамый ул, бәлки шул матур сыйфаты белән халкыбызның намусын аклый, олы җанын күрсәтә, әхлагының саф, чиста, кешелекле булуын дәлилли, ата-бабадан килгән борынгы йолаларның, гореф-гадәтләрнең инсафлы, итагатьле, сәламәт табигатен  раслый.

2.5.Җиһангирга булган олы, бөтен барлыгын  биләгән мәхәббәт.

“Җомга көн кич белән..” әсәрендә гадәттән тыш мәхәббәт тарихы сурәтләнелгән, әмма аның гадәттән тышлыгы олы яшьтәге хатын-кызның үзеннән яшь иргә гашыйклыгында түгел. Повесть үзәгенә, бигрәк тә балалары тарафыннан онытылган Бибинур карчыкның олы җаны куелган. Бу җанга бөтен дөнья сыйган. Анда тол калган Габдуллаҗан да, үги балалар да, көндәше һәм тугандашы Зөһрәбану да, күрше-күләннәре, яшьтәшләре дә бар. Ә иң зур урын бу җанны әзме-күпме булса да аңлаган колхоз рәисенә калдырылган. Бибинур образы повестьның буеннан-буена үтә. Фәкать беренче бүлектә генә башка персонаж турында. Биредә сүз Бибинур тормышында хәлиткеч роль уйнаган кеше — колхоз председателе Җиһангир Сәфәргалин турында бара. Беренче бүлектә үк аның үлеме тасвирлана — кешеләр бәхетенә гомерен багышлаган Җиһангир алар тормышында якты эз калдырып, ә Бибинур күңелендә матур мәхәббәт хисләре кабызып, дөньядан китеп бара. Инде теге дөньядан чакыру килгәнне көтеп йөргән чакта Бибинурга олы хисләр-беренче мәхәббәт килә. Көтмәгәндә, болытлы кичтә офыктан алсу нурларын сирпеп күренеп алган кояш сыман килә. Аңарга яшәү оптимизмы, ялкын, бетмәс-төкәнмәс көч һәм кодрәт биреп килә. Дөрес, Бибинурның үзеннән күп яшь Җиһангирга булган олы хисләрне башка һичкем белми. Хәтта Җиһангир үзе дә. Олы җанлы Бибинур күңеленә Җиһангир гына тиң була ала. Аның исеме дә җиһанны биләүче дип аңлашыла. Ул шул җиһанны биләгәндә, карчык күңелен дә үз йөрәгенә сыйдырган.Бибинурның соңгарып килгән, ни вакытлар көттереп килгән мәхәббәте, әлбәттә, аның үзе эчендә генә ялкын биреп торган булыр иде. Тик Җиһангир көтмәгәндә, йөрәген тоткан килеш, дөнья куя. Бибинур тагы бер ялгызы торып кала. Колхоз рәисен зурлап соңгы юлга озатканда Бибинурга игътибар да итмиләр, машина тартмасы читенә генә елышып аның Җиһангир янында мәрхүмнең туган авылына кадәр озатып киткәнен дә күрүче, абайлаучы булмый. Зират янында да ул кеше күзенә чалынмый. Ә төн җиткәч, бер ялгызы калып зират коймасы читендә учак ягып чыга. Яшерен яратуны, беркемгә дә сиздерелмәгән мәхәббәтне шулкадәр символлаштыру дәрәҗәсенә җиткереп, автор Бибинур образының масштаблылыгына ирешүдә тагын зур гына адым ясый. Еракта яшәгән балаларын сөю, оныкларын багу бәхетеннән мәхрүм ителгән Бибинур карчык аларга булган мәхәббәтен колхозның булдыклы һәм уңган рәисе, кече җанлы, ихлас табигатьле Җиһангирга күчерә. Күңеле, җаны бар күзәнәге балаларын сөяр өчен яратылган Бибинур карчык шул рәвешчә йөрәк ярасын басарга омтыла. Әйтергә кирәк, Бибинур карчыкның бу сәер мәхәббәтен аңлатуда төрле караш яши. Берәүләр андый мәхәббәтнең җирлеге юк, ул тормышчан түгел дип расларга тырыштылар. Икенчеләр исә, шул җөмләдән А.Гыйләҗев үзе дә аны “Соңлап килгән сөю” дип аңлаттылар. Һәрхәлдә әлеге карашларның һәрберсенең дә яшәргә хакы бар. Әмма, безгә калса, Бибинур карчыкның колхоз рәисе Җиһангирга булган кайнар мәхәббәтенең нигезендә кайберәүләр күреп бетерә алмаган бер үзенчәлек ята. Ана булу бәхетен татый алмаган, чит кеше балаларын тәрбияләп картайган Бибинур карчык дөньяга китерә алмаган баласының үз хыялында тудырган кайбер чалымнарының реаль җирлеген Җиһангирга түгел, бәлки дөньяда булмаган  “миһербанлы балага”, матур идеалга гашыйк була. Гомере буе бала сөюгә,  бала назлауга сусап йөргән җаны әнә шулай күңел бушлыгын тутыра.

2.6.И язмыш, язмыш…

“Җомга көн кич белән…” повестында А.Гыйләҗев  Бибинур карчыкның үзенчәлекле язмышына социаль-әхлакый яңгыраш бирергә омтыла. Ни өчен әдип мондый проблема күтәрә соң? Мәгълүм булганча, тормышыбызның тизләтелгән хәрәкәте халкыбызның рухи дөньясында да шактый гына үзгәрешләрнең тууына сәбәпче булды. Аерым алганда, халкыбызның милли гореф-гадәтләре, күркәм йолалары һәм үзенчәлекле зирәк әхлагы, борынгы бабаларыбыз туплаган бай рухи мирасы соңгы вакытта аерым бер милли җирлеге булмаган, рухи тормышны  инкарь иткән космополит мәдәният белән күзгә-күз очрашты. Әйтергә кирәк, нигезендә матди байлыкка һәм рухи  яшәешне кабул итмәү кебек яңа заман билгеләре яткан бу яңа идеология  кешелеклелек, гаделлек, милли рух кебек безнең һәркайсыбыз өчен дә гаять изге һәм газиз булган асыл төшенчәләрне бик санга сугып бетермәве белән аерылып тора. Әле алай гынамы соң: тумышы һәм килеп чыгышы коммунистик тәгълиматка килеп тоташккан бу идеология бүгенге көндә бик күп маңкортлар  тәрбияләде һәм нәтиҗәдә, туган җирен, ата-анасын, халкын, милли мәдәниятен тәмам оныткан бер буын хасил булды. Кызганычка каршы, ул үз гомерендә мәхәббәтнең ни икәнлеген дә татый алмаган һәм ятим балалар хакына үзенең гүзәл яшьлеген  һәм киләчәген корбан иткән Бибинур карчыкның калага төпләнеп калган , зур урыннарда эшләүче үги балалары да әнә шул маңкортлык  авыруына бирешкәннәр, салам түбәле, черек нигезле йортта авыр гомер кичергән ананың язмышына бөтенләй битараф калганнар. Халкыбызның борынгыдан килгән гуманлы һәм кешелекле әхлагы безнең көннәрдә еш кына әнә шулай җиңелүгә очрый икән, бу күренеш барыбызны да сискәндерергә һәм тирән борчуга салырга тиеш! Ә бүгенге көн яшьләре, кызганычка каршы, һаман милләттән, милли тамырлардан ераклаша баралар, аларның яшь күңелләрен байлыктан битәр, матди уңайлыклар һәм шәхси мәнфәгатьләр күбрәк тарта бара. Бибинур карчыкның шәһәрдә яшәп яткан игелексез өч баласы бүгенге көннең типик күренеше, яңа тәгълимат һәм еш үзгәреп торган формация тудырган чынбарлыкның бер чытык йөзе. Бу күренешкә, бу хәлгә саф күңелле, беркатлы табигатьле Бибинур карчык та гаҗәпләнә,  нык сәерсенә, үзенчә аның сәбәпләрен дә аңларга омтыла. “Объектив вакыт әсәрдә зур түгел-бер атна тирәсе генә. Бөтен фаҗига-җомга көн, кич белән…” дип яза үзенең китабында Җәләлиева М.Ш. Бибинур өчен тамгалы көн –җомга. Чөнки бу көнне намазлар укыла. Өйләрдә борынны кытыклап тәмле исле ризыклар пешә, утлар гадәттәгедән яктырак яна. Халык шау-гөр килә, күрешә, сөйләшә, көлешә. Һәр йортка каладан туганнары кайта, һич югында хатлар, телеграммалар, күчтәнәчләр килә. Елдан-ел җиргә сеңеп, тузып, таушалып барган Бибинур карчык өендә генә мәет чыккандай тынлык, ул йортка беркем керми, чыкмый, хат ташучы да аяк басмый. Шул авыр тәүлекләрнең берсендә изге карчык фани дөньяны ташлап китә. Бу хәл җомга көн була. Ислам динендә җомга көн бик үзенчәлекле көн булып санала. Җомга көнне шундый бер сәгать бар, шул сәгатьтә теләгән теләк кабул булмыйча һич калмас, ди. Бибинурның хәтта үлеменнән дә аның намуслы, кешелекле, яхшы күңелле хатын булуы күренеп тора: ул җомга көн кич белән дөнья белән хушлаша. Язучы Бибинур язмышын сурәтләп, миһербанлылык гуманизм, рәхмәтлелек проблемаларын калкытып куя. Балаларның шундый мәрхәмәтсез булып чыгуында кем гаепле соң? Күрәсең, бу очракта нәсел орлыгы һәм шәһәр мохите тәэсире кешелеклелек төшенчәсеннән көчлерәк булып чыгалар. Иң гаҗәбе шунда: Бибинур карчык аларга үпкәләми, рәнҗеми. Эшләре күптер, вакытлары юктыр, үзләре генә бәхетле булсыннар дип, тел-теш тидертми. Каян килә аңа мондый илаһи пәйгамбәрлек бөеклеге, киң күңеллелек? Тәрбиядән, ислам дине кануннарыннан иңә торгандыр. Әсәрдән читләшеп,  бераз үзебезнең чынбарлыкка күпер салып узасы килә. Юк, туган җирдән китү, туып үскән төбәктән материаль тамырларның аерылуын күреп каравыл кычкырырга җыену түгел бу. Әмма гаять җитди һәм тирән уйланулар сорый, таләп итә торган проблема. Материаль тамырлар белән бергә күпләрне туган якларга, ата-баба туфрагына бәйләп торган рухи җепләр, рухи тамырлар торган саен ешрак шартлап өзелә бара түгелме соңгы елларда? Кайчандыр гөрләп торган авыллар булган җирдә канаты салынып төшкән кош сыман бер-ике йорт тырпаеп торган, бәлки алары да юкка чыгып чәүкәләр ихтыярындагы карт тупыллар гына утырып калган җирләр азмыни?! Кайчандыр  шул туфракта канат чыгарган, кемнәрдер шул чирәмгә ятып аунаган бит югыйсә. Каядыр китеп урнашкан тәкъдирдә дә нигә алар үзләрен һәм ата-бабаларын, иң кадерле җирне мәңгегә ятим калдырулары хакында уйланып карамыйлар… Рухи тамырлар алай җиңел генә өзелергә тиеш идеме соң? Һәм шунда ук мәсьәләнең аерата ямьсез ягы-авылда торып калган ата-ана алдындагы бурычны да оныткан кешеләр бар бит әле. Капка төбендәге таягына кулын куеп утырган ялгыз картларның күпмесе чит җирләрдә, калаларда көндәлек мәшәкатьләр чоңгылына кереп чумган улларын, кызларын уйламый һәм сагынмый икән. Ачык тәрәзәдән карашлары еракларга барып тоташкан аналарның күңелендә нинди уй, нинди сагыш… Эх, беләсе иде барын да. Бибинурның язмышы безне барыннан да элек, шундый кешелекле һәм заманыбызга хас актуаль уйлануларга чакыра.

Йомгак.

Әдәбиятыбызга катлаулы һәм каршылыклы тормыш сикәлтәләре аша килгән А.Гыйләҗев менә кырык елга якын инде иҗат мәйданындагы бәйгедә каләмдәшләренә бирешмәде.

Татар әдәбиятындагы урыны һәм әдәби хәрәкәте йогынтысы мәсьәләсенә килгәндә исә шуны расларга була: А.Гыйләҗев — әдәбиятыбызда Фатих Әмирхан традицияләрен уңышлы дәвам итүче һәм аны үстерүче әдипләребезнең берсе. А.Гыйләҗев иҗатында әдәбиятыбызның икенче сулышын ачып җибәрергә булышкан шушы юнәлеш бөтен куәте белән чагылды, аның әдип буларак талантын ачуга да зур өлеш кертте. Иҗатында әдип һәм фикер иясе буларак эш иткән А.Гыйләҗев безнең әдәбият өчен  яңа булган әдәби күренеш-тормышка тәнкыйть белән караучы, шәхеснең азатлыгы, рухи камиллеккә ирешү өчен утка да, суга да керергә әзер торган гыйбрәтле герой концепциясен тудырды. Уңай герой да түгел, үрнәк герой да түгел, бәлки бары А.Гыйләҗев иҗат иткән чынбарлыкта яши алган, җәмгыятькә гыйбрәтле тормыш мисаллары белән үзенчәлекле рухи тәҗрибә тәкъдим итә алган, регламентлы бәхет идеологиясен танымаган гыйбрәтле герой, катлаулы һәм каршылыклы, үзенчәлеклә герой! А.Гыйләҗевның әдип һәм фикер иясе буларак бер үзенчәлеге шунда: ул иҗатында һәрвакыт гомумкешелек проблемаларына мөрәҗәгать итәргә тырышты, аерым бер шәхеснең язмышы аша адәм балаларының күңелләрен дулкынландырган һәм борчыган җитди мәсьәләләргә мөрәҗәгать итте. Шулай ук ул аерым бер кешенең эчке дөньясын, рухи тормышын тасвирлап, аның күңел дөньясына тирән яшерелгән серләрен дә ачты, социаль вакыйгаларның шәхеснең әхлагына һәм кыйбласына тәэсир итү үзенчәлекләрен ачыкларгы тырышты. А.Гыйләҗев  аерым бер чорның фәлсәфи-психологик картинасын вөҗдан проблемасы аша чишәргә омтылса, “Җомга көн кич белән…” повестында исә ул кеше җанының иң тирән почмагына кадәр үтеп керүгә ирешә. Рәхимсез балалары тарафыннан онытылган Бибинур карчыкның, беренче карашка физик яктан шактый зәгыйфь тоелган әбинең көчле рухы, кешеләргә карата чиксез мәхәббәт белән сугарылган олы җаны, әрнүле һәм фаҗигале эчке дөньясы тирән ачыла.

А.Гыйләҗев “Җомга көн кич белән…” әсәре белән зур һәм актуаль проблеманы күтәреп гыйбрәтле кешеләр язмышы һәм тормышындагы чынбарлыкны тасвирлап бирә. Фәнни-практик  эшемнең йомгак өлешендә түбәндәге нәтиҗәләргә киленде:

1.Актуаль һәм тетрәндергеч кеше язмышы проблемасын иҗатының этәргеч көче итеп алып, язучы киләчәк буынга гыйбрәт әйтергә тели.

2.Балалар һәм аналар арасындагы мөнәсәбәт хәзерге вакытта да иң актуаль проблемаларның берсе. Без ата-аналарыбызның мәхәббәтен җиргә салып таптамаска, аларга да мәхәббәт, ярату, хөрмәт белән җавап бирергә тиешбез.

3.Җир йөзендәге һәрбер кеше дә сөергә, сөелергә, яратырга һәм  яратылырга тиеш. Бары тик мәхәббәт барында гына тормыш ямьләнә, матурлана, яшәргә көч, куәт арта. Мәхәббәткә һәркем лаек. Һәрбер кеше дә үзенең мәхәббәте өчен көрәшергә тиеш! Мәхәббәт кагылган йөрәкнең күләме чиксез. Мәхәббәтле йөрәк юмарт, мәхәббәтле йөрәк гадел, мәхәббәтле йөрәк бәхетле!  Шуңа күрә һәрберегез дә үзегезнең мәхәббәтегезне эзләгез, табыгыз, саклагыз.

А.Гыйләҗев үткән, бик борынгы мәҗүси чорларда яшәгән кешеләр арасындагы яшәеш кануннары һәм киләчәктә тууы мөмкин булган мөнәсәбәтләрне үзенең хыялы белән берләштереп, шуларның синтезы итеп, татар прозасының иң уңай каһарманнарыннан берсен–Акъәбине, Бибинурны, иҗат иткән. Фәнни-практик эшемне язу дәверендә мин куйган максатыма ирештем дип әйтәсем килә. Ләкин “Җомга көн кич белән…” повестында мәхәббәт һәм язмыш темасы — мәңгелек тема. Ул хәзерге көндә дә бик актуаль һәм аның өстендә бик күп эзләнергә,эшләргә кирәк булачак.  Башка әсәр язмаса да, “Җомга көн кич белән…” повесты белән генә дә А.Гыйләҗев татар әдәбияты тарихында калыр иде. А.Гыйләҗев иҗаты үлмәс, мәңгелек иҗат. Аның турында яңадан-яңа фикерләр туа, нәшрият битләрендә аның турында язылган мәкаләләр көннән көн арта.

Кулланылган әдәбият:

1.Аяз Гыйләҗев. 3 том.5-143 бит. Казан Татарстан китап нәшрияты 1994 ел.

2.Ахунов Г. Язучы һәм заман//Казан утлары.-1998.-№1-Б.110-126.

3.Гыйләҗев А. Балачак сукмаклары//Идел.-2001.-№5-Б.28-37.

4.Гыйләҗев А. Ил кайный, фикер көрәшә//Казан утлары.-1988.№1-Б.177-182.

5.Гыйләҗев А. Юл башында нурлы яктылык ул//Казан утлары.-2002.№3-Б.88-122.

6.Галиуллин Т. Киләчәк кешесе//Татарстан-2003-№2-Б.52-57.

7.Җәләлиева М.Ш. А.Гыйләҗев повестьларында әдәби герой//Әдәбиятыбызның җырлы җишмәләре-Казан:Мәгариф нәшр.-2001-Б.84-85.

8.Камалетдинова Р. Гомеремнең иң авыр елларын да сагынам//Юлдаш-2002-№10-Б.1-2.

9.Миңнуллин Р. Безнең яраткан әдипләребез//Сабантуй.-1994.-19 фев.-Б.2-3.

10.Мөхәммәдиев Р.С.Күңелдәге эзләр//Якутлар табыладыр вакыт белән. Казан:Тат. кит. нәшр. -1983-Б.141.

11.Сәхапов Ә. Хакыйкать йөзе//Мирас.-Казан:Тат. газета һәм журналлар нәшр.-1999-№6-Б.102-152.

12.Таҗетдинов Р.А. Аяз Гыйләҗев//Ватаным Татарстан.-2002-15 март-Б.3.

13.Юнысова А. Мәхәббәт дәвам итә//Ватаным Татарстан.-2003.-17 гыйн.-Б.4.

14.02.2013 Җәмгыять

Мәхәббәт ул үзе иске нәрсә…

Такташ сүзләре белән башлап җибәрүебез юкка гына түгел. Дөрестән дә, һәркемнең кабатланмас мәхәббәт тарихы бар. Кемнедер ул хис галәм киңлегенә кадәр очып менәрлек канатлар белән бүләкли, таулар кичәрлек көч, дәрт, дәрман бирә; ә кемнедер күктән җиргә ялгызлык куенына ташлый, канатларын каера, яралар калдыра…

Әмма нинди булуга карамастан, без ул татлы-борычлы хисне зарыгып көтәбез. Мәхәббәттән сыдырылган йөрәк тә бит ничектер үзенчә, батырлар ярасыдай, тәмле итеп сызлый. Мәхәббәт дигән татлы җимешне үз гомереңдә бер генә тапкыр булса да татып карасаң, димәк, тормышың заяга узмаган. Яшәешнең бар мәгънәсе ярату  һәм яратылуда бит. Мәхәббәт турында болай кабартып фәлсәфәләргә бирелгәч, сүзнең нинди тарафка борылачагына төшенәсеңдер инде. Әйе, әйе, сөюгә сусаганнар көтеп алган бәйрәм – Гашыйклар көне турында. Бу көнне бар галәмгә хисләреңне ярып салсаң да, сине берәү дә тиле гашыйк, шашкан мәхәббәт чыпчыгы дип әйтмәс. 14 февраль мәхәббәткә дан җырлый торган көн бит. Әйдә, син дә безнең белән хисләр иленә!

Менә сиңа химия!

Гашыйкларны җир шарындагы миллионлаган кешеләр арасыннан да аерып була. Кулга-кул тотынышканнар, йөзләрендә елмаю балкый, ә күзләрендә очкын… мәхәббәт очкыны! Аларга ул хисне аңлату өчен, мөгаен, катлаулы җөмләләр дә, аңлашулар да кирәкмәс, алар аны сизә… Ике җанны берләштергән мәхәббәт – кабатланмас бәхет, һәр кешенең тормыштагы иң зур унышыдыр, мөгаен.

Гашыйк кеше ашау һәм йокыны оныта, игътибарны кирәкле әйбергә юнәлтә алмый, күңелендә аллы-гөлле күбәләкләр очкан сыман, таулар күчерәсе килә… Әллә каян канатларыбыз да барлыкка килеп, һаваларда очабыз, илһам тулы күңелебездә сәйлән сыман шигъри юллар туа… Мәхәббәттән исереп, илһамланып, йөрәк кылларын чирттергән ниндидер аһәңнәрдән рухланып йөргән вакытларга тиле яшьлек ярты гомерен бирә.

Хәзерге көннәрдә мәхәббәт хисенә ышанмаучылар да аз түгел. Араларында хәтта «мәхәббәт бит ул – химик реакция генә» дигән фикерләр дә очрый.

Без ник гашыйк булабыз? Ул кешегә карау белән нигә хәлсезләнәбез, йөрәгебез ныграк тибә башлый? Ник яраткан кешебез белән аерылышкач, еш кына депрессиягә биреләбез? Бу сорауларның барысына да баш миендә туган гади бер химик реакция җавап бирә икән.
Мәхәббәт хисе барлыкка килгәндә, нерв күзәнәкләре генә түгел, ә берничә төрле химик кушылмалар да катнаша, ди галимнәр. Бу җаваплы эштә иң мөһим рольне фенилэтиламин башкара. Иң кызыгы шунда ки – ул матдә нәкъ шул ук күләмдә кара шоколадта да була. Шуңа күрә, кәефебез төшсә яки күңелебез сагыш белән тулса, табиблар шоколад  ашарга киңәш бирә.

Баш миенә гыйшык хисен биргән фенилэтиламин белән шоколадтагы фенилэтиламин тәңгәл килә икән! Шундый ук хисләр, шундый ук ләззәт, шатлык мизгелләре… Бу сүзләргә бер дә ышанасы килмәсә дә, фән һәм гыйлем дөньясы безгә шуны дәлилли.

Гашыйк булган вакытта канда адреаналин дәрәҗәсе арта һәм йөрәк кызурак тибә башлый. Мәхәббәт ныгый барган саен, хисләрне контрольдә тоткан баш мие рецепторларына эндорфин гормоны кушыла. Ул гормон безгә күбрәк «бәхет гормоны» буларак билгеле. Аны шулай ук шоколадта да табып була.

Мәхәббәт тиз сүнә, диләр… Бу – дәлилләнгән факт. Кызганычка, бу изге төшенчә 1,5 елдан 3 елга хәтле дәвам итә. Аннан соң канга бүленеп чыккан адреналин да, фенилэтиламин, эндорфин эшчәнлеге дә сүрелә… Кешеләр бер-берсен аңламый, кайнар хисләр кичерми башлыйлар, юктан да ызгыш-талаш башлана.

Ләкин барысы да алай ук аяныч түгел. Күпме гасырлар буена җырларда җырланып, шигырьләрдә чагылып килгән дөньядагы иң зур көч-мәхәббәт хисен химик реакция генә дип санап, изге төшенчәләр исемлегеннән сызып ташлап булмас. Мәхәббәт бар ул! Ул кабынып киткән учак сыман, кайнар йөрәкләргә көч, дәрт, дәрман, ямь бирә.