Пад хьайи рагъ сочинение на лезгинском

Обновлено: 10.03.2023

Меденият халкьдин диде я. Ам гьамиша дегиш жезва, яшамиш жезва, нефес ч1угвазва, ч1ехи жезва, ам чахъ галаз ч1ехи жезва ва ада чун ч1ехи ийизва. Фикир авурла, меденият халкьди арадал гъизва ва ада –халкь. Медениятдин ч1ал халкь я. Ам авачир халкь тухум авачир етимдиз ухшар я. Дегь заманайрилай эгеч1на вири халкьарихъ галаз лезгийрини хайи ч1ал ядигар хьиз хуьзва, девлетлу ийизва, къешенгарзава. Гьар са ч1алан кьулухъ зурба медениятдин къат чуьнуьх хьанва. Эгер жуван хайи халкьдин ч1ал чин тийиз хьайит1а, жуван халкьдин тарихдихъ ва медениятдихъ авай алакъа квахьда. Дагъустандин меденият – им чи халкьдиз хас яшайиш яратмишай, чи ата бубайри руьгьдин бине эцигай чешнелу тежриба я.Абуру халкьдиз аманат яз несилрилай несилралди атанвай весияр тунва: дуствилелди яшамиш хьунин адетар, мукьвавилинни къуншивилин алакъаяр хуьдай адетар, ч1ехибурузни дишегьлийриз гьуьрмет авунин, зегьметкешриз гьуьрмет авунинни бубайрин укьуллу келимайрихъ яб гунини ва абурун гафуниз килигунин, кефсузбурунни кьуьзуьбурун къайгъударвал авунин адетар. Ибур вири чи халкьди галатун тийижиз, четиндиз ва еке гьевесдалди эцигнавай ва эцигзавай медениятдин гурар я. И гурарай дегь заманрилай инихъ чи тухум хкаж хьана ва хкаж жезва. Алай девирда чи уьмуьрдин гьар са хиле чи баркаллу рухвайрини рушари

ч1угвазвай зегьметни абурун агалкьунар, чи игитрин кьегьалвилерни гъалибвилер, чи гьар йикъан яшайиш патал

тешкилзавай шарт1ар- вири чи меденият я. Меденият – им

вири чи халкьар агудзавай къуватлу яракь я.

Гьак1ни чи медениятди чаз халис инсанвилелди яшамиш

жез, намуслувилелди зегьмет ч1угваз, пешекарвал къачуз, хайи ч1ал, марифат, халкьдин авазарни, маниярни, кьуьлер, адатарни миллетрин хесетар дериндай гьисс ийиз, рик1ивай кьат1униз, аннамишиз ва ишлемишиз чирзава.Меденият вич- вичелай чи къужахдиз къведач. Ам кьабулун, гьисс авун иллаки жегьилриз акьван регьят кар туш. Гьаниз килигна и кардиз гъвеч1и ч1авалай, школада амаз фикир

гун лазим я. Россиядин Президент Владимир Путина лагьайвал, культурадиз са рик1 аладардай , машгъулардай хилез хьиз ваъ, инсан тербияламишунин рекье гзаф важиблу, кар алай , адан уьмуьрда еке роль къугъвадай хилез хьиз фикир – дикъет гана к1анда. И гьахълу гафарал алава жедай зат1 авач. Меденият, эдебият ва ч1ал къуьн –

къуьневаз чал агак1нава. Абур сад галачиз сад гьич фикирдизни гъиз жедач. Хайи халкьдин культурадихъ,

халкьдин тарихдихъ, адан ацукьунихъ – къарагъунихъ,

баркаллу крарихъ танишариз чаз чи ч1ала, яни дидед ч1ала куьмек гузва.Вири ч1алариз хьиз чи ч1алазни вичиз хас тир

рангар, тавар ава. Гьажибег Гьажибегова лагьайвал, лезгийрин виридалайни гужлу ва хци яракь адан ч1ал я.

Чи къагьриман рухвайри ч1алан куьмекдалди, яни хци гафуналди халкь сад авуна ва адан куьмекдалди вири четинвилерай халкь акъудна. И жигьетдай мисал яз гъиз жеда Куьре Мелик. Адан ватанпересвилин руьгь квай

зулумкарвал ачухдиз къалуриз алакьна.

Куьре Меликан эсерар жегьил несил тербияламишунин,

инсанпересвилин, Ватанпересвилин фикиррив ац1анва.

т1вар алай шиир я.

Лекьре хьтин не жуван твар,

Халкьаризни къалур ви кар.

Чи невейри хуьрай ви т1вар,

Накьвадивай къакъудмир жув.

И ц1арарай аквазвайвал, шаирдин рик1 ватандихъ, вичин хайи халкьдихъ кузва. Ада, чи жегьил несилдиз невейри т1вар хуьн патал, халкьдиз аквадай менфятлу крар авуниз эвер гузва.

25 йисуз яшамиш хьайи шаир, гьикаятчи Алибег Фетягьова

вичин т1вар несилдиз туна. Лезги халкьдин гьикаятчи, философ Агьед Агъаева адаз кутугай къимет гана: « Ам

(Алибег Фетягьов) лезги литературада тамам революция тур

ишлемишзавай и гафар несилрилай несилрал фида.

Ингилисрин писатель, тарихчи, искусстводин теоретик

Джон Рескина лагьанай: «Анжах рик1ин ситкьидай авур

Лугьун лазим я хьи, и хайи халкьдин тарих, адетар, руьгьдин хазина акьатзавай несилдал агакьарун са акьван регьят кар туш. Халкьдин адетар хуьнин, руьгьдин хазинаяр хуьнин, тарих чир хьунин, жуван халкьдин баркаллу рухваярни рушар чир хьунин, жуван миллетдиз, ахпа амай вири миллетдин халкьаризни гьуьрмет авунин чешне эвел-

ни – эвел тарс гузвай муаллим хьана к1анда. Аялриз халкьдин культурадин тербия гунин рекье за ихьтин къайдайрикай менфят къачузва : сада – садакай хабар кьун, мергьяметлу хьун, сада – садаз куьмек гун, рик1инни гъилин ачухвал, сабурлувал, ата – бубайрин хъсан адетар рик1ел хуьн ва кьиле тухун.

мах к1елдайла, аялриз Ватандиз гьарма сад вафалу хьунин,

хайи чилел гьар садан рик1 хьунин гьиссер артухарунин

насигьат гузва. Абурук ватанпересвилин руьгь акатзава.

Ихьтин тарсуна аялрин рик1ел агъадихъ галай мисалар

гьуьрмет авунин, дуствал мягькемарунин гьиссер акатда.

Аялрин вилик ихьтин суалар эцигиз жеда:

1. Алискер гьихьтин гада тир?
2. Къариди хциз гьихьтин меслятар къалурнай?
3. Алискера вичиз гьихьтин инсандикай юлдаш кьуна?
4. Ваз дустар авани?
5. Ваз гьихьтин дустар бегенмиш я?
6. Квез дуствиликай гьихьтин мисалар чида?

Аялри дуствилиз талукь мисалар гъида ва абурун мана –

Милли культурадин къайдаяр ва тарихдин адетар,

Халкьдин руьгьдин яратмишунар вилик тухузвайбурни ва

Абур несилрилай несилрал агакьар хъийизавайбурни чун

ва чи аялар хьун мумкин я. Милли адетрин культура чирунин бинеда халкьдин тарих, халкьдин къанажагъ,

яшайиш, халкьдин хъсан адетар арадал хкун ва абур да-

вамарун хьана к1анда. «Россиядин Федерациядин госу –

дарстводин милли концепцияда къейдзавайвал,

руьгьдин ва халкьарин садвал арадал гъун ва гегьеншарун,

Россиядин халкьарин тарихни меденият чир хьун, тарихдин ирс ва милли яшайишни адетар сад – садав кьун, ч1алар

чирун ва абур хуьнин шарт1ар арадал гъун важиблу кар я.

Чи дагъви харкьар руьгьдин яратмишунралди тарихдихъ

алакъалу я: тарихдин манияр, риваятар, кьисаяр, махар,

мисалар, миск1алар ва масабур.

Алай вахтунда гьар са халкьди вичин тарих, культура,

адетар ц1ийи кьилелай аннамишзава, рик1елай фенвай ва

икьван ч1авалди малум тушир т1варарни вакъиаяр арадал

хкизва. Жуван ч1ал зайифардай ихтияр чаз авач.

Ам хуьн патал вири серенжемар кьабулна к1анда.

«Тербиядиз къуватсузди жез к1анзавачт1а, ам халкьдинди хьун герек я. Образование халкьдин игьтияжриз мукьва хьун, халкь квахьуникай хилас авун я.

Къуй чи акьалтзавай несил Ватан к1ани, хайи чил , ч1ал к1аниди ва абуруз вафалуди хьурай!

• Для учеников 1-11 классов и дошкольников
• Бесплатные сертификаты учителям и участникам

Тарсунин мурад: Етим Эминан уьмуьрдин ва яратмишунрин рекьихъ галаз аялар танишарун.

Аялриз Етим Эминакай авай чирвилер гегьеншарун.

Аялри эсер ийидайвал к1елун.

Эминан ч1алан гъавурда гьатун.

Тарсунин план ва финиф.

2.Аялриз ц1ийи темадикай хабар гун.

Тевриз-иранда шегьердин т1вар.

Сагъри- тумаждин са жинс;

Зар- зиба -зарлу гуьрчег парча;

Яру къазаб- къазаб ат1ана яру парча тунвай яру къазаб авай;

Гьажи бас- дередин са жинсинин т1вар;

Наши-инал: усал парча;

Либас-винелай алук1дай партал;

Мягьсарар-чекмеяр,кух галай к1вачин къапар;

Шаршав-парчадин са жуьре;

Магьидин регъ-к1арабдикай ва я крчуникай раснавай регъ;

4.Муалимдин сифте гаф.

Гьелбетда алач,я адан багьавал къизилрихъ,якьут- мержанрихъ галаз

гекъигиз жедач,ам чаз аллагьдин патай пишкеш я.

Чун къенин Лезги ч1алан тарсуна Етим Эминан уьмуьрдин рекьикай ва адан яратмишунрикай рахада. 19 асирдин 2 лагьай паюни Етим Эмин хьтин ч1ехи шаир майдандиз акъудна. 19 асирда лезгистанда социальный гьалари ва халкьдин уьмуьрди ихьтин шаир пайда хьун к1евелай истемишзавай.Вучиз лагьайт1а дуьньядин саки вири халкьар культурадинни маса рекьерай виликди физвайла лезги халкьдизни, сес хкажна вичин мурадар лугьун герек къвезвай.

Буба кечмиш хьана, вичикай суддин къази хьайила Етим Эмина инсанпересвал, халкьпересвал квадарнач. Ам гьамиша гьахъунин патал алай, зайифбурунни зегьметчи кесибрин терефдар тир.Адан шииррини гьа кар субутарзава.

4.Ученик. Къазивал ийидай йисара ада датIана гьахълувилин тереф хвена. Шаирдин кагъазрай аквазвайвал, ада къунши хуьрерин къазийривайни кесиб инсанрин дердияр туькIуьрун тIалабна.Сифте чIаларилай башламишна, Етим Эмин халкьдин арада машгьур хьана: адан гьар са шиир ( «Билбил», «Туьквезбан», «Гуьзел яр» ва мсб.) сиверай-сивериз, дафтаррай дафтарриз фена, чкlана. Гьахъсузвилери агъавалзавай дуьньяда шаир гележегдикай умуд хкатна амукьнач. Адаз зулумкарри кесибриз ийизвай гужарин эхир къведайди чизвай: «Пачагьдин кIеви зулум са къуз вичиз жеда къалум», — лагьана шаирди «1877-йисан бунтариз» шиирда.
Муалим. Кьеандал к1елдайла Эмин вичин тарс гузвай Агъамирзе-Эфендидин руш Туьквезбанал ашукь хьана. Белки Етим Эминан шаирвални гьа ч1авалай башламиш хьана жеди.

5.Ученик. Етим Эмина вичин эсерра хайи халкьдин жуьреба-жуьре къатарин векилрин къаматар теснифна, абурун мурад-метлеб, фикир-фагьум ва къилихар къалурна. Муьгьуьббатдикай ва дагъви дишегьлидикай лап гуьзел жавагьирар кхьена. Ам вичел чан аламаз милли шаирдиз элкъвена.

Муалим. Етим Эминаз вичин ч1ехи руш гъуьлуьз гудай меслятар авун кьисмет хьана.

Эминан патав Ахнигай илчияр атана.Абур шаирдин ч1ехи руш Къизхалум це лугьуз атанвайбур тир.Эминан вилик къавумди виш манат пул эцигна: «Рушахъ рехъ къачуниз акси тир Эмин хъуьрена,ада пул элкъуьрна,гададин бубадив вахкана.

Гада -Я руш,вак вуч тади ква, за вавай хабар кьадай са гаф ава,акъваз ман.

Руш -Дидедиз яд герекзава,зун яд гъиз атанвайди я,тийижир гадайрив рахаз ваъ.Ваз вуч герек ят1а, ат1а кимел алай итимривай хабар яхъ.

Гада -зун итимриз килигиз,абуравай жузаз атанвайди туш,зун вун хьтин гуьзел патал дере- тепе ат1ана атанвайди я. Къе куь к1вализ чи диде- буба мугьман жеда.

(К1вал.Рак гатана кьве итимни са дишегьли атана).

Эмин — вучиз кьабулдач стха,мугьман к1валин берекат я.

Туьквезбан,чаз мугьманар атанва, чи бубайрин адетралди абур кьабулин.

(Туьквезбанани Къизхалума суфрадал гьар са зат1 эцигда).

Эмин –гила куьн хвашгелди,сафагелди.Куь хзанар, хуьрер, к1валер вуч гьалар я?

Мугьман.- Вири хъсанзава.Къариба хабарар авач. Эмин стха,ваз чун вучиз атанвайди ят1а чидани?

Эмин -Лагьайла чир жеда ман.Лагь,стха, ви мурад-метлеб.

Мугьман -чун Ахнигай я,куь руш Къизхалум куьне эхтияр гайит1а, чи гададиз це лугьуз к1анзава.

Эмин -Ам эвелдай рушани гадади ийидай меслят я. Туьквезбан, алад фена Къизхалум диндирмиша.

Эмин — Рушан манийвал авач, чун акайла къавумар жеда.

Къавум — ак1 ят1а чна лишан кутан.(це лугьузвай сусаз гададин дидеди са шал эцигда, бубадини гимишдин пул. Эмина пул гахкуда.

Къавум, килиг къуллугъ за ваз лугьуда:

Са либас гъваш, ам пара ужуз тахьуй,-

Таяр туьшерин арада къалурдай

Тегьердин зат1 хьуй,-вун гъафил жез тахьуй.

Ният уна вун базардиз фейила,

Хъсан зат1 хьуй а къиметар гайила,

Вири тамам михьи либас гъайила,

Тевриз тумаж мягьсерар квачиз тахьуй.

Им фана дуьнья я, эхир рекьидай.

Дуьньядин мал са зат1 я хьи чик1идай

Тевриз тумаж мягьсеррив туьк1уьдай

Къацу сагърид башмакьар кимиз тахьуй.

За ваз лагьай тегьердин зар-зиба гъваш;

Яру ширшав,михьи дуьгуьр,диба гъваш;

Лазим зат1 я,-мина занжур къуба гъваш,

Магьидин регъ гьам рик1елай физ тахьуй.

Яру къазаб перемдиз я ярашух

Дере ,мад гъваш ,гьират,келегъа, ягълух,

Къирд жуна гвачиз вун хъфиз тахьуй.

Гила зун вав векил хьана рахада,

Амай вири халкьарни ваз аквада,

Агъузвална таяр туьшерин арада,

Наши парча кими либас гъиз тахьуй.

Етим эмин зайиф я. гьал авчир.

Чара фикир са бед хиял авачир.

Я т1алабдай хазина мал авачир.

Гафар виниз крар агъуз жез тахьуй.

Шаирди лезги мехъерин адетар хуьн къалурзават1ни, шиирдик зарафатдин хъвер авунни ква. И рекьяй шиир юмордин эсердай гьисабиз жеда.

6. Ученик .«Етим Эмин хьтин шаирар дагъустандин руьгьдин кьакьан кук1ушрал ала. Гьахъ я

Назлу дилбер

Вун паталди, назлу дилбер,
Зи сефил рикI тIар хьана хьи,
Зи шад гуьгьуьл фена бада,
Ачух дуьнья дар хьана хьи.

Султанбеги – зи ярдин тIвар.
РикIел гъайла, зи рикI я дар.
Кьве вилелай атай накъвар –
Ирид ччиле кьар хьана хьи.

Я иллагьи, ахьтин ви кар,
Етим Эминан рикI я дар.
Дуьньяд мурад – севдуьгуьм яр
РикIяй къат тир кар хьана хьи.

Хабар кьуртIа зи гьалдикай дустари,
Шукур-Аллагь, хъсан я, — лагь дустариз.
ТIалабирди чпивай зи къастари
Хийир-дуа, игьсан я, — лагь дустариз.

Хажалатар, хифетар зи дерин я,
Заз алахьай гуьлуьшан югъ серин я.
Вил атIудач дуьньядихъай – ширин я,
Айиб мийир, инсан я, — лагь дустариз.

Жув хьайила эвел халкьар арада,
Гила хелвет хажалатдик кьурада;
Дердерикай хабар кьадач ччарада,
Дуьньядин гъам гьижран я, — лагь дустариз.

Бенде авач гьал гьикI ятIа аквадай,
Дердиникай хабар кьуна рахадай,
Фугъарадин гьакъикъатда акьадай.
Бей-адалат дуван я, — лагь дустариз.

Фана дуьнья. Ученица.

Гьар са кас вал шаддиз ава
Вун са затI туш, фана дуьнья.
Шад рикI зи барбатI жезва.
Вакай гуьгьуьл хана, дуьнья.

Уьмуьр фида гьар са къалди,
Алдатмишна дуьньяд малди,
Гьар са касдин вун паталди

Иман зайиф хьана, дуьнья.

ХупI рахада билбил сегьер вахтунда,
Са гъамни авачир гьайван бахтавар!
Цуькведивди дигай гатфар вахтунда,
Гьала гила жуваз девран, бахтавар!

Шумудни са нагъма кIелда ви назди,
Гьар са тегьер рахаз гьар са авазди?!
ХъуьтIуьз тади гана хупI ваз аязди,
Гила ачух я ваз майдан, бахтавар.

ХупI шад-хурам тушни вун ви бахтунал,
Цуькверивди дигай гатфар вахтунал!
КIанзава ваз: ацукь цуьквер тахтунал,
Амай ничхиррин из дуван, бахтавар.

Цуькверивди къугъун я ви кIвалахар,
Чуьллера хъваз таза къайи булахар.
Рахаз гьар са аваз, ийиз дамахар,
Гьарай-эвер вуч я ви ван, бахтавар?

Ашкъи гьавалу я, — ваз кьарар авач;
ХъуьтIуьн зегьмет амач, ваз хабар авач,
Вучда, ваз акунач, ваз хабар авач,
Етим Эминан гъамни гьижран, бахтавар.

Рик1 ч1улавмир суна билбил,

Заз ви дидар акваз к1ан я.

Эрзиман я галаз вахъ вил,

Вун къаршидал алаз к1ан я.

Ша экъеч1 яр вун утагъдиз

Цуькведивди дигай багъдиз

Сир ахъайиз дамах- чагъдиз,

Хевлет к1вале аваз к1ан я.

Терг ийич за кьийит1ани,

Керем хьиз зун кайит1ани,

Гьикьван яргъал фейит1ани,

Чанда дердер амаз к1ан я.

Ша фимир, яр, вун паталди,

Сабур ая къвер гаталди,

К1ани ярдин чан паталди,

Вун ватанда аваз к1ан я.

Фана дуьнья,вуна, гьей

Куда шумуд фугъара?

На зи гьалар сефилна,

Рик1 ч1улавна и къара.

Къурхуни я вахъай заз,

Ят1ани за лугьуда:

Шак авач хьи, дуьнья ,вун

Фит1нечи я ашкара.

Фит1не ида вуна чаз,

Дуьз авайвал лагьайла.

Я са жаваб авач вахъ,

Кьуна хабар, рахайла.

Вучда вакай дуьнья гьей

Герек, туш ви хъсанвал,

Етим эмин гьамиша

Рик1 ч1улав яз шезава,

Йикъалай- къуз гъам артух

Са-сад к1ула жезава.

Гьарай,эллер, пис ксариз

Ажеб дуьнья хьанавачни!

Дугъри ксар дуьньядикай

Хуп1 гуьгьуьлар ханавачни!

Лагьайла яз кьилиз сирих.

Ахпа жез дуьньядихъ къаних,

Фагъирд балк1ан ийиз чуьнуьх,

Квез маса гьайван авачни?

Залумдин нефс хуп1 екеда:

Шумуд гьарай гваз хкведа,

Тарашна лугьуз уьлкведа,

Хуп1 гьарай афгъан авачни.

Чал алайди вуч къаза я?

Хуп1 дарман тежер сузая!

Им ч1ехи касдиз арза я.

Агакьниз фарман авачни?

Тахсир вуч хьуй, Эмин ик1 куз?

Гьар вахтунда к1валер ат1уз?

Хуп1 кесибар канавачни!

Алагуьзлидиз

Инсаф ая тIун, кая хьи зу ччан, алагуьзли.
Минет я ваз аман, ччан суна, мержан, алагуьзли.
Йиф-югъ гьарагъиз, жедани ваз ван, алагуьзли?
Кумир вуна ви азиз яр икьван, алагуьзли.

Элкъвез вилика ччанда цIаяр тваз фида вун зин,
Гьейран туна, акъудна акьул гваз фида вун зин,
Аквар кьван чкадиз вилер алаз фида вун зин,
Рахан тейиз зун туна пашман, алагуьзли.

КъведатIа вун, къведа лугьуз заз вуна яб це,
Вад югъ фана дуьнья я ими, заз кили яб це.
Элкъуьгъ, кили, за вуч лугьудатIа, на са жаваб це
Заз лагь вуна ин дердинин дарман, алагуьзли?

Малаик яни, вун вуч ятIа, на заз лагь,
Инсан жедани икьван иер?! Им вуч я, пагь-пагь,
Ам вуна заз кьисмет ая, аман аллагь,
Амин, вуна лагь кьабул авурай, ччан алагуьзли.

Заз вун чизвач, вун вуч ятIа, лагь вуна якъин
ТIавус яни вун, кард яни вун, къвед яни тайин,
Зуьгьре яни, ам варз яни, ам гъед яни якъин
Виниз ая, тамам къала гардан, алагуьзли.

Етим Эминан вил вахъа атIуч, вун фирамид
Ферд ийиз гъейри вуна фикирармир
Гваз фин чун дерт дуьньядила, аман масадаз чирмир
Белки, ана чун чаз хьана акван, ччан алагуьзли.

Эминни адан яр

Гуьзел яр, зун гьатнава ви дердина
Йикъалай-къуз зи гъам артух жезава.
Ирид йис я, гуьзел, зун (а)ваз женгина,
За вавай гил(а) дугъри хабар кьазава.

Яр
Севдуьгуьм яр, вуна куьз хажалатда,
Зун дуьньядал акунатIа, — ваз ава.
Заз хабар я ви дердиникай, заз чида:
Зани на хьиз гъам-пияла хъвазава.

Эмин
Дуьнья са затI я, метлебар жгъайтIа;
ТахьайтIа туш, за лагьайвал тахьайтIа.
Жафа хьана, вун ччарада тухвайтIа,
Шумудни ад ви дердиник квазава.

Яр
Севдуьгуьм яр, на кIусни къайгъу имир.
Зи гьакъикъат гила кьванни хьухь-тIун чир,
Икьван гагьди нив авуна за ви сир?
Вун куьз шеда? Зун гьа ви яр язава.

Эмин
Эмин гада кIевиз шеда и къара.
Хуьз гайи сир дуьзда хьана ашкара.
Я са югъ туш, са гьафте туш, хейл къара
На зи уьмуьр бадгьавая тазава.

ГУЬЗЕЛ ТАМУМ Гуьзел Тамум,
Ая фагьум,
Зи чанда гум
Къекъвезава.

Вилин накъвар
Хьана селлер,
Сефил зи рикI
Ишезава.

Хьайла яргъал,
Зи дерди-гьал
За нив, гуьзел,
Ийин гила?

Залан ппарар
Хьана гъамар.
Сабур-кьарар
Тежезава.

Аман я ваз,
Гумир на наз.
Зи ччан кьураз
ЦIразава.

Гуьзел живан,
Мийир пашман.
Зи рикI юкьван
Кьуразава.

Ашукьдин дерт
Я хьи зегьмет.
Зи чан, гьелбет,
ЦIразава.

Гуьзел, за гьикI
Ийин? Зи рикI
Акъатункай
КичIезава.

ЧIур хьана гьал,
РикI хьана сал,
Са затI мецел
Текъвезава.

Авур икьрар,
ЧIур мийир, яр.
Зал душманар
Хъуьрезава.

Рекъиб шейтIан
Я хьи душман.
Гьич са чIалахъ
Жемир адан.

Эмин фекъир
На икI тамир.
Хийир-шийир
Фагьумзава.

Геже-гуьндуьз
Заз, Етимдиз,
Вун къакъатиз
КичIезава.

Мегер гьикьван жеда вун зал гьавалат-

Ша мийир т1ун, бес я, аман, дуьнья,гьей.

Бязибуруз я вун гъамни хажалат,

Бязибуруз я вун девран,дуьнья, гьей.

Бязи фукъаради гъам-хажалатиз,

Бязибурув кьунвачни вун ажеб дуьз?!

Бязибуру ат1лас,диба куьз,

Бязибуруз явун гьижран,дуьнья,гьей.

Дугъри я вун,амаларни пара я.

Ажал мукьвал хьайла,вун квез чар ,а я?

Килигайла, яз вун карвансара я-

Илифиз хъфидай мугьман , дуьнья,гьей.

Фана я вун,дуьнья, садазни тахьай.

Давуд халиф яз,Давудаз тахьай,

Акьван к1евиз кьуна, Намрудаз тахьай.

Низ хьана вун себеб,дарман, дуьнья, гьей.

Етим Эмин фугъара я мубтала.

Бала я вун,дуьнья бала я, бала.

Низ амукьна и дуьнья бес? Заз къала!

Бениагьед- гьич са касдиз, дуьнья, гьей. Етим Эмин

Муалим. Квез и тарсунай суалар ават1а хабар яхъ.И тарсуна вуч бегенмиш хьанат1а лагь.

Генани хъсан хьун патал чна вуч хъавунайт1а жедай?

Етим Эминан яратмишунар са тарсуна раханалди бес жезвайди туш.

Куьне квез чин тийизвай шиирар интернетдай жагъуриз чир авурт1а,куь чирвилер артух жеда. Заз гьа иналди чи тарс кутягьиз к1анзава. Куьн вири сагърай.

ЛЕЗГИ халкьдин игитвилин эпос “Шарвили” халкь­дин руьгьди гзаф йисара арадал гъанвай эпический чIехи эсер я. Адакай сифтегьан кхьинар гьеле XX асирдин 20-40-йисара авунатIани, халкьдин игитдикай тамам материалар санал кIватIунин кIвалах геж башламиш хьана.

Сифте яз Шарвилидикай риваятар Азербайжандин кьакьан хуьрерикай сад тир СтIуррин хуьре вичин яшар 83 йисалай алатнавай агъсакъал Алисманавай кхьин хъувуна. Ада рикIел хканвай са риваятда Шарвилиди вичин зурба турунивди Базар-Дуьзуь ва Лезе-дагъ сад-садакай чара авуна, яни абурун арадай кьацI акъудна.

СтIура ва адан патарив гвай маса хуьрерани Шарвилидикай мадни гзаф ривая­тар машгьур тир. Чебни шииррин къайдада теснифнавай ва гьакI гьикаятдин жуьредани суьгьбетзавайбур.

Шарвили эпосдикай рахуналди, чи тIвар-ван авай алим, философиядин илимрин доктор Агьед Агъаева (1923-2002-йисар) и эсер халкьдин игитдикайни игитвиликай авунвай зурба суьгьбет тирди къейднава. Генани алава хъувунва хьи, им халкь­дин умудлу амадагдикай ва ам хуьдай викIегь пагьливандикай лагьанвай жанлу мани ва гьакьван сеслу гимн я.

3.Ризванова ва Б.Сали­мова кьилиз акъуднавайди лап важиблу кIвалах тирдан гьакъиндай вичин фикир машгьур литературовед Н.В.Капиевадини лагьанва. Ада къейднавайвал, и авторри лезги халкьди вичин зур­ба къагьриман Шарвилиди­кай теснифнавай эпос жагъурна, кхьин хъувуна, къайдадизни хкана.

ШАРВИЛИ адетдин дагъви чубан Дагъларан хва я. Адан къаматда халкьди вич хуь­дай игитдикай ийизвай рикIин хиялар, экуь мурадар санал кIватIнава. Гьавиляй эпосда Шарвилидихъ гьакьван зурба къуват авайди яз къалурнава. Ам викIегь, са куьнихъайни къурху авачир аскер я. Адаз хьиз адан суьгьуьрдин тур садазни муьтIуьгъ жедач. Гьар гьихьтин хьайитIани женгинай ам гъалибчи яз экъечIдай.

Шарвилидиз адетдин зегьметчияр мукьва я, хуш я, гьабурун уьмуьрдалди ам яшамишни хьана. Вичин халкьдиз ада хвавилелди къуллугъна, ам хата-баладикай хвена. Гьахъвал ва халкь­дин азадвал хуьн патал адаз са куьнинни гьайиф къведачир. Вичихъ гьакьван акьул — камал, алакьунар, къуват авайвиляй адаз гележегда хьун мумкин тир хаталувилерикай, душманрин кьуьруькрикай виликамаз хабар жедай. Гьавиляй абурун вилик падни ада вахтундамаз кьазвай. Шарвилидихъ вичин хсуси интересар авачир. Ада анжах халкьдин гьал-агьвалдикай, адан ацукьун-къарагъуникай, мумкинвилерикай фикирзавай. Халкьдин азадвал патал женгера вичин чан гузни ам гьазур тир.

Ихьтин къилихри а кардин гьакъиндай шагьидвалзава хьи, Шарвили гьакъикъи инсанрин арада хана чIехи хьайи игит я. Гьавиляй эпос вични классикадин къайдада теснифнавай эпи­ческий эсеррик кутаз жеда. Яни адак лезги чилел сифтегьан государстводин къурулушар арадал атай вахтариз хас лишанар ква. Эпос­да гьакъикъатда лезгияр халкь яз санал агудунин фикирар раиж авунва.

Эпосдин игит гьакъикъи инсан тирдан, адаз вич хайи чил, кIвал, хсуси уьмуьр хьайидан гьакъин-дай вичин фикирар эпос урус чIалаз таржума авунвай Р.З.Риз-вановани (1954-йис) лагьанва. Ада къейднавайвал, Шарвилидин къамат гьакъикъи гьалара къалурнава: халкьдиз четин вахтара ам аскер я, шад мярекатра ам шадвилерин иштиракчи ва абуруз руьгь гузвайди я, женгинин майданда адан туруни инсафзавач, зегьмет чIугвадайла, гъилериз галатун чизвач. Гьавиляй ихьтин игит жегьилар патал уьтквемвилинни викIегь-вилин, рушар патал дамахдинни такабурдин, бубаяр патал уьмуьр давамарунин, дидейризни чIехи даяхдин лишан я.

Гьа са вахтунда Шар­вилидихъ адетдинбур тушир къилихарни, крарни, сирерни гзаф ава. Ихьтин гьалари адаз махарик жедай хьтин игитдин рангар, тавар язава. Шарвилидин къамат вахтариз муьтIуьгъ тушиз арадал къвезва. Им махариз хас адет я. Гьатта ам вич дуьньядиз атунни махуниз ухшарди я. Ам, эпосда къалурнавайвал, адан дидедини-бубади вич халкьдин махарин зурба устад ва гьа са вахтунда инсанар сагъарзавай лукьманни, суьгьуьрчини, аскерни тир Кас-Буба тIвар алай камаллу инсанди багъиш авур яру ич тIуьрдалай кьулухъ дуьньядиз ата­на. Эпосда Кас-Бубади тамамарзавай роль лап екеди я. Ам гзаф акьуллу, гьакьван жумарт, вичиз инсанар дериндай хуш тир, абурун баркаллу крарал кIевелай ашукь тир, вирибуруз куьмек гуз гьазур насигьатчи ва тербиячи я. И насигьатар ва тер­бия ада датIана Шарвилидизни гуз хьана. Шарвилидини адаз яб гудай, адан меслятрал амал ийидай. Кас-Бубади лагьай са гафни Шарви­лиди гьакI тунач, адан наси­гьатар чилел вегьенач.

Шарвили махунин игит тирди мад а карди субутзава хьи, ам вичин диде-бубадиз гъуцари ганвай еке савкьат хьиз къалурнава. Са Аллагьди ваъ! Гзаф гъуца­ри ганвай савкьат я. Гзаф гъуцариз ибадат авун лагьайтIа, къадим лезги халкьдин руьгьдин инанмишвилериз хас тир.

Суьгьуьрдин ич Шарвилидин диде-бубадиз гудайла Кас-Бубади виликамаз абуруз хва жедайдакай ва адал тIварни Шарвили эцигун лазим тирдакай лугьузва. Ихьтин гьаларни гьакъикъатдилай артух махариз хасбур я. Адаз лап аял вахтарилай гьа махарин игитрин аламатарни, алакьунарни хас яз хьана. Ам йикъаралди ваъ, сятералди чIехи жезва, гьакьван зурба къуватарни ава. Гишин хьайи аялди, кьеб кIула аваз къарагъна, вичиз недай фу, хъвадай яд жагъурзава. Ви­чин каш кьена, ам ирид юкъуз кIеви ахварал физва. Гьакьван зурба буй ганвайлани, Шарвилидик аялвилин хесетарни кумукьзава. ЯтIани адаз кичIевал хас туш. Лап зурба къванни ада, са гъилив хкажна, а патал хьиз гадарзава. Бубадин суьруь хуьн патал ада, жанавур галтугна кьазва, ам лагьайтIа, рикI пад хьана рекьизва. Чуьлдай нехир хкидайла хуьруьз ада чуьлдин гьайванарни хкизва. Идалайни гъейри, ада гатфариз селлер атуникди къерехрай акъатзавай Самур вацIун вилик падни кьазва. Селдин вилик вичин кьецIил гъилералди зурба къванерин гьамбарар эцигзава. Ихь­тин аламатри Шарвили гьакъикъатдани махарин игитдиз мукьва ийизва.

Адаз гьакъикъатда хьайи халкьдин игитдин хе­сетарни хас я. Халкьдин уьмуьрда гьалтзавай вакъиайри, Шарвилиди абурук иштирак авуни ам гьакъикъи уьмуьрдиз мукьва ийизва. И карди эпический игит махарин алемдай гьакъикъи инсанрин уьмуьрдиз гъизва. Эпос арадал гъайи халкьдин фагьум-фикирди вичин игит кьве жуъре, сада-сад алава ийизвай кьве алемда аваз яратмишнава. Ам цавариндини я, чилериндини, гъуцариндини я, инсанриндини.

Шарвили аламатдин жуьреда чилел атуни ам гьакъикъатда тахьай ва я тежедай инсан туш лугьуз тазвач. Ам гьакъикъи инсан яз, инсанрин юкьва яшамиш жезва. Абурун дерди-бала, къайгъуяр, гъамарни-хажалатар, шадвилерни-агалкьунар гьадазни хас я. Мадни а кар важиблу я хьи, Шарви­ли лезги халкьдин сад лагь­ай векилрикайни туш. Эпи­ческий игит вичин къанун-къайда, властдин къурулушар, ацукьун-къарагъунин адетар арадал атанвай обществода ханва. И жигьетдай къимет гайитIа, “Шарви­ли” эпос халкьдин тарих язни гьисабиз жеда. Вучиз лагьайтIа, эпосда неинки са адетрикай, ацукьун-къарагъунин къайдайрикай, къанунрикай рахазва, ана гьар йикъан уьмуьр къалурнава, са бязи куьлуь-шуьлуьярни галаз. Са бязи тIварарин манаяр къенин аямдани чи чIала амазма.

“ШАРВИЛИ” ЭПОСДА халкьдин игитдин къагьриманвал квекай ибарат ятIа, гьадаз артух фикир ганва. Ам женгерин руководитель, вич са душмандивайни кIудиз тежер зурба къагьриман я. Ада неинки адетдинбур тушир душманрихъ галаз, махариз хас къуватрихъ галаз женг чIугвазва, гьакъикъатдин чапхунчийрихъ галазни ам женгра гьахьзава. И кьуватар адаз масада ваъ, хайи чили гузва. Чиливай къакъатдалди ам са куьнивайни къачуз жезвач. Ибур вири санлай эпосдиз хас терефар я.

И рекьяй машгьур пешекар Б. Н. Путилова лагьанвайвал, эпосдиз уьмуьр гьакъи­къи гьалара къалурун хас туш. Гьатта бязи затIар, крар, гьалар уьмуьрдинбур хьайитIани. Ина мах (миф) ва гьакъикъат санал жеда.

Лезгийрин игитвилин эпосдани махарин алемни гьакъикъат санал ала. Са риваятда Шарвили вичин кьушунни галаз душманрикай хуьдай куьмек кIанз эвер гузвай Хаястандиз (Арме­ния) физватIа, маса риваятда ада Кавказдиз гьахьнавай римлянрихъ галаз женг чIугвазва. Пуд лагьай махуна ам ТIуридай тир кьуьзуь касдин рухваяр жагъур хъийиз МуркIарин Уьлкведиз физва. (Аквар гьаларай им славянрин уьлкве я).

Кьуд лагьай риваятда ам Кас-Бубадиз суьгьуьрдин къуш жагъуриз Каспий гьуьлуьн деринриз эвичIзава. Ихьтин географиядин гьа­къикъи тIварар, чкаяр къалуруни эпосдин бязи сюжетар, махарин сюжетривай са хейлин дережада къакъудзава. Амма гьа и сюжетрани душ­манрин образар гьакъикъат-дивай хейлин яргъа я. Абур вужар ва гьихьтинбур ятIа, анжах фикирдиз гъиз жез­ва. Са гьихьтин ятIа лишанри, акунри, парталри абур гьинай атайбур ятIа аннамишиз куьмек гузва.

Лезгийрин игитвилин эпос дуьньядал машгьур маса халкьарин эпосрин арада виче махариз хас лишанар гьакъикъи тарихдин лишанриз элкъвезвай эсер я. Месела, са махуна халкьди Шарвилидикай гьикI хъелзаватIа къалурнава. Кар анал ала хьи, сад лагьай паб Эквер, бедбахтвилелди телеф хьана, йисни алат тавунмаз, Шарвилидиз масадал — Шекерал эвленмиш жез кIан хьана. И руш, эпосда къалурнавайвал, Шарвилидин къуншидал яшамиш жезвай ва адаз рикIивайни Шарвили бегенмиш тир. Кьисметди гьамни кIанидавай яргъаз акъудна. Халкьди Шарвилидикай хъел авурла, Шекер маралдиз элкъвена, дагъдиз хъфизва ва халкьди вичин игитдилай гъил къачудалди гьана амукьна.

Ватандал мад къецепатан душманри гьужумайла, Шарвили галачиз халкьдивай абурун вилик пад кьаз жезвачир. Гьа и шартIара халкьди вичин игитдиз вири багъишзава, игит мад душмандихъ галаз женгера гьатзава.

Халкьдиз, Ватандиз, хайи чилиз чаравал авун адан рикIиз хас туш. Виридалайни кьилин девлет ам патал — им обществодиз, халкьдиз къуллугъ авун, ам хаталувиликай хуьн яз амукьзава. Гьа ихь­тин шартIара Шарвилидин весини арадал атанвайдал шак алач.

Халкьдин зигьинда, эпос­да хьиз, Шарвили эбедивилиз хъфизва. Мус адаз куьмекдиз эвериз хьайитIани, адал чан хквезва ва куьмекдиз къвез гьазур я. Гилан аямдин инсанар яз, чнани халкьдин игит чахъ галайди яз гьиссзава. КIанзавайди эвер гун я, Шарвили мад чи патав хквервал я ва чи лап хъсан крариз ада куьмек гуда.

Михаил ВАГЬАБОВ, “Шарвили” эпос чапдай акъудуиин редакционный советдин председатель, философиядин илимрии доктор.

Содержимое разработки

Муниципальное казенное общеобразовательное учреждение

План-конспект

открытого урока по лезгинской литературе в 7 классе

Дата: 27.04.2017г

Подготовил учитель лезгинского языка и литературы,

Сардарова Виктория Баламетовна

Абдулкадиров Биласан Абдулкадирович

Учитель лезгинского языка и литературы,

Сардарова Виктория Баламетовна

Конспект урока по лезгинской литературе в 7 классе

Тарсунин мурад: аялрин рикIел А. Фатахован уьмуьрдин ва яратмишунин рекьикай малуматар хкун; абурук лезги литература кIан хьунин гьиссер кутун; чIал гегьеншарун.

Тарс кьиле фин

Тарсунин тема проектордин экрандал пайда жеда. (слайд 1)

Тарсунин план

1 Муаллимдин гаф

2 А. Фатахован аял вахтар, кIелун ва кIвалахда сифте камар

5 Шаирдин эсерар хуралай кIелун

6 Тест

7 Умуми фикирар ва къейдер

8 КIвализ кIвалах

Муаллимдин гаф.

Аялар, цIи, 21-апрелдиз СтIал Сулейманахъ галаз Советрин литературадин диб эцигай машгьур шаир, гьикаятчи, таржумачи А.Фатахован 105-йис тамам жезва.

Къенин чи тарс адан уьмуьрдин ва яратмишунин рекьиз бахшнавайди я.И кардин патахъай чна фейи тарсуна малумарнавай гьар са аялдиз тайин тир тапшуругъарни ганай.

Са касдин уьмуьрдиз ва яратмишунриз талукьарзавай ахтармишунра гьадан лайихлувилер успатун патал жуьреба- жуьре лишанламишдай гафар – эпитетар ишлемишда. Месела: камаллу, истеклу, гафунин устад ва мсб.

Ихьтин гафар чавай Алибег Фатахован тIварцIихъни акализ жеда. Вучиз? Вуж я ам? Ада чи халкь патал, лезги литература патал вуч авуна? Адалай вуч алакьна? Чна и суалриз къе куь куьмекдалди жавабар гуда.

(слайд 3)

(слайд 4)

Беневшаяр гъуьруьгъверер

РикIел гъана гьайифди.

Бубуярни чIутран цуьквер

Куь тан куьз я зайифди?

Квел зулай тIуз гатфариз физ

Гьар садан темягь жеда.

Хъсан цуьквер яраб вучиз

Икьван фад куьтягь жеда?

— И цIарар шаирди низ бахшнавайбур я?

2. Шаирдин уьмуьрдин рекьикай малуматар

1-ученик (слайд 5)

А. Фатахов 1910-йисуз Куьре округдин (гилан Сулейман-Стальский район) Цмуррин хуьре лежбердин хизанда дидедиз хьана. Ада хуьруьн, Кьасумхуьруьн школайра кIелна. Дуланажагъдин дарвили 11-12 йиса аваз ам эвелдай хуьре, ахпа шегьерда кiвалах авуниз мажбурна: Куьре округдин ревкомдин участокдин , милициядин деловод хьана. Ахпа Бакудин ФЗУ-дин ученик хьана, нафтIадин мяденра рабочийвал авуна.

А. Фатахован уьмуьрда Азербайджанда кечирмишай вахтар важиблубур ва къиметлубур я: адакай гъавурдик квай къанажагълу, ватандиз, халкьдиз вафалу инсан жезва. (слайд 6)

2-ученик. (слайд 7)

.Савадлу жегьил яз А.Фатахов 1927-йисуз хуьруьз хтана. Бакуда, Буйнакскда кIелуникди ва кIвалах авуникди, адаз хъсандиз азербайджан ва урус чIалар чир жезва.

-Ацукь, аферин.

(слайд

4-ученик (слайд 9)

А.Фатахова лезги литературадиз цIийи девирдин инсанрин образар гъана: Гьасанан , Ризадин , Асланан , Г уьл – перидин.

Ягъ! Ягъ! Ягъ!

Яда чна уьтквем!

Къизмиш хьурай,

Гьавайриз чукIурай

Хкатдай са цIелхем!

ЦIай ягъ, курай

Гьавайра гум турай

Къарханайрин къизмиш чатара

Виридаз акурай,

Ийир ванер ракьари. (слайд 10)

Гатунин йикъан пакамахъди

Ахпа жезмаз экуьн ярар

Чулав гьуьмерин кIаникай

Ачух жезвай кьакьан дагълар.

Хкаж хьана пакаман гар

Зайиф ванцел рахадай,

Цавун кIаниз янавай яр

Иви хьтин аквадай.

-Мад гьи поэма рикIел хквезва куь А.Фатахован, тIебиатдин гуьзел шикилралди башламиш жезвай?

(слайд-13)

-МТС, дуьз. (Поэмадин сифте кьил ученикди хуралай кIелда).

(слайд 14)

А. Фатахован яратмишунрай гьадалай виликан девирдин шаиррин (Кь. Саидан, Е. Эминан) эсерра авачир, дуьшуьш тежезвай ибараяр жагъида.Себебни ам я хьи ,адан эсерар туькIуьрнавай девир вич цIийиди я.

6. Тест

-Квез А. Фатахован уьмуьрдикай ва яратмишунрикай гьихьтин чирвилер хьанатIа ахтармишун патал, чна исятда са гъвечIи тестовый кIвалах тухуда. Суалар авай чарар куь партайрал ала.

(слайд 15)

7. Умуми фикирар ва къейдер

А.Фатахован уьмуьр куьруьди хьана.1935-йисуз ам Махачкъалада тифдин азардикди кечмиш хьана.Чи бажарагъ авай хва, лезги халкьдиз машгьур,багьа хьанвай инсан 25 йисан яшда аваз и дуьньядилай фена. Лугьунриз килигна , ам Махачкъала шегьерда Мегьамед Гьажиеван куьчеда авай сурара хатрут тарцин кIаник кучуднавай. Амма а сурарай маса куьчедиз рехъ тухудай чIавуз, шаирдин сур рекьик акатна , ам маса чкадал ферикъатнатIа малум туш.

Чна яб гайи манида манидарди икI лугьузва:

Вахъ хайи чил зун я цIигел

Къвезва заз ви гьарайдин ван.

Заз кIан я хьун лезги чилел

Вахт атайла, закай са къван.

(слайд 17)

Шаирдиз 2010-йисуз 100 йис хьуниз талукь яз вичин ватанда, Цмуррин хуьре, гуьмбет эцигнава.

(слайд 18)

Литературадин девлетлу ирсини А. Фатахован тIвар гьамишалугъ яз Дагъустандин тарихда туна.

8. КIвализ кIвалах:

(слайд 19)

А. Фатахован уьмуьрдикайни яратмишунрикай малуматар рикIел хкун;

Шаирдин эсеррик квай неологизмаяр жагъурна, литературадин тетрадриз акъудун.

-75%

Читайте также:

  

• Джеймс джойс эвелин итоговое сочинение

  

• Повесть о том как один мужик двух генералов прокормил итоговое сочинение

  

• Сочинение как я спас друга

  

• Музыка чтобы написать сочинение

  

• Значение родины в жизни человека сочинение

Ирид лагьай кьил

70-80- ЙИСАРИН ЭДЕБИЯТ

Эгер алатай асирдин 30-йисара СтIал Сулеймана Дагъустан ва лезгияр вири дуьньядиз машгьурнайтIа (рикIел хкин М. Горькийди, адаз «XX лагьай асирдин Гомер» лагьана гайи къимет) 70-80-йисара «дагъви уьлкве» — чи республика Р. Гьамзатова, А. Агъаева, А. Саидова, А. Абу-Бакара, Жами- дина, Р.Рашидова чпин бажарагьдалди Россиядилай алава къецепатан вилаятрани сейли авунай.

Лезги эдебиятдин эсерар (А. Саидов, И. Гьуьсейнов Б. Салимов, Жамидин, Р. Гьажи, А. Къардаш ва мсб.) Москвадин ва къецепатан уьлквейрин чапханайра акъатзава. Юкьван несилдин чIалан устадри: А. Саидова, Б. Салимова, И. Гьуьсейнова, 3. Ризванова, Жамидина, Я. Яралиева, М. Гьажиева, Б. Гьажикъулиева, Ханбичеди, А.Алема, К. Мусаева, Д. Абдуллаева, Лезги Нямета, Ш. Юсуфова, М. Алпана, Ш. Тагьирова, Сажидина, П. Фатуллаевади, Абд. Исмаилова, Агъ. Исмаилова, М. Жалилова, 3. Гьасанова, Ф. Нагъиева ва мсб. чпин устадвал хкажуналди девирдин истемишунриз жаваб гузва. Абурун яратмишунар хкажзавай месэлайрин важиблувилелди, эсеррин таъсирлувилелди тафаватлу я. Гьелбетда, винидихъ тIварар кьур ч1алан устадар, яратмишунрин кьетIенвилериз, бажарагьдиз килигайла, вири барабар туш, ятIани абуру гьар сада чи эдебиятдик вичин кьетIен пай кутазва: сада тIимил, сада гзаф. ИкI, Жамидинани Б. Салимова бегьерлудаказ сатирадинни юмордин эсерар теснифзава. А. Саидовани И. Гьуьсейнова, А. Алемани Ханбичеди, П. Фатуллаевадини М. Жалилова цIийи-цIийи художе-ственный алатрихъ галаз санал чи шииратдиз икьван гагьда гьалт тавур жанраяр, уьлчмеяр, к1алубар (эллегия, экспромт, баллада, эпитафия, памфлет, рубаи, сонетрин тажар, сонет, этюд, сюита, эпиграмма, бахшбенд, пародия, садар, кьведар, пудар, муьжуьдар ва икI мад) гъизва. И жуьредин цIийивилерал иллаки А. Алемни А. Къардаш, Абдул-Фетягьни М. Жалилов гзаф алахъзава.

Са кIвалах къейд тавуна жедач. Кар чапзавай ктабрин кьадардал, гьина ва гьи чIалал акъатзаватIа алач. Кьилинди эсеррин ери, вири патарихъай тамамвал, къешенгвал я. Инал А. Саидован «Уьмуьрдин жилет» ва маса балладайрин, Ханбичедин сонетрин тажарин, А. Алеман сад, кьвед, пуд ва муьжуьд цIарцIин эсеррин, А. Къардашан сонетринни гъезелрин тажунин тIварар кьун бес я.

ЦIийи сиясатдин (перестройка) лепедин хураваз шииратдиз атай бажарагълу чIалан устадри: Абдул-Фетягьа, Абд. Исмаилова, М. Бабаханова, Ф. Нагъиева, 3. Къафланова, А. Мирзебекова, А. Къардаша, М. Меликмамедова, С. Керимовади, Ш. Шагьбалаева, X. Элдарова ва масабуру чи поэзиядин мили рангар, къайдаяр чIур тавуна, чпелай вилик хьайи чи руьгьдин хазинадин векилрин ва дуьньядин халкьарин эдебиятдин тежрибадикай даях кьуна, устадвилелди чи шиират девлетлу ийизва, лезги эдебият вилик тухузва.

Уьмуьрда къвезвай дегишвилерихъ галаз санал чи жегьилрин шииратдин тематикани мана-метлеб дегиш жезва. Инсан ва общество, инсан ва дуьнья, ана инсандин чка, везифа, тIебиат, ам хуьн ва маса месэлайриз абуру кьетIен фикир гузва. И умуми месэлайрихъ галаз санал жегьил несил- дин саки вири шаирри кьве патал пайнавай лезги халкьдин кьадар-кьисметдикай, чи къадим миллетдин гележегдикай дерин веревирдер ийизва.

Лезгийрин гьикаятни, уьмуьрда зурба дегишвилер къвезвай девирдин татугайвилеризни килиг тавуна, вилик физва. ЧIехи несилдин рехъ агалкьунралди Гь. Къурбана, Р. Гьажиди, Абд.. Исмаилова, К. Казимова, М. Садикьа, 3. Гьасанова, Абдул-Фетягьа, Ф. Беделова, А. Къардаша, Ж. Гьасановади давамарзава. Гьатта лезги гьикаятда сифте яз Гь. Къурбана яратмишай «Ракъинин муг» роман-трилогия чапдай акъатзава. Чи писателрин эсерар Москвадин журналра ва кьилдин ктабар яз меркездин чапханайра чIехи тиражар аваз басма ийизва. Им чи гьикаятди Россиядин гзаф миллетрин эдебиятда вичин лайихлу чка кьунва лагьай чIал я.

Лезгийрин тамашиятдизни цIийи къуватар къвезва. Абуруни бегьерлудаказ зегьмет чIугвазва. Инал анжах драматургиядин жанрада кIвалахзавай Б. Багьишеван, Э. Наврузбекован; шииратда, гьикаятда ва тамашиятда бегьерлудаказ зегьмет чIугвазвай Б. Салимован, К. Казимован, Абд. Исмаилован, Абдул-Фетягьан, Арбен Къардашан ва мсб. тIварар кьаз жеда.

Чпикай рахазвай йисара лезгийрин литературоведениедини вичел дамах жедай агалкьунар къазанмишна. Эгер вилик квай йисара эдебият ахтармишунал сад-кьве кас машгъул тиртIа, эхиримжи вахтара и рекьяй чи илимдик зурба гьерекат акатзава. А. Агьаева Е. Эминан, С. Су- лейманан, А. Фатахован яратмишунриз бахшнавай кьилдин ктабар, Ф. Вагьабовадин лезгийрин милли эдебият арадал атуниз талукь къиметлу ва дерин ахтармишун, Гь. Гашарован ашукьрин поэзиядинни литературадин алакъаяр ачухарзавай ва лезги эдебиятдин виликан ва цIийи девирриз талукь монографияр, Р. Кельбеханован «Кьве лув» ктаб, М. Ярахмедова ва К. Мусаева лезгийринни азербайжанрин ва лезгийринни урусрин литерагурайрин алакъайрикай кхьей ктабар ва масабур къалуриз жеда.

Илимдин шегьре рекьел акьалтнавай лезгийрин литературоведение алай вахтунда бажарагълу жегьил алимри вилик тухузва. Инал сифте нубатда Къ. Акимован (прозадай) Р. Къадимован (эминовед), Г. Темирхановадин, А. Рашидован, С. Бедирханован, X. Элдарован, 3. Къурбановадин ва масабурун тIварар кьаз жеда.

Россиядин гзаф халкьарин чIаларал яратмишзавай литературадин са гъвечIи хел тир лезги эдебият чи чIалан устадри, алай аямдин истемишунар фикирда кьуна, дерин манадин ва художественный жигьетдай таъсирлу эсерар яратмишуналди вилик тухузва.

АГЬЕД АГЪАЕВ

(I924-2003)

Лезги халкьдихъ чпел дамах жедай кьегьал рухваяр тIимил авач. Абурукай сад Агьед Агъаев я. Бажарагълу писатель ва литературный критик, публицист ва философ А.Агъаеван т1вар Россияда хьиз кьецепатан уьлквейрани машгьур я. Алимди тухузвай кIвалахдиз къимет яз I959-йисуз адаз литературадин рекьяй Дагъустандин Эффенди Капиеван тIварунихь галай премия, I970-йисуз Дагъустандин илимдин ва I98I-йисуз РСФСР-дин илимдин лайихлу деятелвилин тIварар ганай.

I994-йисан сифте кьилера чи республикадив мад са шад хабар агакьна. Агьед Агъаеваз, вичин ахтармишунралди философиядин илимдик кутур пай фикирда кьуна, Джорж Соросан т1варунихь галай Международный премия гана. Бажарагълу писателди, чIехи алимди гьам литературада ва гьакI ни илимда галатун тийижиз кIвалахна.

I924-йисан 22 -мартдиз Ахцегьрин хуьре Къилинжев Гьажимурадан хзанда дидедиз хьайи Агьед Агъаева гьеле школада кIелдайла вичин алакьунар кьалурнай. Классдин цлан газетриз акъатай адан шиирар, гьикаяяр, жегьил гадади чIугур шикилар адахъ галаз санал кIелай юлдашрин рикIел къени алама.

Дяведилай вилик квай йисара азербайжанрин драматург Джафар Джабарлыдин «Севиль» тамаша эцигдайла, А.Агъаева художник-декаратор яз сегьне патал шикилар чIугунай.

Яратмишунрал рикI алай А.Агъаева I94I-йисан гатуз агалкьунралди школа куьтягьнай. Ам Москвадин архитектурадин институтдиз кьабулнай. Амма намуслу жегьил дяве башламишай сифте йикъара гуьгьуьллудаказ армиядиз фенай. Ина ада сифтедай авиашкола, гуьгъуьнлай авиаучилище акьалтIарна ва самолетдин штурвалдихъ ацукьна лётчик-истребитель яз армияда къуллугъна.

Дяве куьтягь хьайидалай кьулухъ Агьед Агъаева авиаиспытательвиле кIвалахзава. I948-йисуз армиядай хтайдалай гуьгъуьниз Агьед Агъаева Ахцегьа ва Махачкъалада гьукуматдин идарайра жуьреба-жуьре кьуллугьар ийизва Гьа йисара ада Саратовдин ва Москвадин партийный школайрин журналиствилин отделенияр куьтягьарна высший образование къачузва.

Гьукуматдин идарайра кIвалахунихъ галаз санал вичихъ зурба бажарагь авай А.Агъаев илимдални машгьул тир. ИкI, ада I963-йисуз филологиядин илимрин кандидатвилин ва I966- йисуз философиядин илимрин докторвилин баркаллу тIварар къачунай.

I967-йисалай I995-йисал къведапди профессор Агьед Агъаева Дагьустандин гьукуматдин университетдин философиядин кафедрадин зеведишвиле кIвалахна. ЧIехи алимдин регьбервилик кваз ругуд касди илимрин докторвилин ва цIерид касди илимрин кандидатвилин диссертацияр хвена. А.Агъаев 2003-йисуз рагьметдиз фена. Алим Магьачкъаладин сурара кучукнава.

Агьед Агъаев писатель ва алим хьун дуьшуьшдин кар туш. Ада вичи рикIел хкизвайвал, гьеле мектебда кIелдайла яратмишунрин кардал рикI алай. И рекьяй жегьилдиз урус чIаланни литературадин муаллим Игорь Степанович Лобанова вичин меслятралди куьмекнай. И.С.Лобанова регьбер- вал ийизвай литературный кружок Агьед Агъаеваз яратмишунрин рекьяй чирвилер къачудай сифтегьан мектеб хьанай.

Ватандин ЧIехи дяве куьтягь хьайидалай гуьгъуьниз Агьед Агъаева вичин рикI алай яратмишунрин кIвалах давамарзава. Писателдин архивда гьа йисара яратмишай чеб гилалди чапдиз акъуд тавунвай эсеррин кьадар тIимил туш…

Агьед Агъаеван писателвилин кIвалах, Алибег Фатахован кIвалах хьиз, газетдин макъалайрилай ва очеркрилай башламишнай. Чапдиз акъатай адан сифте эсер Ахцегь райондин багъманчийрикай кхьей «Емишрин багь» («Социализмдин пайдах» газет, I949-йис, № 6) очерк тир. Ана яд авачир ва ам тухуз четин «Шагь элкъвей тIул» тIвар алай дагьдин чкада емиш багъ кутуникай раханва. И очеркдин гуьгъуьналлаз А.Агъаеван «Чаз дяве кIандач» публицистикадин макъала, «Чаз кIелиз кIанда» гьикая ва маса эсерар акъатнай. Журналист ва публицист хьиз майдандиз экьечIай Агьед Агъаева литературадани вичин алакьунар къалурнай, ИкI, Саратовдин партшколада кIелдайла яратмишай, вич школьникрин зегьметдиз талукь «Шеф» («Жегьил сталинчи» газет, I950-йис, 2-июль)тIвар алай гьикая Саратовдин областдин жегьилрин литературадин премиядиз лайихлу хьанай.

Гьикая критикади хъсандиз кьабулуникди шадвал акатай жегьил писателди прозадин чIехи эсерар арадал гъунин кIвалахни гьиле кьунай. I953-йисуз ада дагъвийринни урусрин дуствилин алакъайриз бахшнавай «Умуд» повесть басма авуна. Агьед Агъаева и эсерда чеб халкьдин рекье чанни эцигиз гьазур тир урус чIаланни литературадин муаллим Надежда Михайловна Кондаковадин ва биологиядин муаллим Селим Гьажиеван рикIел аламукьдай суьретар яратмишна. Повестдин гьерекатар дяведилай гуьгъуьнин йисара дагъви хуьре кьиле физва. Гьелбетда, Н.М.Кондаковадин, С.Гьажиеван вилик са жерге четинвилер акьвазнава,амма абуру ажузвал хиве кьазвач, вири четинвилерай камаллудаказ экъечIзава. Писателди игитар чпин гьерекатра, гьакъикъи шартIара гьакъикъи рангаралди ачухарнава.

«Умуд» повестдиз Ражидин Гьайдарова кхьей рецензияда ихьтин гафар гьалтзава: «А.Агъаев дуьз рекье ава. И рехъ кьве рикIин тахьана, мягькем камаралди давамаруник кIелдайбуру умуд кутун ада, шаксуз, къазанмишнава» (альманах «Дуствал», I953, № 7, I60-чин). И гафарилай алава рецензентдиз Алибег Фатахован прозадилай гуьгъуьниз А.Агъаеван повесть цIийивал хьиз аквазва. Р.Гьайдаров ягъалмиш хьаначир. Са шумуд йисалай писателди чIехи эпический эсер роман-эпопея кхьин гьиле кьуна. Адазни А. Агъаева хайи халкьдин гьуьрметдай «Лезгияр» лагьай тIвар гана.

Писателди вичин халкьдин кьадар-кьисметдикай, ам фейи четин рекьерикай, адан кьилел атай хата-балайрикай, адахъ хьайи кьегьал рухвайрикай гзаф йисара фикирар-хиялар авунай. Нетижада 50-йисара «Дуствал» ва «Дагъустан» альманахриз лезги ва урус чIаларалди романдин кьилер акъатиз башламишна. К1елдайбурун рикIел «Ашукь», «Фекьидин гве- на», «Къубудиз яд къвезва» ва романдин маса кьилер алама жеди. Абура А.Агъаева XIX лагьай асирдин эхирда ва XX лагьай асирдин сифте кьилера чи халкьдин залан уьмуьр, агъзурралди лезгияр къурабавилиз фин, чи халкьдин кьегьал рухвайри инкъилабдин женгера иштиракун къалурнава. Писателди еке гьуьрметдивди ялавлу инкъилабчи Къазимегьамед Агъасиеван, адан куьмекчияр тир Илья Серебрякован, Есир Искендеран къаматар ганва. Абуру чпин жегьил чанар халкьдин рекье эцигнай. Абуруз къарши яз А.Агъаева пачагьдин гъилибанар-истисмарчияр тир Самур округдин сагьиб Брусилован, чкадин гьаким Малла Мегьамедан гьере- катарни ачухарнава.

Писателди, гьелбетда, кьетIен фикир Къ.Агъасиеван къаматдиз ганва. Бакуда фяле яз уьмуьрдин вири тарсарай акъатай Къазимегьамедакай пешекар инкьилабчи жезва. Ада вичин вири къуватар-алакьунар, жегьил чан зегьметчийрин рекье эцигзава. И кар адан гьерекатрай, ада тухузвай кIвалахрай хъсандиз аквазва. ИкI, Къазимегьамед Самур округдиз хтана, вичин дустарин куьмекдалди жемят пачагьдин аксиниз къарагъар авур вакъиа таъсирлуди хьанва. Ялавлу инкъилабчи жасусвал себеб яз пачагьдин гьилибанри кьунатIани, вичиз гайи тапшуругъ ада кьегьалди хьиз тама- марнай.

Къазимегьамедан женгинин дуст Есир Искендеран къаматни чешнелуди хьанва. Ам халисан инкьилабчи я. Вичин викIегьвал Искендера жуьреба-жуьре дуьшуьшра къалурнай. Са сеферда ада вичин чандилайни гъил къачуна, Къазимегьамед пачагьдин жаллатIрин гъиляй азаднай ва вичин дустуниз катдай мумкинвал ганай. И кардик вич дустагъда гъатай Искендераз пачагьдин жаллатIри гьикьван зулумар авунатIани, ада женгинин дустар маса ганачир.

Роман-эпопеядин сифте кьве ктаб куьтягь тавунмаз (а кардихъ вичин себебар авай), эсердин пуд лагьай ктаб «Лезгияр. Инсанар ва кьисметар» (I96I-йис) басма авунай. Критикади лезгийрин сад лагьай роман чи милли литературадин еке агалкьун тирди къейднай. Бажарагълу литератор Алирза Саидова романдиз кхьей рецензияда кьейднай: «Агъаширинов Агъакиши, Шахмарданов Шихшамил, Агьмедов Къияс — кьилин игитар гьабур я. Абур уьмуьрдай романдиз фейи къайдада романдай уьмуьрдизни хквезва». Идалди критикдиз романдин бинеда гьакьикьи уьмуьрдай кьачунвай вакъиаяр эцигнавайди къейдиз кIанзава.

Романдин гьерекат 50-йисарин кьвед лагьай паюна кьиле физва, амма рикIел хкунрин къайдада 30-40-йисарикайни раханва. Писателди романда хуьруьн майишатдикай, медениятдикай, советрин инсанрин ацукьун-къарагьунрикай, кьадар- кьисметрикай, дявекарвиликайни ислягьвиликай суьгьбетзава. ИкI, А.Агъаева эсерда са жерге жанлу суьретар яратмишнава. Абурун арада кIелдайбурал къуллугъчияр, колхозчияр, жегьилар, кьуьзуьбур, итимар, дишегьлияр гьалтзава.

Кьилин игитар Шихшамил Шахмардановни Алимурад Мусаев я. Абур романдин сифте кьилелай эхирдал кьван сад садаз къарши яз ганва.

Ш.Шахмарданов жемятдин къайгъуда авай, рикI ва гъил михьи, халисан инсан хьиз къалурнава. Ватандин ЧIехи дяведин йисара ада фронтдиз фена кьегьалди хьиз къати женгера иштиракзава. Дяведилай гуьгъуьниз республикадин меркезда жавабдар къуллугъдал кIвалахзава.

Райондин партконференциядиз республикадин векил яз ракъурай Ш.Шахмарданов агъсакъал Агъакишидин теклифдалди райондин сагьибвиле хкяна. Агъакиши гъалатI хьаначир. Ш.Шахмарданова райондин майишат гуьнгуьна тваз, меденият виниз хкажиз алахъзава. Ада райондин жавабдар къуллугьрал эцигзавай ксаривай бегьем кIвалахар тIалабзава, вич лагьайтIа, датIана жемятдин арада аваз аквазва: гагь колхоздин багълара, гагь фермайрал, гагь гвенар гуьзвай чуьлда ва икI мад. Ш.Шахмарданов халкьдик акахьдай къилих авай кас я.

Писатель вичин игит гьар патарихъай къалуриз алахъзава: гьам райондин сагьиб хьиз, гьам буба хьиз, гьам юлдашрин арада, гьам рикIе ашкъидин гьиссер авай итим хьиз. Шихшамилан чешнедалди А.Агъаева халисан инсан ва иллаки райондин регьбер гьихьтин кас хьун лазим ятIа къалурнава.

Алимурад Мусаев Шихшамил Шахмардановаз акси яз анжах вичин къайгъуда авай, жемятдикай къерех, къалп тIебятдин инсан я. А.Мусаевакай райондин чIехиди хьанатIани, ада вичин хиве авай жавабдарвал гьич са жуь- редани кьатIузвач. Са шумуд сеферда яшар туькIуьр хъувуна дяведикай кьил къакъудай Алимурадаз регъуьвал чидайди туш. Вичихъ намус, гьая, ягь авачир Мусаев жемятдин виляй фад аватна, виридаз ам негь хьана.

Романда са жерге игитар мадни ава. И жергедай яз инкъилабдин вакъиайра иштиракай агъсакъал Агьакишидин, адан хва Мегьамедсалигьан, колхоздин седри Къияс Агьмедован ва масабурун тIварар кьаз жеда. Абурухъ гьардахъ вичиз хас кьетIен къилих, акунар, рахадай тегьер, кьадар-кьисмет ава.

Романда ганвай дишегьлияр: Айисат, Нигер, Шапери сад садаз ухшамишбур туш. Къал-къив гвай Нигераз милаим ва гуьзел Айисат къарши яз ганва. Шапериди лагьайтIа, романда кьетIен чка кьунва. Адан уьмуьр дяве себеб яз бахтсузди хьанатIани (мехъер хьайи йикъуз адан итим фронтдиз тух- ванай ва ам анай хтаначир), Шапери рикI михьи малайик хьтин инсан яз амукьзава. И кар кIелдайбуруз Шаперидинни чпин диде вахтсуз кечмиш хьайи Шихшамилан гъвечIи рушарин алакъайрай хъсандиз аквазва. Инсандин руьгьдин жигьетдайни писателдивай Шаперидин кьамат инанмиш жедай рангаралди ва таъсирлудаказ ачухариз хьанва.

Агьед Агъаева романда къарагъарнавай уьмуьрдин важиблу месэлаяр игитрин чпин яшайишдин, зегьметдин месэлайрихъ галаз сих алакъада аваз ачухарнава. Адахъ игитрин къилихар дериндай къалурдай, абур гьар сад кьетIендиз ачухардай, прозадиз хас такьатрикай (художественный деталь, рахунрин тегьер, игитрин суьретар-портретар, тIебиатдин шикилар, игитрин акьунар-зидвилер) устадвилелди менфят кьачудай алакьунар ава.

Романдин са кьетIенвал мадни къейд тавуна жедач. А.Агъаев вич лезги чIалан ахцегь нугъатдин векил ятIани, ада роман литературадин чIалан (лексикадин, морфологиядин ва синтаксисдин) вири истемишунар фикирда кьуна яратмишнава.

Писателди романда чи халкь вилик финин карда манийвал гузвай жуьреба-жуьре къуватрихъ галаз женг тухуниз эверзава. Ада мердвал, инсанпересвал тестикьарзава.

И романдилай гуьгъуьнизни Агьед Агъаев философиядин, культурологиядин, политологиядин месэлайрал машгъул тиртIани, ада датIана, критикди ва литературоведди хьиз, чи эдебиятдиз фикир гузвай. Ада СтIал Сулейманакай цIийи ахтармишунар кхьенвай, чIехи шаирдин эсеррин тамам кIватIалар туькIуьрна чапнай. Чи уьлкве «цIийикIа туькIуьр хъийиз» башламишай 80-йисарин кьвед лагьай паюна вичихь уьмуьрдин ва яратмишунрин тежриба авай Агьед Агъаева гьа аямдин важиблу месэладиз талукь «Пад хьайи рагъ» роман «Дагъустандин литература» (I987-йис, № 4 ва I989- йис,№ I,2.)журналдин чинриз акъудна. I993-йисуз эсер кьилдин ктаб хьизни басма авунай.

И роман писателдин вичин яратмишунра ва вири лезги литературада зурба агалкьун я. Ана А.Агъаева Ракъинин суьретдиз эсердин сифте кьилелай башламишна эхирдал кьван кьетIен фикир гузва. Рагъ мукьвал-мукьвал кIелдайбурун вилик пайда жезва. Гьелбетда, им дуьшуьшдин кар туш. Рагъ романда уьмуьрдин символ я. Писателдиз вичиз гаф гун: «Ракъинин нурара къугъваз, буьтуьн дуьньяда чан алай вуч аватIа, вирида рагъ незва, хъвазва, ам чпин якIуз, кIарабдиз, кIарасдиз элкъуьрзава. Иллаки инсанди! Адан гьар са кIараб, гьар са дам, адан вилерин ишигъни, кIвачерин звер, гьатта кьиле ргазвай фикирар — бес ибур вири гьа ракъинин гьайбат тушни?!» Ракъинин суьретдин метлебни писателди эсердин кьвед лагьай паюна ачухарзава: Мифтягьа цававай рагъ кьуна кIвараз гадарзава, адаз кьуьл гузва, ам батмишариз алахъзава, амма тIем акакьзавач, Ракъини кьуд патахъ вичин ишигъ гун давамарзава.

«Пад хьайи рагъ» эсерда эцигнавай кьилин месэла гьахъвални гьахъсузвал, мердвални намердвал къалурун я. Дуьньядин халкьарин эдебиятда и месэладиз бахшнавай эсеррин кьадар тIимил туш. ЯтIани Агьед Агъаева и гьамишан месэла кьетIен куьлегдалди, анжах вичиз хас къайдада ачухарзава. Романдин гьерекат дагьда авай КIуьд Стхадин Вилаятда кьиле физва. Гьа вилаятда авай Ракъар тIвар алай шегьердин патав гвай кьакьан дагълара кIуьд хуьр ава ва гьар са хуьре вичин кьетIен чIал, меденият ва адетар авай халкь яшамиш жезва.

Эсердин сифте кьилера Асмини Лисамакай ганвай риваятдай малум жезвайвал, медениятдиз, чIалаз ва къилихриз чеб-чпиз мукьва и кIуьд халкь къадим заманайра хьайи кIуьд стхадин невеяр я. Ракъар шегьерни гьа КIуьд стхадихъ (кIуьд халкьдихъ) галаз алакъалу яз арадал атана. Романда ганвай ракъинин, экуьнин суьретар кIуьд стхадин садвилихъ галаз алакъада аваз ачухарнава. Писателди тестикьарзавайвал, садвал авай чкада абадвални жеда.

Романдин кьилин игитар Бегов Бегни (адан тамам тIвар Пайгьамбарбегов Султанбег Къазибегович я) Къилинж Салих я. Амай игитрин кьадар-кьисмет гьа кьилинбурухъ галаз алакъалу я. Садбур (Мифтягь, Нямет, Челеб) Бегов Беган, муькуьбур (Гьамид, Масан) Къилинж Салихан патал ала. И кьве дестедин игитрин акьунри романдин конфликт ва сюжетдин гьерекат арадал гъизва. Писателди вичин патай ва игитрин рикIел хкунар хьиз ганвай вакъиайрини эсерда эцигнавай месэлаяр тамамдиз ачухариз куьмекзава.

Писателди къейдзавайвал, руьгьдин михьивал, марифатлувал, бубайрин адетриз вафалувал — ибур я инсандикай халисан инсан ийизвайди ва ам гьахълу рекьел гъизвайди. Ихьтин къилих хас романдин кьилин геройрикай сад Къилинж Салих я. Тарихдин профессор Къилинж Салихани емишринни майвайрин трестдин управляющий Бегов Бега са классда кIелайди, а чIавуз абур чеб-чпихь галаз гьуьрметлу тирди чаз эсер кIелайла чир жезва. Амма гуьгъуьнин йисара абурун рекьер-хулер чара жезва.

Ватандин ЧIехи дяве башламишай сифте йикьара Къилинж Салих гуьгьуьллудаказ фронтдиз физва, Ватан азад авун патал къати женгера кьегьалди хьиз иштиракзава, вичел залан хирер жезва. Дяведай хтайдалай гуьгъуьниз вичиз инсанрин язух къведай, анихъ галай касдин рикIикай хабар кьадай Къилинж Салиха гьахъвилиз къуллугъзава, гьарамзадайрихь, гьеллебазрихъ галаз женг тухузва.

Къилинж Салихаз эвелни-эвел «хипен хам алай жанавур» Бегов Бег гьакъикъатда вуч кас ятIа малумариз кIанзава. Адаз Бегов Беган бубади инкъилабдиз акси яз тунвай к1валахдиз талукь хейлин шагьадатнамаяр жагъизва. Абурай малум жезвайвал, Беган буба Къазибега «ЧIулав лекь» тIвар алай инкъилабдиз акси тешкилат арадал гъанай. Алимди Къазибег гьакъикъатда вуч кас хьанатIа къалурзавай макъала чапдиз акъудун патал гьазурнай. Бегов Бег гьикьван алахънатIани а макъаладиз рехъ гун тавун патал (ада сифтедай Къилинж Салихаз аман-минет ийизва, гуьгъуьнлай ам маса къачуз алахъзава ва эхирни къурхуяр гузва) адавай алим чIалал гьиз хьанач.

Къилинж Салих намуслу, гъейрат, ягь авай, лагьай гафунин иеси, халисан дагъви я. Алимдин фикирдалди, жуван халкьдин тарих, кьегьал рухваяр, баркаллу адетар чин тийидай касдикай бажагьат халисан инсан жеда.

Къилинж Салихаз къарши яз романда Бегов Беган суьрет ганва. Школа акьалтIарай чIавуз ада гьар жуьре амалралди дяведикай кьил къакъуднай ва меркездин вуздиз гьахьнай. Ада ришветар гуз, инсанар маса кьачуз, дасмалчивал ийиз вичиз уьмуьрдин рехъ ачухна, гьатта чIехи трестдин кьилиз кьван хкаж хьана.

Бегов Бегаз инсанрихъ галаз рахадай, вичи вич хъсан къалурдай амалар чида. Иллаки чIехи къуллугърал алайбуруз ада зурбаз икрамдай. Вичел кьве чин алай Бегов Бег, лезги мисалда лагьанвайвал, тIурунал нез тумунал вил акъуддайбурукай я. Гьеле студент тирла, ада са жегьил руш алдатмишна, ам кIвачел залан хьайи чIавуз вичин кьил къакъудна. Са хаинвал Бега мадни авунай. Ам чеб-чпел ашукь Салиханни Назлудин арадиз гьахьна. Салиха фронтдай Назлудиз рахкъурай кагъазар чуьнуьхиз абурун муьгьуьббатдиз кьуьл гана, фендигарвилелди вич Назлудал эвленмиш хьана. Марифатсуз касдай акъат тийидай кар авач, лугьуз кI анзава писателдиз.

Агьед Агъаева устадвилелди Беган шикилни ганва: «Ам еке жендек авай итим тир. К1ваче-гъиле звар авай. Нерин кIвенкIвелай айнаяр алудайла, уьтквем, хци нурар авай, чебни гьакьикьар хьтин чIулав вилер малум хьана. Абурун арада шуькIуь, юкь са кIус хкиснавай хьтин, кьакьанвал квай нер дамах гваз акъвазнавай. Спелрикай мад рахун тийин. Спеларни жеда кьван! Сад лагьайди, абур загъ кьван чIулав тир, кьвед лагьайди, уьткемдиз кьве патахъ чкIанвай, пуд лагьайди, кIвенкIвер звар кваз хкис хьанвай…»

Вичин гъилик квай совхозрин директорривай Бегов Бега гьар вацран эхирда «дегьакар» кьачудай ва вичин кьилел алайбуруз багьа савкьватар пишкешдай. Министрдин паб Соломея лагьайтIа, ада багьа пишкешар мукьвал-мукьвал кьабулиз вердишарнавай.

Бегов Бега вичин чIалал татай гьар са кас жазаламишдай.Инсаф, виждан, намус адаз чидай затIар туш. ИкI, ада вичиз табий тахьай, вахт-вахтунда вичив «гьакь» агакьар тийизвай совхоздин директор Гьамидак гьич са жуьре рехнени кутаз тахьайла, адан гуьгъуьна Мифтягь твазва. Беган гъилибан Мифтягь Гьамидан уьмуьрдин юлдаш Селванадин кьилел беябурчивал гъиз алахъзава. «Белки чIуру тIвар акъатайла Гьамид инрай катин» — фикирзава Бега. Идалдини бес тахьана, Бегов Бега райондин газетдиз Гьамидаз акси макъала тешкилзава. Макъалада инкъилабчи Асали Гъалибан имаратханадиз цIай ягъун са тахсирни квачир Гьамидан хиве тунвай.

Гьамид хьиз Бегов Бегаз Къилинж Салихан аквадай вилер авачир. Ам Салихакайни татугай тIварар акъудиз алахънай. Амма жемятдиз вуж вуж ятIа хъсандиз чизвай.

Бегов Бега тарихдин муаллим Масанан гуьгъуьнани къучияр твазва. Адаз Масан душман хьиз дакIан тир. Вучиз лагьайт1а Къилинж Салихаз Къазибегакай шагьидвилер гайиди Масан тир. Вичел залан хирер хьайи Масан къучийрин гъиляй са гуж баладалди акъатнай.

Бегов Бег кьадарсуз къаних, вил ацIун тийидай дажал я. Писателди игитдин къилихдин и тереф икI ачухарзава: «Чан пул! Вун туьретмишай касдиз аферин! Яраб пулдилай къуватлу шей дуьньяда аватIа? Гьич жеч. Ада инсандик еке къуватни, къудратни такьат кутада. Эгер жибинда кьуд агъзур манат хьайитIа, жува жув итим хьиз гьисс ийида. Къанни цIуругуд агъзур хьайила, кIвачери мадни еке гьерекат къачуда, рикI гегьенш жеда…

Са-садбуру лугьуда хьи, пулдихъ вири маса кьачуз жеда. Къулугъарни, тIварарни. КIвалер-йикъарни. Гуя анжах сагъвал маса къачуз жедач. Жеда, жеда. Пул гайи вахтунда вун лап ариф жерягьрин гъиле жеда, абуру мейитдални чан хкида…»

Бегов Бега мукьвал-мукьвал вич беглеркай тирди рикIел хкизва ва и кардал дамахзава. Гагь-гагь ада амачир бубадин хъендихъ галаз суьгьбетзава. Бега вичи вичик ийизвай хиялар гуналди, писателди адан намердвал, марифатсузвал къалурзава.

Романдин лап къуватлу шикилрикай сад, зи фикирдалди, Къилинж Салиха Бегаз абурун кIвалерин кIаник квай мичIи зирзимида къизилар авай чкадин схема малумарун ва Бега девлет жагъурун я. КIвале кас-мас авачир вахт гуьзетна, Бегов зирзимидиз эвич1зава: «Мад муьрхъуь кьунвай яракьар кьулухъ чIугуна, гетIедин къвалав фидай рехъ туькIуьрна, эхирни чирагъдин экв фуравай гет1един сивел аватна. Ам ахъа тир. Бегди, нефес-нефесдихь текъвез, гетIедив лап мукьва хьана, чирагъ адан къенез туьшарна. Азад гъил адан къенез чуькьуьз кIанзавай — гетIедик юзун акатна, адан къеняй сад- садан кьилел акьахиз, цIирив-цIирив къачуна, рагъул, къанлу вилери мурдар цIарапIар ийизвай, капашар хьтин кьифер акъатна. Эврегьар кьадай ни пайда хьана. Кьифер чирагъдин экуьникай катна, амма гзаф вахт арадай фенач — кьифер гьар патахъай юзана. Ада тадиз метIерилай, ютуррилай кIвачер гатана. Кьифер вишералди къалхмиш хьана. Абур Бегован жендекдал алтIушна. Садлагьана кьилиз кьифери вич тIуьна куьтягьунихъай кичI янаваз, Бегов кIвачералди кIевиз чил гатаз, шалвар, кIурт гатаз, вичел кIватI жезвай кьифер гъилив ягъиз алудиз, гуж-баладалди тIеквендай къецел экъечIна. Чилин мичIерай экуь дуьньядал ахкъатзамазди ам цавукай куьрс хьанвай ракъинин нурара гьатна. КилигайтIа, эйбежер гьал ала. Пек-парталди, гетIедин къеняй гьат хъувур къизилрин шейэрни, абур кьунвай гъилерни ивидайни, нежесдайни, муьхъверай кьацIанвай…»

Вичикай рахазвай эсерда чпиз тешпигь авачир са жерге дишегьлийрин суьретарни ганва. ИкI, гьар сад вичиз хас къилихрин Назлудин, Марваран, Нурланадин тIварар кьаз жеда. Гьамидан уьмуьрдин юлдаш Селванадин къамат лагьайтIа, лап кьетIенди хьанва. Селвана Гьамидаз вафалу паб, диде- диз вичихъ рикI кудай руш, амайбурузни милаим, дугъри, чандал чка ийидай инсан я. Селванадин дугъривили, ам Мифтягьа гекъигай ракьара гьатзава. А. Агъаева халисан устадди хьиз Селванадин кьилед атай дуьшуьшар, адан рикIе авай азабрин, ахъайиз тежедай дердерин тIал жуьреба-жуьре прием- рин куьмекдалди (хиялди тухун, ахвар акун ва мсб.) ачухарнава. Романдин а чинар рикIик кьетIен гъалаба квачиз кIелиз хьун мумкин туш.

Къейдун лазим я хьи, чи уьлкведа ХХ лагьай асирдин эхирра кьиле фейи дегишвилер А. Агъаева адалай ирид-муьжуьд йис вилик яратмишай «Падхьайи рагъ» тIвар алай романда малумарнай.

Эсерда ганвай кIуьд стхадикай риваят, Ракъинин суьрет, тIебиатдин гуьзел шикилар ана эцигнавай важиблу месэлайрихъ галаз алакъада ава. Рагъ дуьньядин гьи чкадилай килигайтIани аквада, ада чил ва чилел алай кьван затIар (чан алай ва алачир) ишигълаван ийизва. Ракъинин ишигъ низ туь- хуьриз кIан хьайитIани ва гьикьван алахъайтIани, ам кьилиз акъатдай кIвалах туш. РикIел хкин Селванадиз акур залан ахвар (Мифтягьа Ракъинал гъайи дуьшуьшар!). АкI хьайила романдин кьилин фикир — гьахъвал гьахъсузвилел гъалиб хьун, — шаксуз, Ракъинин суьретдихъ галаз алакъалу я.

Эсерда тарих рикIелай ракъурунин, чи несил гележегдин несилдин вилик жавабдарвилин ва маса важиблу месэлаярни эцигнава.

А.Агъаеван романдиз и цIарарин автордин («А солнце не раскололось» Сб.: «Литература Дагестана и жизнь». Махачкала. I992) ва Пакизат Фатуллаевадин («Амма рагъ я даимди». Журнал «Лезгистан». Махачкала, I994-I995. №5,6) рецензияр акъатнай. Эхиримжидай кьве цIар гъин: « «А.Агъаеван проза, уьмуьр вич хьиз, яру-цIаруди, чими-къайиди я. Са сеферда кIел авурдан рикIелай романдин игитар алатдач, абурун чан алай къаматар адан вилерикай геждалди карагиз жеда. Халис дагьвийрин къилихар, кIалубар, яшайиш, адетар, рахунар, гьерекатар; багълар, куьчеяр, тавханаяр, идараяр… Налугьуди, кIелзавайда вичи ана, игитрин юкьва, сагъ са уьмуьр кечирмишна». И гафарал эсер кIелай гьар са касди къул чIугвада.

А.Агъаеван «Пад хьайи рагъ» роман са лезгийрин ваъ, вири Дагъустандин литературадин зурба агалкьун я. Писателди художественный литература арадал гъун патал ишлемишзавай вири жуьредин алатар ч1алан магьир устадди хьиз ишлемишзава. ИкI, романда гьалтзавай диалогарни монологар, игитрин хияларни фикирар, абурун акунарни къилихар, лирикадинни публицистикадин отступленияр, художественный деталарни игитрин гьерекатар къалуриз жеда.

Эсер яратмишнавай чIални михьиди ва къешенгди я. Писателди рикIелай ракъурнавай гафар ишлемишзава, бязи вахтара вичини цIийи гафар туькIуьрзава. Им А.Агъаев дуьз рекьел ала лагьай чIал я. Малум тирвал, чIал, халкьдин девлетдикай даях кьуна, писателри, шаирри арадал гьизвайди я. Писателдиз, гьелбетда, дидед чIала авачир гафар маса чIаларай къачун регьят тир. Амма А.Агъаев и асант рекьяй физвач, ада четин улам хкязава: чи чIала гафар арадал гъизвай къанунрал амал ийиз, цIийи гафар туькIуьрзава.

Инсанпересвал ва инсанвал тестикьарзавай А.Агъаеван романди кIелзавайбур фикирдик кутазва, алай аямдикай чи чирвилер гегьеншарзава, марифатлувал хуьдай ва гележегдиз фидай рекьер-хулер къалурзава.

А. Агъаев еке гьевесдалди мад са роман кхьинал машгъул тир. И сеферда адан фикир лезги халкьдин кьегьал хва, ялавлу инкъилабчи Нажмудин Самурскийдин къаматди вичел желбна.Романдин тIварни «Ирид цаварик Самурдин ван» я.Гьайиф хьи, залан азар себеб яз писателдивай роман куьтягьариз хьанач. Эсердин сифте кьилер «Самур» журналдиз акъатнай(I99I-йис; 5,6-нумраяр).

Агьед Агъаев, писатель хьиз, литературадиз датIана фикир гайи критик ва литературоведни я. Адан къелемдикай лезгийрин ва маса дагъви халкьарин литературайриз талукь, чпихъ еке метлеб авай ктабар, гзаф кьадар макъалаяр хкатнай. Алимди Кьуьчхуьр Саидан ва Етим Эминан, СтIал Су- лейманан ва Алибег Фатахован, Хуьруьг Тагьиран ва маса лезги шаиррин уьмуьр ва яратмишунар илимдин бинедаллаз ахтармишна.

Алимди гьакI виликан девирдин медениятдин ирс кIватI хъувуниз, чи поэзиядин классикрин кIватIалар, антологияр туькIуьрунизни фикир гузвай. Ада бунтчи шаир Кьуьчхуьр Саидакай кхьей очеркда (килиг: А.Агъаев. Лезгийрин литература . Махачкала, I959) сифте яз чIехи шаирдин уьмуьр- дикай ва яратмишунрикай тамам суьгьбетнава, адан чIаларин метлеблувал ва халкьдин уьмуьрдихъ галаз алакъалувал ачухарнава.

Кьилдин ктаб яз акъатай «Етим Эмин. Уьмуьрдикай ва яратмишунрикай ихтилат» (I958) очеркда А.Агъаева халкь-дин сивера авай малуматрал, вичи шаирдин невейривай кIватIай делилрал ва цIийиз жагъурай чIаларал бинеламиш хьана, сифте яз лезгийрин рикI алай шаирдин уьмуьрдин рекьин ва яратмишунрин тамам шикил ганва. Ктабда чIехи шаирдин яратмишунрин тематикадин гегьеншвал, манадин деринвал, чIалан гуьзелвал ва, эхирни, устадвилиз талукь месэлаяр ачухарнава. Етим Эминан яратмишунар ахтармишунин карда Гьажибег Гьажибегован баркаллу рехь давамарай Агьед Агъаева чIехи шаир дугьриданни чи «литературадин буба» тирди къалурнава.

Алим Е.Эминан малум тушир эсерар жагъур хъувунал, адан кIватIалар печатдиз гьазурунал хейлин йисара алахънай. Нетижада критикди туькIуьрай урус чIалалди Москвада (I959), лезги чIалалди Махачкъалада (I960) акъатай кIватIалар къени куьгьне хьанвач. Абуруз кхьенвай сифте гафари, ганвай баянри Эминан яратмишунар ахтармишзавай илимда лайихлу чка кьунва.

«XX лагьай асирдин Гомер» (М.Горький) (Ст1ал Сулейманан уьмуьр ва яратмишунар ахтармишуник Агьед Агъаева кутур пай иллаки екеди я.Ч1ехи шаирдикай алимди пуд ктаб, меркездин ва чи республикадин газетра, журналра акъатай гзаф кьадар макъалаяр кхьена.Сифте ктаб «СтIал Сулейман» (I955) дидед чIалалди акъатнай. Къейдун лазим я хьи, Гьажибег Гьажибеговалай гуьгьуьниз сифте яз Агьед Агъаева чIехи шаирди лезги чIалал яратмишнавай эсеррал бинеламиш хьана, илимдин т1алабунрив кьадай халисан ахтармишун кхьенва. В.М. Седельникова, К.Д. Султанова, Г.М. Корабельникова ва масабуру СтIал Сулейманакай кхьей ктабар ва макъалаяр урус таржумайрал бинеламиш хьанвайбур я. Таржумайрин ери лагьайтIа, агъа дережадинбур, чебни тахминанбур тирдал къе са шакни алач.

Агьед Агъаева гуьгъуьнин йисарани СтIал Сулейманан яратмишунар ахтармишунин кIвалах давамарзава. ИкI,I963- йисуз чIехи шаирдикай урус чIалалди адан ктаб акъатзава. Алимди вичин суьгьбет Максим Горькийди лезги шаирдиз Москвада кьиле фейи Вирисоюздин писателрин сад лагьай съезддал гайи чIехи къиметдин дерин мана ачухарунилай ва С. Сулейманакай кхьенвай критический литературадиз анализ гунилай башламишнава. Адалай гуьгъуьниз алимди С.Сулейманан халкьлувал, адан эсеррин художественный кьетIенвилер, эстетикадин ва шиирар яратмишунин жигьетдай устаддин фикирар ачухарзава.

Ктабда С.Сулейманан яратмишунринни фольклордин эсеррин алакъайриз ва бажарагълу шаирди Дагъустандин литературада кьунвай чка къалуруниз фикир ганва. Критикди СтIал Сулейман «фольклордин векил яз гьисабзавай», гьакъикъатдикай яргьа фикирар шаирдин вичин эсеррал, шагьадатнамайрал ва Гьажибег Гьажибегован, Эффенди Капиеван ахтармишунрал бинеламиш хьана инкар авунва. Ада гьакI чи аямдани СтIал Сулеманан ватанпересвилин лирикадин къуватлувиликай, урус чIалаз тар- жума авунвай адан шииррик квай нукьсанрикай ва абур цIийиз таржума хъувуникай ва маса месэлаяр къарагъарнава. Дугъриданни и ктабда чIехи устаддин яратмишунар лап цIийи къайдада ва цIийи терефрихъай ахтармишнава.И кьетIенвал чи критикадини къейд тавуна туначир. ИкI Москвада акъатай В. Португалованни В. Тельпугован рецензияда алимди СтIал Сулейманакай урус чIалал кхьей ктабдиз (I963-йис) ихьтин гьахълу къимет ганва: «А.Агъаеван ктаб кIелайла, чаз бажарагълу чIалан устаддин яратмишунар метлебдин ва тематикадин жигьетдай жуьреба-жуьре тирди аквазва. Са низ ятIани чIехи шаирдин ирс анжах лап гуьтIуь рекье (ихтилат сиясатдин рекьикай физва. — Гь.Г.) тваз кIанзавай. Чун СтIал Сулейманан гуь- зел сатирадихъ, чеб зегьметчи инсандин уьмуьрдиз талукь, дерин ва акьуллу фикирар хас философиядин чIаларихъ галаз та ниш хьана.

Алимдин ктабдай чи вилик вичи халкьдиз къуллугъ авур халисан шаирдин чешнелу къамат акъваззава («Литературная Россия» газет, I964-йис,I-май).

Агьед Агъаева СтIал Судейманакай макъалаярни гзаф кхьенва. Абурукай садакай кьванни кьве гаф лугьун. Урус писатель В.Тельпуговахъ галаз санал кхьей макъала «Ракъиник квай девлет» меркездин «Литература ва уьмуьр» (I962) газетдиз акъатнай. Макъаладин кьилин къиметлувал ам я хьи, критикди идалай къанни цIуд йис вилик СтIал Сулейманан яратмишунар кIелдайбуруз тамамдиз чин тийизвайди къейднай. Абуруз Сулейман анжах сиясатчи шаир хьиз машгьур тир. ЧIехи шаирдин муьгьуьббатдин, философиядин, сатирадин чIаларни таржума авун чарасуз тирди къейднай. Гьа макъалада (Ст1ал Сулейман айсбергдив гекъигунни дуьшуьшдин кар тушир.

Агьед Агъаева сифте гаф ва къейдер галаз туькIуьрай СтIал Сулейманан эсеррин кIватIалар лезги ва урус чIаларалди I958-йисалай I995-йисал къведалди са шумуд сеферда басма авунай. Лезги чIалалди I994-йисуз акъатай «Эсерар» (Махачкала, ДКИ ), I995-йисуз урус чIалал чап авур «Свет мудрости» (Махачкала,Даггиз) ктабар, абуруз кхьенвай сифте гафар, къейдер кьетIендиз чпикай рахуниз лайихлу я. И кIватIалра сифте яз чIехи шаирдин илагьияр (аллагьдикай, эхиратдикай), философиядин чIалар ганва. Алимди шаирдин гьакъикъи ирс ва алай аям фикирда кьуна, СтIал Сулейманан яратмишунриз идеологиядихъ галаз алакъалу тушир къимет гузва. Маса гафаралди, чи вилик СтIал Сулейманан халисан къамат акъваззава.

А.Агъаева туькIуьрай СтIал Сулейманан чIаларин кIватIалри алай аямдин литература ахтармишдай илимдин, текстологиядин тIалабунриз жаваб гузва. Гьавиляй алимди туькIуьрай чIехи шаирдин кIватIалрин къиметлувал йис-сандавай артух жезва.

Алимди лезгийрин бажарагълу писатель ва шаир Алибег Фагаховакайни I956-йисуз кьилдин ктаб акъуднай. Ам лап жегьил яз кечмиш хьайи чIалан устаддин яратмишунар ахтармишунин карда сифте тежриба хьана. Вич кьуд паюникай ибарат очеркда Агьед Агъаева СтIал Сулейманахъ галаз санал чи литература шегьре рекьел гьайи, вичи дуьньядин халкьарин эдебиятдин тежрибадикай гегьеншдиз менфят кьачур Алибег Фатахова чи литературадиз гъайи цIийивилер къалурнава. Критикади гьахълуз къейд авурвал, «А.Агъаеван ктаб Алибег Фатахован сурал эцигай цуькверин сифте кIунчI хьанай».

Бажарагълу алимди лезги эдебиятдиз хьиз, амай дагъви халкьарин литературайризни фикир ганай. К1елдайбуруз адан Омарла Батыраякай, Кахаб-Росодай тир Магьмудакай, ЦIадаса Гьамзатакай, Расул Гьамзатовакай кхьенвай макъалаяр хъсандиз малум я.

Алимди гьакI литературайрин алакъайризни датIана фикир гана. Урус ва дагьви культурайрин алакъайриз талукь макъалайра (абурун кьадар гзаф я) Агьед Агъаева инкъилабдилай вилик Дагъустан Россиядик акатайдалай гуьгъуьниз декабристринни революционный демократрин, А.Пушкинанни М.Лермонтован Россияди дагъви халкьариз гьикI таъсирнатIа ва адалай кьулухъни, урус халкьдин инкъилабдин гьерекат себеб яз, Къ.Агъасиеван, С.Габиеван, Г.Саидован, 3. Батырмурзаеван яратмишунра инкъилабдин фикирар гьикI арадал атанатIа, ачухарнава.

Алимди урус литературадин классикар тир М.Ю.Лермонтовакай, М. А. Горькийдикай, В.В. Маяковскийдикай вичин гаф лагьанай. Агьед Агъаева гьар гьи месэладикай кхьейтIани, адан макъалайриз, ктабриз цIийи фикирар, кьетIен шикиллу чIал, бажарагълувал ва илимдин жигьетдай важиблувал хас я. Чешне яз алимди кхьенвай гзаф кьадар макъалайрикай садал кьванни акьвазин. Макъаладин тIварни «Дагъустандин халкьарин медениятдин тарихдин важиблу месэлаяр» я. Ам «Дагъустандин правда» (I959-йис, I-июль) газетдиз акъатнай.

А.Агъаева тестикьарзавай кьилин фикир ам тир хьи, дагъви халкьарихъ I9I7-йисал къведалди чпин меденият ва эдебият авай. Вичин гафар алимди XIX лагьай асирда яшамиш хьайи, вичи Дагъустандин халкьарин чIалар ахтармишай зурба арифдар П.К .Усларан макъалайрал ва гьакъаикъатдай къачунвай фактарал бинеламишзава. А.Агъаева тестикьарзавайвал, чна чи виликан эдебият ва меденият кьасухдай рикIелай ракъурнава. «Чун,- давамарзава ада,- виликан вахтар лап тамамдиз критика ийидай зурба уста- дар я, амма чаз виликан вахтарин медениятдиз къимет гуз, ам хуьз  къени чир

хьанвач». Алимди рикIик къалабулух кваз гилалди тамамдиз дагъви халкьарин риваятар, махар, манияр, эдебиятдин классикар тир О.Батыраян, Е.Эминан, Магьмудан ирс къени кIватI хъувун тавунвайди, Алкьвадар Гьасанан, Зульфукъаров Къазанфаран тIварар рикIелай ракъурнавайди къейдзава. Гьелбетда, а вахтара ихьтин месэлаяр къарагъардай жуьрэт авур Агьед Агъаеваз гьукуматдин ва партиядин чIехи идарайра авай къуллугъчийри бегьем туьнбуьгьар авунай. Амма алим вичин фикиррилай элячIначир. Ихьтин чешнеяр Агьед Агъаеван уьмуьрдай гзаф гъиз жеда.

Агьед Агъаев чи милли школадихъ галазни алакъалу я. Ада Дагъустандин литературадай А.Ф. Назаревичахъ галаз санал туькIуьрай программадай, вичи кхьей «Дагъустандин литература» (учебное пособие) ктабдай I972-йисалай инихъ школада кIелзавай дагъви аялри халкьдин си- вин яратмишунар ва эдебият чирзава. Агьед Агъаева «Дагестанская правда» газетдиз ва «Литература Дагестана и жизнь» кIватIалдиз I987-I99I-йисара акъатай макъалайра Дагъустандиз «цIаяр аватай» I937-йисуз репрессияр себеб яз кьур ва суьргуьнда пуч хьайи машгьур литераторар тир Гьажибег Гьажибеговакай, Багьадин Астемировакай, Муьгьуьдин Чариновакай, Абдулагь Вагьабовакай ва маса дагъви кьегьал рухвайрикай къиметлу малу- матар гана, абурун яратмишунрин ирс халкьдив ахгакьарна.

А.Агъаева чи медениятдик кутунвай паюникай рахадайла мад са кар къейд тавуна жедач.Алимди, архиврин гзаф кьадар материалрал бинеламиш хьана, Нажмудин Самурскийдикайни (Эфендиев) Ярагъ Мегьамед-эфендидикай къиметлу ктабар — ахтармишунар кхьена, абурун баркаллу тIварар чи медениятдиз хкана. Сифтеда — «Нажмудин Самурский. Политический портрет» (Махачкала. I990)-20-30- йисара Дагъустандин регьбер хьайи, вич са тахсирни квачиз I937-йисан репрессийрин цIаярик акатна пуч хьайи Н.Самурскийдин баркаллу тIвар бугьтенрикайни тешендай- рикай азадна.

Кьвед лагьайда — «Магомед Ярагский. Мусульманский философ. Поборник веры, свободы, нравственности» («Махачкала. I996) — вич Вири Россияда ва Къафкъазда машгьур, зурба камалэгьли ва ватанперес, муьридизм арадал гьайи, Дагъустандин сифте имамар хьайи Къази Мегьамедазни Шамилаз тарсар гайи, чIехи философ, дагъвийрин руьгьдин регьбер Ярагъ Мегьамедан жанлу къамат ганва.

Хайи халкьдин руьгьдин хазина датIана девлетлу авур Агьед Агъаеван тIвар, зурба агалкьунар лезги миллетдин тарихда садрани пузмиш тежедайбур я.

Достарыңызбен бөлісу:

Чахъ виридахъ хайи хуьр ава.
У каждого из нас есть родное село.

Чна датIана гьадахъ ялда.
Нас все время тянет к нему.

Хайи хуьруь инсанар сад садав агудда.
Родное село сближает людей.   

Зи хуьруьн тIвар Лацар я.
Мое село называется Лацар.

Ам Азербайжан Республикадин КцIар районда ава.
Оно находится в Гусарском районе Азербайджанской Республики.

Ам дагъларин ценерив гвай хуьр я.
Оно расположено у подножия гор.

Лацарин иервал вириниз сейли я.
Красота села Лацар широко известна.

Гзаф шаирри ам тесниф авунай.
Он воспет многими поэтами.

Лацар кьиляй-кьилиз цуькверин яйлахри элкъуьрна юкьва тунва.
Лацар весь окружен цветущими лугами.

Им вичихъ дегь тарихар авай хуьр я.
Это — село с древней историей.

Лацарвияр лацу якIарин, расу чIарарин, цIару вилеринбур я.
Лацарцы белокожи, светловолосы и светлоглазы.

Лацарвийрин кьилин машгьулат хипехъанвал я.
Главное занятие лацарцев — овцеводство.

Инаг хипен нисидин ватан я.
Это — родина овечьего сыра.

Лацарин чарчарар Шагь дагъдин дамах я.
Лацарские водопады являются украшением Шахдага.

Гила Лацара Шагь дагъдин туризмдин комплекс эцигзава.
Сейчас в Лацаре строится Шахдагский туристический комплекс.

Идахъ авсиятда лацарвияр чпин дегь хуьряй куьчарнава.
В связи с этим лацарцев переселили из старинного села.

Абуруз гьукуматди цIийи кIвалер эцигнава.
Государство построило для них новые дома.

Источник

«Самур» 6(253) 2012